Της Άννας Μανουκάκη - Μεταξάκη

Στην παρουσίαση ενός βιβλίου καταθέτει κανείς ό,τι ένιωσε διαβάζοντάς το. Καλό βιβλίο είναι αυτό που το τελειώνεις κι η ψυχή σου είναι γεμάτη κι ο νους σου σπιθίζει από νέα ερωτήματα. Αυτό είναι το μέγα κέρδος, κι εγώ το εισέπραξα διαβάζοντας το βιβλίο “Νουρεντίν”.

Καθένας, βέβαια, “διαβάζει και ερμηνεύει” διαφορετικά ένα βιβλίο, είναι “δέκτης” διαφορετικός. Το μάθαμε κάποτε, τριτοετείς φοιτητές της Φιλοσοφικής, από το μεγάλο μας ποιητή Γιώργο Σεφέρη, όταν ήρθε ένα διάστημα να μας μάθει να διαβάζομε την ποίησή του. Τότε, μια μέρα, γέμισε το αμφιθέατρο του κεντρικού κτηρίου της Φιλοσοφικής Θεσ/νίκης από το παιδικό του γέλιο, όταν μας άκουσε να δίνομε απίθανες και δύσκολες ερμηνείες στο στίχο του:

“...Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες...”.

- Εσείς είστε ποιητές. Εγώ απλά πήγα κουρασμένος στις Πλάτρες της Κύπρου κι όταν έπεσα να κοιμηθώ, τ’ αηδόνια δε μ’ άφησαν με το τραγούδι τους... Κι εμείς αποσβολωμένοι μάθαμε πως το έργο τέχνης μιλεί διαφορετικά στον καθένα, όταν μιλεί κι όταν ο δέκτης ακούει...


Το βιβλλιο του Ναπολέοντα Περγαλίδη, “Νουρεντίν”, που παρουσιάσαμε, ο κ. Νίκος Ανδριώτης, η κ. Μαλβίνα Σφίγγα και εγώ, στις 16 Οκτωβρίου, μας βάζει με τρόπο μαγευτικό στο κλίμα του Μικρασιατικού ελληνισμού που έζησε 2.100 χρόνια και μεγαλούργησε στον οικονομικό, κοινωνικό και πνευματικό χώρο, κυρίως μέσα στις κινητικές και πολυπολιτισμικές κοινωνίες των δυτικών παραλίων της Μικρασίας. Αποτελείται από τρία “συστεγαζόμενα” αφηγήματα, όπου αναμειγνύονται η ιστορική πραγματικότητα με τις παραδόσεις και τους μύθους, τόσο των αρχαίων Ελλήνων, όσο και της Ανατολής. Εξελίσσονται στα παράλια, στο εσωτερικό αλλά και στον Πόντο, όπου επίσης υπήρξαν σπουδαίες κοιτίδες του ελληνισμού.

Και στα τρία αφηγήματα παρουσιάζονται περίτεχνα τα τρία βασικά θέματα - μοτίβα: 1) Η δύναμη της αληθινής αγάπης, χωρίς την οποία η ζωή δεν έχει ουσία, ομορφιά και ποιότητα. 2) Η ανεξέλεγκτη ισχύς της τύχης και 3) Η ανάγκη, κόντρα στο στεγνο και στυγνό ορθολογισμό της εποχής μας, να σκεφτόμαστε με την καρδιά μας.

Οι τρεις αυτές βασικές ιδέες είναι τα κύρια μοτίβα που επαναλαμβάνονται σ’ όλες τις σελίδες του βιβλίου και δίνονται με χίλιους δυο τρόπους: Με την ιδανική αγάπη που ξεπερνά όλα τα εμπόδια με την ανομολόγητη αγάπη που τρελαίνει, σκοτώνει, αναζητά με τα μαγικά φίλτρα του παραμυθιού και της παράδοσης λύσεις με τις γνωστές μεταμορφώσεις σε ζώα και πουλιά και η αγάπη που χτυπά ο χωρισμός του θανάτου και συντρίβει αυτόν που μένει μόνος στη ζωή.

Και η δύναμη της τύχης διατρέχει τις σελίδες του βιβλίου και εμφανίζεται μέσα στην εξέλιξη της υπόθεσης, εκεί που θαρρείς πως ξεχνιέται. Η τούρκικη έκφραση “Κατερντέν Κατσιλμάς” (Δηλαδή: ξεφεύγεις από το γραμμένο) επαναλαμβάνεται πολλές φορές και αποτελεί τίτλο ενότητας του πρώτου αφηγήματος. Στις φιλοσοφικές σκέψεις του βιβλίου κυρίαρχη είναι ότι πρέπει να ακούει κανείς τα συναισθήματά του και να μην κυριαρχείται από τη λογική του.

Οι τρεις αυτές κύριες ιδέες του βιβλίου αλλά και οι δευτερεύουσες, όπως η αξία της σύνεσης και της εμπειρίας και η απλότητα της ευτυχίας, σχετίζονται απόλυτα με διαχρονικές αξίες πνευματικές και ηθικές και βγάζουν έναν αδιόρατο έμμεσο διδακτισμό. Αυτό συντελεί στο να χαλαρώνει ο αναγνώστης, να φεύγει και να ξεκουράζεται, αλλά και να καθαρίζει, όπως συνέβαινε στην αρχαία τραγωδία. Γεννά επίσης νέους ωραίους προβληματισμούς για βασικά πράγματα της ζωής που σήμερα μέσα στο κλίμα του αγοραίου ευδαιμονισμού προσπερνούμε με μια περιφρόνηση που σκοτώνει την ευτυχία.

Η επίμονη παρουσία των παραπάνω νοημάτων αποτελεί τον καλύτερο από τους ποικίλους τρόπους που ο συγγραφέας χρησιμοποιεί για την εξασφάλιση της ενότητας, της αλληλουχίας, της συνοχής και της συνεκτικότητας του κειμένου. Η επανάληψη αυτή καταδεικνύει γλωσσικό πλούτο και ευελιξία στη χρησιμοποίησή του και εντυπωσιάζει η εσωτερικότητα και η δύναμη λέξεων ή αποφθεγμάτων σοφών που κινδυνεύουν να χαθούν στο μέλλον. Πλήθος τοπωνύμια πόλεων, χωρών, τοποθεσιών και λεπτομερείς περιγραφές δείχνουν πόσο καλά γνωρίζει ο Ναπ. Περγαλίδης τους αγαπημένους προγονικούς του τόπους από τις αφηγήσεις των δικών του, (κυρίως του παππού του, Κώτσου, που πρωταγωνιστεί μάλιστα στο δεύτερο αφήγημα), από τις επισκέψεις του εκεί και από τη μελέτη των βιβλίων των ξένων περιηγητών αυτής της τόσο ενδιαφέρουσας περιοχής, όπου η Ανατολή και η Δύση σφιχταγκαλιάζονται και σμίγουν αιώνες τώρα.

Η Μικρασία σε καιρό ειρήνης, ανάπτυξης, προόδου. Όλες οι κοινωνικές ομάδες και τάξεις: Ο πλούτος και η αριστοκρατία, ο κόσμος της δουλειάς, των παραλίων και της Ανατολίας, του νόμου και της παρανομίας, οι Γιουρούκοι και οι Ζεϊμπέκοι, οι δρόμοι του εμπορίου προς το Χαλέπι, τη Βαγδάτη, τη Μπουχάρα. Μια σπάνια ποικιλία. Περισσότερο βέβαια ο συγγραφέας σταματά στην αγαπημένη Προύσα της Βιθυνίας, ρωμαϊκό και βυζαντινό κέντρο καλλιέργειας και επεξεργασίας του μεταξιού, στη Σμύρνη, Μικρόπολη του μεσογειακού κόσμου και του Ιωνικού πολιτισμού με το ζωτικό πολυπολιτισμικό πνεύμα, τις ισχυρές εστίες παιδείας και τις ιδεολογιλές ζυμώσεις και αντιθέσεις. Στη Σμύρνη της ευμάρειας και των λογίων με την ιδιότυπη αυτοσυνείδηση για τον ιστορικό προορισμό της πόλης τους. Στην πόλη του κοσμοπολιτισμού, που καταποντίστηκε τον Αύγουστο του 1922 στο λιμάνι της κι έμειναν, για να μας τον θυμίζουν κάποιες σπίθες που μεταφέρθηκαν εδώ μαζί με τα κουρέλια των διασωθέντων και μπόλιασαν τη δική μας πιο συντηρητική και πιο στάσιμη κοινωνία.

Σταματά επίσης στο Σεβντίκιοϊ, το λεβέντικο ελληνικό χωριό, το χωριό του έρωτα, όπου δίνεται η κορύφωση της αγάπης του Τούρκου Νουρεντίν και της Ελληνίδας Πολύμνιας (α’ αφήγημα) λίγο πριν την εκδίκηση της Μοίρας, που θα φέρει τη φοβερή μετάπτωση. Ζωντανεύει επίσης το Τσιμόβασι, την Αλικαρνασσό και τον ποταμό Μαρσύα, το γιο του Μαίανδρου, όπου ο Νουρεντίν θα ξανανιώσει άνθρωπος κι ύστερα θα πέσει να πνιγεί, αλλά δεν θα πεθάνει. Θα τον ακούν μέχρι σήμερα τις φεγγαρόλουστες νύχτες να παίζει το σάζι του.

Στο χωριό των δικών του, τη Σιγή, με πρωταγωνιστή τον παππού του, Κώτσο, δίνει τη μόνη σκηνή του διωγμού μαζί με τους μύθους των ελληνικών κέντρων του Πόντου και τις παραδόσεις για το αγιασμένο νερό του Ταξιάρχη της Σιγής.

Ο Κώτσος ή Χειμώνας με τις μεγάλες επιτυχίες και τις μαγικές ιδιότητες, που του δίνει ο τρελός του έρωτας για τη νεράιδα του νερού του Ταξιάρχη της Σιγής, επιστρέφει με το καράβι του κοντά της, τρελός από αγάπη και βρίσκει το χωριό του έρημο, τον Αύγουστο του 1922. Απολαύσετε, φίλοι αναγνώστες, το μικρό απόσπασμα του βιβλίου: “...Ο Κώτσος ή Χειμώνας έδωσε στο καϊκι του όλη του τη δύναμη. Το έκανε να πετάει πάνω στα κύματα, ενώ τριζοβολούσαν οι αρμοί από το ζόρι. Η χαρά της επιστροφής ήταν τρέλα, ο αφρός των κυμάτων είχε τη μορφή της, ο παφλασμός ήταν η φωνή της που τον καλούσε κοντά της... Γελούσε μ’ όλη του τη δύναμη και φώναζε, σ’ αγαπάω, έρχομαι, ποτέ δεν θα ξαναφύγω από κοντά σου... Οι μέρες πέρασαν, ούτε μια στιγμή δεν είχε αφήσει το τιμόνι, ώσπου το γλυκοχάραμα της αυγής φάνηκαν οι γνώριμες κορυφογραμμές της Σιγής...”. Και ξαφνικά η πτώση, το απρόοπτο, η αδυσώπητη Μοίρα. Φωνές τρέλας τον καλούσαν να μην πλησιάσει στο λιμάνι: “...Ήρθαν τσέτες, καίνε και σκοτώνουν. Φύγετε να σωθείτε. Φευγάτε..., πανικός, κλάματα μωρών..., το χωριό μέσα στους καπνούς, το σπίτι του καίγεται. Ο πατέρας, η μάνα; Διέκρινε ανθρώπους που ξέμειναν. Σώστε μας, κραύγαζαν... Εκείνος δεν θα φύγει. Θα μείνει εκεί, κοντά στη φεγγαρόλουστη, την αγαπημένη του...

- Εμένα, Αλέκο μου, η μοίρα μου ορίζει να μη φύγω ποτέ απ’ αυτό τον τόπο...”. Ο φοβερός διωγμός στο χωριό των προγόνων του. Η αγάπη και η Μοίρα νικά...

Το τελευταίο αφήγημα εξελίσσεται πάλι στη Σμύρνη και κυρίως στο Αϊδίνι, τις αρχαίες Τράλλεις της Λυδίας, αργότερα Σελεύκεια και Καισσάρεια, 87 χλμ. αματολικά της Σμύρνης, πάνω στο δρόμο προς την Ανατολή, κοντά στο Μαίανδρο που έχει με τις αρχαιολογικές αναφορές μια ιδιαίτερη γοητεία. Εδώ θα ζήσουν την κορύφωση της ευτυχίας τους η Αρμενοπούλα Βικτώρια και ο Έλληνας Άγγελος, ένα ιδανικό ζευγάρι. Εδώ θα τους βρει το απρόοπτο, η Μοίρα, που θα φέρει το πάθος της ανομολόγητης αγάπης της φτωχής κοπέλας που αυτοκτονεί.

Η περιπέτεια του Άγγελου στην Ανατολή, με τις αρχέγονες τελετές, τους μάντεις, τις πρωτόγονες ομάδες και τους ληστές, μας φέρνει στο νου την Κύρου Ανάβαση του Ξενοφώντα. Η αγάπη εδώ ημερεύει και τους πιο άγριους και σχετίζεται με την ελεύθερη επιλογή και τη θυσία.

Πράγματι, πέρα από το ανθρώπινο, πνευματικό και ψυχικό κλίμα που βιώνομε διαβάζοντας το βιβλίο “Νουρεντίν”, τις πολύτιμες άγνωστες για πολλούς πληροφορίες, το λαογραφικό πλούτο, τη δύναμη της ψυχογραφίας, τον πλούτο της περιγραφής και της αφήγησης, βαθιά εντύπωση δημιουργεί το ωραίο δέσιμο της Ιστορίας με το μύθο, που μας βγάζει από την καθημερινότητα και τον στυγνό μας ορθολογισμό. Μυθοπλασίες που μαγεύουν, με μαγικά φίλτρα και μεταμορφώσεις, με απρόοπτα και κορυφώσεις, ένας πλούσιος και ζωντανός κόσμος της πρωτόγονης κοινωνίας, αποτελούν αναγνώσματα ευεργετικά μέσα στο βιβλίο, που μας παραπέμπουν σε λαϊκά παραμύθια. Είναι έντεχνα παραμύθια, με ωραία αφηγηματικότητα, πλοκή και θεατρικότητα, που ανανεώνουν τη χαρά της ζωής στην απαυδισμένη ψυχή μας, αντίδοτο στον άκρατο θετικισμό και στην ηγεμονία της μηχανής.

Πιστεύω ότι μεγάλο προτέρημα του Ναπ. Περγαλίδη αποτελεί η δύναμή του να περιγράφει και να αφηγείται ωραία. Παρατηρούνται πλούσιοι αφηγηματικοί τρόποι και τεχνικές: Συχνή εναλλαγή προσώπων και ευθεος και πλαγίου λόγου, διάλογοι φυσικοί και εγκιβωτισμένες αφηγήσεις πλήθος κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον μας. Ο παντογνώστης αφηγητής που τίποτε δεν του ξεφεύγει, μα τα δίνει όλα κι απ’ όλες τις οπτικές γωνίες. Και κυρίως συχνότατη χρήση των αποκαλυπτικών εσωτερικών μονολόγων, στους οποίους φαίνεται η δύναμη του συγγραφέα και η τάση του να ψυχογραφεί και να ψυχολογεί.

Μ’ όλα αυτά και ακόμη με τα στοιχεία της γεωγραφίας, της λαογραφίας και της Ιστορίας, “φυσικά” προσόντα που θυμίζουν Ίωνες λογοποιούς, ο συγγραφέας δεν μας αφήνει να πλήξομε διαβάζοντας το “Νουρεντίν”. Γεμίζει επίσης την ψυχή μας με τη γνήσια ανθρωπιά που αποπνέει το βιβλίο του και μας δίνει παραμυθία με τον αγέραστο κόσμο των παραμυθιών που αφηγείται. Και προπάντων μας αφοπλίζει με την απουσία της μνησικακίας και του φανατισμού, με το μεγαλόψυχο κοσμοπολισμό του, με τον απόλυτο σεβασμό του όποιου διαφορετικού. Καρποί της κουλτούρας του και της αγωγής του με τις αρχές των Μικρασιατών, που έδωσαν ό,τι είχαν - πολλοί και τη ζωή τους ακόμη - για να ζήσουν καλύτερα οι άνθρωποι, χωρίς τις δικές τους οδύνες...