Υπερασπιστικό σημείωμα για τις ταινίες δράσης.
Ως μικρό παιδί, οι σφοδρές αντιρρήσεις της μητέρας μου για το είδος του κινηματογράφου με το οποίο επέλεγα να διασκεδάσω ήταν ανάλογες της ευκολίας με την οποία τελικά υποχωρούσε μπροστά στην επιμονή και τον ενθουσιασμό μου για βιαιότητα και θέαμα.
Δεν επρόκειτο βέβαια για τίποτα παραπάνω από τυπική γονική ανησυχία για την άμετρη και άκριτη έκθεση ενός παιδιού σε επιπόλαιη και εξωραϊσμένη βία, παρόμοια μ’ αυτή που εκφράζουν οι σημερινοί γονείς για τα αιμοσταγή video games. Οι ταινίες του Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ και του Σιλβέστερ Σταλόνε (η αθάνατη ελληνική απόδοση του Σταλόουν) ήταν τα Grand Theft Auto και MadWorld εκείνης της πολύ χαρακτηριστικής εποχής για το είδος της δράσης.
Τους μυώδεις υπερ-ήρωες της ρεϊγκανικής δεκαετίας του ’80 διαδέχτηκαν οι λίγο πιο ευαίσθητοι, περίπλοκοι, αλλά όχι λιγότερο ικανοί χαρακτήρες που ενσαρκώθηκαν από ηθοποιούς με πιο φυσιολογικούς σωματότυπους όπως ο Μελ Γκίμπσον, ο Μπρους Γουίλις και ο Τομ Κρουζ, καθώς οι ήρωες δράσης πλέον χρειάζονταν κι έναν προβληματικό ψυχισμό μαζί με τον εξοπλισμό τους για να παραμείνουν ενδιαφέροντες. Αυτό που παραμένει όμως σε ολόκληρη την ιστορία του είδους, από τη δεκαετία του ’10 μέχρι σήμερα, είναι η διάθεση όλων των δυνατών τεχνικών στην υπηρεσία θεάματος αμιγώς κινηματογραφικού, προσφέροντας στον θεατή διαφυγή και λύτρωση όπως μόνο το σινεμά μπορεί.
Το σημείωμα αυτό γράφεται με αφορμή τη δυσπιστία που διαπιστώνεται ακόμη και σήμερα ανάμεσα σε ανθρώπους που αγαπούν τον κινηματογράφο, αλλά παραμένουν προκατειλημμένοι απέναντι σ’ ένα από τα πιο ιδιόμορφα είδη του. Η ως επί το πλείστον συντηρητική ιδεολογική φόρτιση του είδους και η έλλειψη προφανούς ενδιαφέροντος για κοινωνικά και φιλοσοφικά ζητήματα, έκαναν την πλειοψηφία της κριτικής όχι απλώς να σνομπάρει αλλά να το μισήσει, μεταδίδοντας την αποστροφή της προς μια μερίδα του κοινού που ήθελε να βλέπει τον εαυτό του ως καλλιεργημένο, παρέχοντάς του την αντιδιαστολή που χρειαζόταν για να ορίζει τη δική του πνευματικότητα. Κανείς βέβαια δεν είναι υποχρεωμένος να απολαμβάνει όλα τα κινηματογραφικά είδη, απόλαυση που καθορίζεται αποκλειστικά από το γούστο και την όρεξη. Απλώς εδώ μας ενδιαφέρει η προκατάληψη που διατηρείται μέχρι σήμερα κυρίως ανάμεσα στους έλληνες θεατές και κριτικούς, αφού στο εξωτερικό η ταινία δράσης έχει μελετηθεί ισότιμα με τις υπόλοιπες μορφές κινηματογράφου, άλλοτε επιβεβαιώνοντας κι άλλοτε αναστέλλοντας τις επιφυλάξεις που τη συνοδεύουν.
Η ταινία δράσης (action film) ανήκει στα ελάχιστα είδη που δε μπορούν ν’ αναπαρασταθούν πουθενά αλλού παρά μόνο στον κινηματογράφο. Οι τεχνικές της απαιτήσεις και η έκταση του θεάματος που παρουσιάζει αποκλείουν τη μεταφορά της σε οποιοδήποτε άλλο μέσο. Από τη «Μεγάλη ληστεία του τρένου» («The great train robbery», Έντουιν Πόρτερ, 1903), το κινηματογραφικό σήριαλ «The hazards of Helen» (1914-1917) και τις ταινίες του Μπάστερ Κίτον, μέχρι τα «Πολύ σκληρός για να πεθάνει» (Τζον ΜακΤίρναν 1988, Ρένυ Χάρλιν 1990, Τζον ΜακΤίρναν 1995, Λεν Γουάισμαν 2007), τα «Φονικά όπλα» (Ρίτσαρντ Ντόνερ 1987, 1989, 1992, 1998) και τις «Επικίνδυνες αποστολές» (Μπράιαν Ντε Πάλμα 1996, Τζον Γου 2000, Τζ. Τζ. Άμπραμς 2006), η ταινία δράσης αξιοποιεί στο μέγιστο την κινηματογραφική γλώσσα για να αποδώσει τις ηρωικές ιστορίες της και να καθησυχάσει ή να εντείνει ανησυχίες σ’ έναν αυξανόμενα αστικοποιημένο, τεχνοκρατικό κόσμο.
Παρόλη την ωμη βία, την εξόφθαλμη πολιτική προπαγάνδα και τον παιδαριώδη εντυπωσιασμό στον οποίο επιδίδονταν, οι ταινίες του Σβαρτσενέγκερ και του Σταλόνε έγιναν πολύ μεγαλύτερες επιτυχίες από εκείνες του Τσακ Νόρις, του Ζαν-Κλωντ Βαν Νταμ και του Στήβεν Σιγκάλ, με τις φιλμογραφίες τους να παραμένουν σαφώς διαχωρισμένες ανάμεσα σε πρωτοκλασάτα χολιγουντιανά προϊόντα και ταινίες cult δεύτερης διαλογής. Όσοι το θεωρούν αυτό απλή σύμπτωση, παραγνωρίζουν τη συνεργασία των δύο πρώτων ηθοποιών με μερικούς από τους καλύτερους σκηνοθέτες του είδους: οι Τζωρτζ Κοσμάτος, Ρένυ Χάρλιν, Πωλ Βερχόφεν, Τζον ΜακΤίρναν και Τζέιμς Κάμερον εξασφάλισαν τη μεγάλη επιτυχία των δύο ηθοποιών, ανάμεσα στους οποίους ο Σβαρτσενέγκερ απόλαυσε τη διαρκέστερη ακριβώς χάρη στις πιο ταλαντούχες συνεργασίες.
Η χρήση των τοποθεσιών και της μουσικής, η στιβαρότητα και η αποφασιστικότητα των χαρακτήρων, τα ατομικά οπλοστάσια και οι μεγαλειώδεις εκρήξεις, τα σφιχτά δομημένα ευρηματικά σενάρια, η γοητευτική φωτογραφία, τα οπτικά εφέ που υλοποιούν το φανταστικό με ολοένα μεγαλύτερη αληθοφάνεια, και πάνω απ’ όλα το θεμελιώδους σημασίας ρυθμικό μοντάζ, που αναλαμβάνει να ‘χτίσει’ τους χαρακτήρες, να στήσει τη γεωγραφία των σκηνών και να εντείνει την αγωνία, είναι γνωρίσματα ευδιάκριτα αλλά καθόλου αυτονόητα γι’ αυτές τις ταινίες με την κατά τ’ άλλα ‘ευτελή’ θεματολογία. Πριν από δύο χρόνια το «The Bourne Ultimatum» κέρδισε το Όσκαρ Μοντάζ ακριβώς επειδή κατάφερε να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της συγκεκριμένης τεχνικής ώστε να αφήνει τον θεατή με ανοιχτό στόμα. Πολλές άλλες ταινίες δράσης έχουν κερδίσει αμέτρητα βραβεία σε τεχνικές κατηγορίες, με αποκορύφωμα τον «Τιτανικό» που κέρδισε συνολικά 11 Όσκαρ σε τεχνικές και καλλι-τεχνικές κατηγορίες.
Οι ταινίες δράσης δεν αποσκοπούν να είναι τίποτε παραπάνω από ακριβώς αυτό: διασκέδαση και ψυχαγωγία με πρωτόγνωρο θέαμα και αγωνία που προκύπτουν από άθλους ηρώων στη σημερινή εποχή τεχνολογικής επικράτησης και κοσμοπολιτισμού. Είναι ένα απολύτως σύγχρονο, κινηματογραφικό είδος που στις καλύτερες στιγμές του αντανακλά την κοινωνία μας με μεγαλύτερη ευκρίνεια απ’ ό,τι αναγνωρίζεται αρχικά, προσφέροντας μερικά από τα πιο αξιομνημόνευτα στιγμιότυπα στην ιστορία του κινηματογράφου.

