Ο κόλπος του Δερματά το 1930

Οι διδάσκοντες του Μποδοσάκειου, πιθανότατα σε μια σχολική εκδρομή


Ο κόλπος του Δερματά αποτυπωμένος πριν από ακριβώς 80 χρόνια, το 1930. Η σπάνια αυτή φωτογραφία μας δίνει μια εικόνα του «Κουμ Καπί», όπως λεγόταν η περιοχή κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ονομασία που είχε επικρατήσει μέχρι και σχεδόν τη δεκαετία του 1970.

Το ντοκουμέντο ανήκει στην πλούσια συλλογή της κ. Ρένας Ταβλά-Γενειατάκη, στη συλλογή της ανήκουν και οι φωτογραφίες με τον μακαριστό αρχιεπίσκοπο Κρήτης Ευγένιο στο Θραψανό, που είχαμε παρουσιάσει την περασμένη εβδομάδα, ενώ στο μέλλον θα παρουσιάσομε πολλές ακόμη. Στο βραχάκι, που βρίσκεται κάτω από το παλιό εργοστάσιο της «Ηλεκτρικής», πόζαραν, προφανώς σε κάποια εκδρομή, ο διευθυντής και οι δασκάλες του γειτονικού Μποδοσάκειου, όπως ονομάζεται το 2ο δημοτικό σχολείο Ηρακλείου που χτίστηκε με δαπάνες του ομογενή Μποδοσάκη. Ο μικρός της φωτογραφίας είναι ο πατέρας της κ. Ταβλά, κ. Γιώργος Ταβλάς, σε ηλικία περίπου 5 ετών, πριν ακόμη πάει στο σχολείο. Όπως ο ίδιος έχει σημειώσει πίσω από τη φωτογραφία, ο διευθυντής, που διακρίνεται δεξιά, και η τέταρτη από αριστερά δασκάλα, ήταν θείοι του.

Στην περιοχή είχε ήδη κτισθεί, από τις αρχές της δεκαετίας του 1920, το πρώτο τμήμα του εργοστασίου της Ηλεκτρικής, από το οποίο ηλεκτροφωτιζόταν το μικρό τότε Ηράκλειο. Το εργοστάσιο δεν διακρίνεται, καθώς ο φωτογράφος Ε. Καλογερίδης (υπάρχει η σφραγίδα του στο πίσω μέρος της φωτογραφίας) απαθανάτισε τη σκηνή από την πλευρά του εργοστασίου και της περίφημης τότε ταβέρνας του Αλέκου Ανδρικάκη, από τις μεγαλύτερες στην πόλη κατά την περίοδο του μεσοπολέμου μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1950, όταν και κατεδαφίστηκε για να επεκτείνει η ΔΕΗ τις εγκαταστάσεις της. Από το πάλκο της πέρασαν κορυφαίοι καλλιτέχνες της εποχής, όπως ο Μάρκος Βαμβακάρης, ενώ εμφανιζόταν και ο καραγκιοζοπαίχτης Παπανικολάου. Το 2003 και η Ηλεκτρική κατεδαφίστηκε για να ανεγερθεί το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας…

Αριστερά στη φωτογραφία διακρίνεται το σημείο όπου αργότερα χτίστηκε το «Λιμενικό Περίπτερο», το κτίριο του οποίου υφίσταται και σήμερα. Προς τα δεξιά μπορούμε να δούμε την καμινάδα ενός από τα εργοστάσια που υπήρχαν στην περιοχή, αυτό του οινοποιείου του Κονιόρδου. Δίπλα από το βράχο που φωτογραφήθηκαν οι εκπαιδευτικοί του Μποδοσάκειου φαίνεται τμήμα της άμμου, καθώς τα νερά της θάλασσας είχαν τραβηχτεί τη στιγμή της φωτογράφισης, φαινόμενο συχνό στην περιοχή, τουλάχιστο εκείνα τα χρόνια. Στην παραλία αυτή, άλλωστε, οι Ηρακλειώτες έκαναν τα μπάνια τους το καλοκαίρι μέχρι και τη δεκαετία του 1970.

Το φυσικό λιμανάκι στον κόλπο του Δερματά χρησιμοποιήθηκε κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας, ενώ κατά την πολιορκία του Χάνδακα (1648-1669), όπως ονομαζόταν τότε το Ηράκλειο, χρησιμοποιήθηκε για την τροφοδοσία της αποκλεισμένης από τους Τούρκους πόλης και για τη μεταφορά στρατιωτών που την υπερασπίζονταν. Εισέρχονταν στην πόλη από την Πύλη του Δερματά, που διασώζεται και σήμερα. Κατά τα τελευταία χρόνια της πολιορκίας, ιδιαίτερα το χειμώνα του 1668, οι Τούρκοι προσπαθώντας να αποκόψουν την πόλη από τον υπόλοιπο κόσμο, και άρα να αποκλείσουν τη μεταφορά στρατιωτών, προμηθειών και πολεμοφοδίων, έστησαν τα κανόνια τους με τέτοιο τρόπο ώστε να χτυπούν τον Δερματά και να εμποδίζουν κάθε άφιξη ή αναχώρηση πλοίου. Οι Βενετσιάνοι και οι Γάλλοι έμπαιναν νύχτα στο λιμανάκι για να μη γίνονται στόχος. Τον Νοέμβριο του 1668 έφτασε με τις δυνάμεις του ο Γάλλος κόμης Ντε λα Φεϊλλάντ, ο οποίος ανέμενε για να μπει νύχτα στον Χάνδακα. Καθώς οι στρατιώτες τους μεταφέρονταν, οι Τούρκοι το αντιλήφθηκαν και άρχισαν τους κανονιοβολισμούς. Τότε βύθισαν μια βάρκα στην οποία βρίσκονταν πολλοί στρατιώτες, που πνίγηκαν, ενώ το μικρό σκάφος πήρε μαζί του στο βυθό και το χρηματοκιβώτιο που έφερε μαζί του ο κόμης. Την επομένη το χρηματοκιβώτιο ανέσυρε από το βυθό ένας Τούρκος αιχμάλωτος της φρουράς της πόλης, όπως αναφέρει ο Νικόλαος Σταυρινίδης στο έργο του «Η τελευταία περίοδος της πολιορκίας του Μεγάλου Κάστρου».

Φωτογραφία που μας παρέδωσε η κ. Ταβλά έχει εκδοθεί με τη μορφή carte postale, όπως άλλωστε αναφέρεται στο πίσω μέρος. ο κ. Γιώργος Ταβλάς έχει σημειώσει σʼ αυτήν, αναφέροντας και τα ονόματα των δασκάλων που απαθανατίστηκαν:

«Οι Διδάσκοντες στο Βον Δημοτικόν Σχολείον Ηρακλείου «Μποδοσάκειον», και φίλοι τους. Εγώ πριν ακόμη εγγραφώ στην πρώτη Δημοτικού με τον θείο μου Μάνο Σαμπαθιανάκην (Δ/ντήν Σχολείου) κάτω στο βράχο της Ηλεκτρικής, Κουμ-Καπί. Ηράκλειον 1930. Πιθανώς να είναι και ο Ανδρέας.

1) Κατίνα Παπαδάκη, 2) Αιμιλία Μεφσούτ (Γαλλικά)

3) Πόπη, 4) Θεία Κατίνα Σαμπαθιανάκη

5) Μαργαρίτα Λυδάκη

6) Εμμαν. Σαμπαθιανάκης».

Διακρίνεται ακόμη η σφραγίδα του φωτογράφου, στην οποία σημειώνονται: «ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΝ ΦΩΤΟΓΡΑΦΕΙΟΝ

Ε.Ε. ΚΑΛΟΓΕΡΙΔΟΥ

ΕΝ ΗΡΑΚΛΕΙΩ (ΚΡΗΤΗΣ)

ΑΡΙΘ. ΠΛΑΚΟΣ………

ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ ΑΝΑΤΥΠΩΣΙΣ Η΄ ΜΕΓΕΘΥΝΣΙΣ

ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ ΝΟΜΟΣ 2887, ΑΡΘΡΑ 14 ΚΑΙ 16»

Σήμερα ο ιστορικός κόλπος του Δερματά σχεδιάζεται να γίνει μαρίνα υπερπολυτελών γιότ, με πρόταση του Ο.Λ.Η., και παρά τη διαφωνία του δήμου Ηρακλείου, και των τοπικών φορέων. Κάθε τμήμα της ιστορίας αυτής της πόλης στο βωμό του κέρδους. Μπορεί, άραγε, η όποια ανάπτυξη να ισοπεδώνει τα πάντα;