Του Δημήτρη Χ. Σάββα
Και ενώ διανύουμε την τελευταία εβδομάδα του Γενάρη, οι γιορτές καλά κρατούν. Η Εκκλησία μας σήμερα γιορτάζει την μνήμη του Γρηγορίου του Θεολόγου, την Τετάρτη γιορτάζεται η ανακομιδή των Λειψάνων του Ιωάννου του Χρυσοστόμου και το Σάββατο η γιορτή των Τριών Ιεραρχών, η οποία “δυστυχώς” για την εκπαιδευτική και μαθητική κοινότητα, φέτος πέφτει ημέρα μη εργάσιμη για μαθητές και δασκάλους. Δεν θα έχουν την τιμή λοιπόν, οι τρεις φωστήρες της τρισηλίου Θεότητας , κατά τον υμνωδό, αυτοί οι μελίρρυτοι ποταμοί της σοφίας, να συνεορτάσουν με διδάσκοντες και διδασκομένους. Θυμάμαι τα δικά μου μαθητικά χρόνια που την ημέρα αυτή ήταν απαραίτητος ο εκκλησιασμός. Σήμερα, αυτή η συνήθεια όπως και τόσες άλλες “βαδίζουν” προς κατάργηση. Φαίνεται ότι άλλα προέχουν... Πιο ενδιαφέροντα και πιο ...ουσιώδη.
Ποιοι ήταν όμως οι Τρεις Ιεράρχες, οι οποίοι, εκτός από προστάτες των Γραμμάτων, έδωσαν και μεγάλα μαθήματα Δικαίου;
Πρόκειται για τον μητροπολίτη Καισαρείας Βασίλειο (τον Μεγάλο) και τους αρχιεπισκόπους Κων/πόλεως Γρηγόριο τον επιλεγόμενο Θεολόγο και Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Έχοντας κάνει λαμπρές σπουδές σε ρητορικές σχολές, οι δυο πρώτοι και στην Αθήνα και ο τρίτος στην Αντιόχεια, κοντά στον ρήτορα Λιβάνιο, άφησαν ένα πλούσιο θεολογικό και φιλοσοφικό έργο και με το τελευταίο αυτό συνέβαλαν ουσιαστικά στη διάσωση και διάδοση της ελληνικής φιλοσοφικής σκέψης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο θεωρούνται προστάτες της Παιδείας και των Γραμμάτων. Τα ίδια χαρακτηριστικά εμφανίζει όμως και άλλος ένας Άγιος που τιμάται τον Ιανουάριο, ο Γρηγόριος, επίσκοπος Νύσσης, αδελφός του Μεγάλου Βασιλείου.
Δεν θα μας απασχολήσει εδώ το θεολογικό - φιλοσοφικό, αλλα το νομικό έργο αυτών των Αγίων, έργο σημαντικό, γιατί το δίκαιο διδασκόταν τότε στις σχολές Ρητορικής.
Ιδιαίτερα πρέπει να εξαρθεί το έργο των δυο αδελφών. Ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος, απαντώντας σε συγκεκριμένα ερωτήματα, διατύπωσαν κανόνες συμπεριφοράς που με συνεχή εφαρμογή απέκτησαν αυτοτέλεια ως “ιεροί κανόνες” και κυρώθηκαν στα τέλη του 7ου αιώνα από Οικουμενική Σύνολο. Εκεί ασχολήθηκαν οι δυο ιεράρχες με βασικά προβλήματα του ποινικού δικαίου.
Ο πρώτος αντιμετωπίζει ειδικώς τον σκοπό της ποινής στη συνολική του διάσταση. Αποκρούει τον ανταποδοτικό της χαρακτήρα - εφόσον, όπως γράφει, δεν έχει επινοηθεί ακόμη μέθοδος ώστε να εξαλείφονται τα γεγονότα - και εξαίρει την αξία της ποινής ως μέσου γενικής και ειδικής πρόληψης. Ως προς την πρόβλεψη της ποινής και την επιμέτρησή της, τόσο ο Βασίλειος όσο και ο Γρηγόριος τονίζουν ότι πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και υποκειμενικά στοιχεία, δηλαδή το καταλογιστό της πράξης, γιατί άλλες ενέργειες είναι ακούσιες, αν οφείλονται σε αφόρητη ψυχολογική πίεση ή βία σωματική και άλλες τελούνται με πρόθεση. Περαιτέρω ο Βασίλειος προβαίνει σε λεπτές επισημάνσεις όσον αφορά τους βαθμούς της υπαιτιότητας, διακρίνοντας τον ενδεχόμενο δόλο από την ενσυνείδητη αμέλεια.
Ενδιαφέρουσα είναι η στάση των ιεραρχών αυτών απέναντι στην πολιτειακή νομοθεσία. Ενώ οι απολογητές και οι αντιαιρετικοί συγγραφείς του 2ου και του 3ου αιώνα ασκούσαν κριτική στους νόμους, συγκρίνοντάς τους κυρίως με τον “θείο νόμο” οι Πατέρες του επόμενου αιώνα χωρίς να αποστούν τελείως από παραδοσιακούς κοινούς τόπους, άγγιξαν λεπτομέρειες:
Λαμβάνοντας αφορμή από διάφορες διατάξεις, τονίζουν τόσο ο Γρηγόριος ο Θεολόγος όσο και ο Μέγας Βασίλειος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ότι οι νόμοι τς Πολιτείας υποβάλλουν σε διαφορετική μεταχείριση άνδρες και γυναίκες, ερχόμενοι έτσι σε αντίθεση προς την αρχή της ισότητας όλων των ανθρώπων που καθιερώνει το φυσικό δίκαιο. Ο Γρηγόριος δεν διστάζει να παρατηρήσει: “Άνδρες ήσαν οι νομοθετούντες, δια τούτο κατά γυναικών η νομοθεσία”.
Σε κάποιο κείμενό του ο Ναζιανζινός, χαρακτηρίζει τους ρωμαϊκούς νόμους, κρίνοντας από πλευράς ποινικής καταστολής, άμετρους και σκληρούς, αντίθετα από τη Χριστιανική διδασκαλία που δεν επιτρέπει την τιμωρία των αδικούντων υπό το κράτος οργής. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ωστόσο, εξετάζοντάς τους από την οπτική γωνία της πρόβλεψης, καταλογίζει στον κοσμικό νομοθέτη ότι έχει παραλείψει να προσδώσει αξιόποινο χαρακτήρα σε πλήθος επαίσχυντων πράξεων, όπως η πορνεία, η κυβοπαιξία, η μέθη κ.τ.ο.
Στην αντιμετώπιση των θεσμών του ιδιωτικού δικαίου παρατηρούμε ότι οι Πατέρες αυτοί δεν δίσταζαν να εκφράσουν την αποδοκιμασία τους, φθάνοντας ακόμη και στο σημείο να συνιστούν τη μη εφαρμογή διατάξεων του ρωμαϊκού δικαίου. Με το δημόσιο δίκαιο υπήρξαν ωστόσο πολύ διστακτικοί. Ακολουθώντας εδώ το παράδειγμα του Αποσ. Παύλου, τάχθηκαν υπέρ της διατηρήσεως του status quo, συμπεριλαμβανομένων των προσωπικών και κοινωνικών του δομών. Έτσι η διάκριση ελευθέρων και δούλων δεν έπαψε να υπάρχει παρά τις αντίθετες αρχές του Χριστιανισμού.
Κατά τους Τρεις Ιεράρχες, η δικαιοσύνη και φυσικά η Παιδεία, κατέχουν μια ξεχωριστή θέση στη ζωή των ανθρώπων, η Εκκλησιαστική Αρχή κατά τον Ιωάννη το Χρισόστομο είναι υπέρτερη της Πολιτικής Αρχής. Επίσης οι προαναφερόμενοι Πατέρες διατύπωσαν συγκεκριμένες απόψεις και για τον καλό ηγεμόνα και για τον καλό νομοθέτη.
Ας αποχαιρετήσουμε όμως τον πρώτο μήνα του χρόνου.
Ο Ιανουάριος μοιάζει να κοιτάζει με το ένα πρόσωπο στο παρελθόν και με το άλλο στο μέλλον, σαν τον διπρόσωπο Ιανό, από τον οποίο πήρε το όνομά του. Απόδειξη πως συνεχίζει τους εορτασμούς του Δεκεμβρίου: από τις μέρες του Δωδεκαημέρου, που αρχίζει τα Χριστούγεννα, οι μισές πέφτουν στον Δεκέμβριο και οι άλλες μισές στον Ιανουάριο. Κι ας θυμηθούμε ότι με τις γιορτές αυτές σχετίζονται πλήθος από λατρευτικά έθιμα (π.χ. οι παιδικοί αγερμοί, δηλαδή τα Κάλαντα, την παραμονή των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, μαζί με τη χαρτοπαιξία) αλλά και προλήψεις και αντιλήψεις πανάρχειες (όπως για τους καλικάντζαρους, δαιμόνια που ο λαός μας πιστεύει ότι κατά το Δωδεκαήμερο κυκλοφορούν τις νύχτες και πειράζουν τους ανθρώπους).
Στη λαϊκή γλώσσα ο Ιανουάριος παρετυμολογήθηκε από το γεννώ κι έγινε Γενάρης, επειδή, λέει, είναι η εποχή που γεννούνται τα γιδοπρόβατα. Και βέβαια είναι η καρδιά του χειμώνα, όπως ακριβώς το δηλώνει και η παλιά παροιμιακή φράση:
“Ως τ’ Αϊ - Γιαννιού,
Τρυγόνα, είναι η
φούρια του χειμώνα”
αλλά και ο μήνας του λαμπρού φεγγαριού:
“Του Γενάρη το φεγγάρι
παρά ώρα μέρα μοιάζει”.
Γενικά ο Γενάρης είναι πέρα από 1ος μήνας του χρόνου, ένας μήνας ξεχωριστός, όσον αφορά το εορτολόγιο της Ορθόδοξης θρησκείας μας, αφού έχει ως αφετηρία του την γιορτή του Μ. Βασιλείου και καταληκτήρια την γιορτή των Τριών Ιεραρχών με παρεμβαλλόμενες επίσης πολύ μεγάλες γιορτές (Άγια Θεοφάνεια, Άγιος Ιωάννης, Άγιος Αντώνιος, Άγιος Αθανάσιος και άλλες).

