Aνάμεσα σε διαφορετικές μορφές προπαγάνδας, τουλάχιστον η πολιτική έχει χάσει πια την αξιοπιστία της. Δυστυχώς η θρησκεία ακόμη.
Ο ΕΚΛΕΚΤΟΣ
THE BOOK OF ELI
Σκην.: Άλμπερτ και Άλεν Χιουζ
Πρωτ.: Ντενζέλ Γουάσινγκτον, Γκάρι Όλντμαν, Μίλα Κούνις, Ρέι Στίβενσον, Τζένιφερ Μπιλς, Μάλκολμ ΜακΝτάουελ, Τομ Γουέιτς
Σε μια μελλοντική εποχή όταν ο πλανήτης έχει ισοπεδωθεί από πυρηνικό πόλεμο, ο Ίλαϊ περιδιαβαίνει τα κατεστραμμένα τοπία κατευθυνόμενος δυτικά, προορισμό που του υπέδειξε μια εσωτερική φωνή, η οποία του ανέθεσε την αποστολή να διαφυλάξει ένα μυστηριώδες βιβλίο, πολύτιμο για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους.
Η ρητορική της ταινίας φυλάσσεται στη φύση του βιβλίου του Ίλαϊ, το οποίο κρύβει εκπλήξεις που αποκαλύπτονται σταδιακά και κλιμακώνονται στο τέλος της. Έτσι, αφού αυτό το κείμενο δεν έχει κάποιο νόημα αν δε συζητήσει αυτές ακριβώς τις εκπλήξεις, σας προειδοποιούμε να σταματήσετε εδώ σε περίπτωση που σκοπεύετε οπωσδήποτε να τη δείτε.
Καταρχάς, ας διευκρινίσουμε ότι το φιλμ ανήκει στην κατηγορία με τον μοναχικό περιπλανώμενο πολεμιστή σ’ ένα μετα-Αποκαλυπτικό τοπίο, την οποία απαρτίζουν επίσης τίτλοι όπως η τριλογία του Τζωρτζ Μίλερ με ήρωα τον Mad Max («Mad Max» 1979, «The road warrior» 1981 και «Mad Max beyond Thunderdome» 1985), το «The postman» του Κέβιν Κόστνερ (1997), ο «Ζωντανός θρύλος» του Φράνσις Λώρενς («I am legend», 2007) κ.α. Αυτό που διαφοροποιεί την ταινία των Χιούζ από τις παραπάνω, είναι ο έντονα θρησκευτικός της χαρακτήρας, αφού ο ρόλος του βιβλίου, η αποστολή στην οποία οδηγεί τον ήρωα (κατ’ επέκταση την πλοκή), και η τελική αποκάλυψη (μια λέξη που εδώ είναι εξίσου αφηγηματικά και θρησκευτικά εφαρμόσιμη) στήνουν τον θρησκευτικό συλλογισμό του φιλμ, που απαντά στο ανθρωπιστικό ζήτημα που θέτει το σενάριο: ποιος θα ήταν ο καταλληλότερος δρόμος για να ανασυγκροτηθεί η ανθρώπινη κοινωνία μετά από μια ολοκληρωτική καταστροφή; Η περήφανη απάντηση είναι ο δρόμος του θεού- όχι όμως οποιουδήποτε. Η πίστη στον χριστιανικό θεό αναδεικνύεται ως ο μοναδικός και ιδανικότερος τρόπος ανόρθωσης των ανθρώπινων κοινωνιών. Το φιλμ δε βασανίζεται από υπερβατικούς προβληματισμούς, δεν υπερασπίζεται τις θρησκείες γενικότερα, απλώς κολακεύει ξεδιάντροπα τη συντηρητική θρησκευτική πλειοψηφία των Η.Π.Α. (ευαγγελικούς και καθολικούς) στην οποία απευθύνεται.
Σε αντίθεση με τους υπόλοιπους ήρωες του είδους, ο Ίλαϊ δεν είναι ένας απλός περιπατητής, ούτε αυτόκλητος τιμωρός, ούτε καν απλός ιεραπόστολος, παρότι η ταινία τον παρουσιάζει ως τέτοιο σε όλη της τη διάρκεια. Στο τέλος όμως αποκαλύπτεται η τυφλότητά του και το γεγονός ότι η Βίβλος που έχει εν τω μεταξύ χάσει είναι τυπωμένη σε Μπράιγ, οπότε αναλαμβάνει το καθήκον να την αφηγηθεί στον υπεύθυνο της βιβλιοθήκης του Αλκατράζ, αναγόμενος έτσι στον νεότερο ευαγγελιστή του χριστιανισμού πλάι στους υπόλοιπους τέσσερις, θέση που εξηγεί τη θρησκευτική σημασία του τίτλου πέρα από την κυριολεκτική της. Η αποστολή του Ίλαϊ δεν ήταν απλώς να διαφυλάξει το βιβλίο καθαυτό αλλά την πολύτιμη σοφία του Ευαγγελίου για τις επόμενες γενιές, κάτι που αναθεωρεί τον αγώνα του που έχει προηγηθεί, προσδίδοντάς του ανώτερη πνευματική και ηθική αξία.
Το ζήτημα όμως είναι ακριβώς αυτό. Διότι σ’ αυτή τη διαδρομή η καθιέρωση και η υπεράσπιση του χριστιανισμού συνδέονται με ανενδοίαστο φανατισμό, αναπαράγοντας πολλά βιβλικά μοτίβα τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται -ακόμη χειρότερα- από την Παλαιά Διαθήκη.
Το πρώτο απ’ αυτά είναι η φωνή του Θεού. Ως συνήθως, ο Θεός είναι τόσο μετριόφρων που αντί να κάνει μια οικουμενική αποκάλυψη, πάει και ψιθυρίζει στο αυτί του ιδανικού αγγελιαφόρου. Το μόνο εχέγγυο που διαθετει ο ήρωας για την αποστολή του είναι η φωνή που άκουσε μέσα του να τον καθοδηγεί, και που το φιλμ νομιμοποιεί με τη συνεχή επιβίωσή του μέσα από τις ριψοκίνδυνες δοκιμασίες. Τώρα, γιατί ο Θεός θα διάλεγε έναν τυφλό άνθρωπο, θα τον έβαζε να διασχίσει την Αμερική κινδυνεύοντας συνεχώς να χάσει τη ζωή του απλώς και μόνο για να πάει το ‘ραβασάκι’ του σε μια βιβλιοθήκη, να ταλαιπωρήσει έναν γραφιά υπαγορεύοντάς του εκατοντάδες σελίδες και μετά να πεθάνει, αυτό αποτελεί ένα από τα μυστήρια του μεγαλοδύναμου. Εξάλλου την ώρα που τα υπόλοιπα αντίτυπα του βιβλίου καταστρέφονταν ο Θεός πιθανότατα θα ήταν απασχολημένος (υποτίθεται ότι είναι το τελευταίο στον πλανήτη γι’ αυτό και τόσο πολύτιμο).
Ένα άλλο βιβλικό δάνειο είναι η ελαφριά αντιμετώπιση σεξουαλικών εγκλημάτων εναντίον γυναικών. Στη διαδρομή του, ο Ίλαϊ συναντάει μια συμμορία που βιάζει μια γυναίκα, αλλά επιλέγει να μην ανακατευτεί με την πρόφαση ότι δεν πρέπει να παρεκκλίνει από τον στόχο του, ο οποίος κρίνεται πιο σημαντικός από την ψυχολογική και σωματική ακεραιότητα μιας γυναίκας. Πάντως προσωπικό ρίσκο ή φόβος δεν υπάρχει, αφού μόλις προηγουμένως ο Ίλαϊ έχει εξολοθρεύσει με μεγάλη ευκολία μια συμμορία που απειλούσε τον ίδιο, ενώ αργότερα θα διαμελίσει και αυτή τη συμμορία που θα επιχειρήσει έναν δεύτερο βιασμό. Στη δεύτερη περίπτωση όμως αποφασίζει να παρέμβει επειδή απλούστατα το υποψήφιο θύμα πιθανότατα έχει ερωτικό ενδιαφέρον για τον ίδιο, αφού σε προηγούμενη σκηνή γνωρίζονται με ευνοϊκούς όρους.
Εκείνη όμως που απογειώνει το θρησκευτικό παραλήρημα, είναι η παρανοϊκή χρήση βίας από έναν άνθρωπο που υποτίθεται ότι επιτελεί έργο του Θεού. Προκειμένου να εκπληρώσει τον σκοπό του, ο Ίλαϊ ‘θερίζει’ κεφάλια με κάθε ευκαιρία, οπότε καταλαβαίνουμε ότι το ‘ευφυές σχέδιο’ του Δημιουργού είναι να αναθέσει σε ένα δημιούργημά του να εξαφανίσει κατά βούληση μερικά άλλα.
Το σύμπλεγμα του περιούσιου που χαρακτηρίζει όλες τις θρησκείες, υποκινεί την προσπάθεια του Ίλαϊ, που το χρησιμοποιεί ως πρόφαση για όλες του τις αποτρόπαιες πράξεις, οι οποίες τελικά δεν είναι λιγότερο εγκληματικές από των υπολοίπων. Ίσως μάλιστα είναι και περισσότερο, αφού αν ο θάνατος που σκορπάει δικαιολογείτο από την προσπάθειά του να επιβιώσει μέσα σε μια αποκτηνωμένη κοινωνία τότε θα ήταν δικαιολογημένος (όπως στα «Mad Max» για παράδειγμα). Το να διαπράττει όμως ολ’ αυτά τα εγκλήματα στο όνομα του Θεού και να καλείται ο θεατής να τον θαυμάσει γι’ αυτό τον φανατισμό, είναι το σημείο όπου η ταινία χάνει κάθε δίκαιο έρεισμα για λογική υπεράσπιση. Ο Ίλαϊ τελικά δεν είναι παρά ένας ακόμα ζηλωτής του χριστιανισμού που έχει την αλαζονεία να πιστεύει ότι μέσα σ’ ένα μακελειό όπως εκείνο στο σπίτι του ηλικιωμένου ζευγαριού, η επιβίωσή του αποτελεί θαύμα τη στιγμή που οι ηλικιωμένοι σκοτώνονται δίπλα του και προηγουμένως ο πλανήτης έχει ισοπεδωθεί.
Επίσης, μια σημαντική λεπτομέρεια είναι το γεγονός ότι παρότι ο χαρακτήρας του υπεύθυνου της βιβλιοθήκης φαίνεται μετριοπαθής και καλλιεργημένος, η συγγραφή και η εκτύπωση της Βίβλου γίνονται πρώτη προτεραιότητα για τον ίδιο και το ολοκαίνουριο πιεστήριο, με το βιβλίο να παίρνει τη θέση του ανάμεσα στους άλλους τίτλους που θα κληθούν να μεταδώσουν τη γνώση του κόσμου στις μελλοντικές γενιές. Η ταινία μεταχειρίζεται τα γεγονότα του βιβλίου ως ισότιμα με την επιστημονική γνώση και εξίσου κρίσιμα για την ανασυγκρότηση της ανθρωπότητας. Υιοθετεί έτσι τη συλλογιστική των καθόλου ευκαταφρόνητου αριθμού οπαδών του δημιουργισμού, που στις Η.Π.Α. κατάφεραν να βάλουν την ατζέντα τους στα χείλη ακόμη και του πρώην προέδρου (ο Μπους μπορεί να ήταν χαζός αλλά παρέμενε Πρόεδρος).
Το φιλμ χάνει την ευκαιρία να κάνει ένα πιο μετριοπαθές και ουσιαστικό σχόλιο για τη μεταχείριση της θρησκείας ως μορφή εξουσίας. Χρησιμοποιώντας την ίδια βασική πλοκή, ο ανταγωνισμός του Ίλαϊ με τον Κάρνεγκυ θα μπορούσε να τοποθετήσει τους χαρακτήρες σε άλλη αξιακή βάση και να οργανώσει πάνω τους μια παραβολή για τις διάφορες εκφάνσεις της θρησκείας (εξουσιαστική, πνευματική, κοινωνική, οικονομική κτλ) που είναι εξίσου υπαρκτές και αμφιλεγόμενες.
Δυστυχώς, οι συντελεστές επιλέγουν ν’ ακολουθήσουν τον αβάσιμο παραλογισμό στον οποίο έχουν βασιστεί εξαρχής τα μονοθεϊστικά δόγματα, χωρίς την παραμικρή παύση αναστοχασμού ή αμφισβήτησης. Ανεξάρτητα από την εμπορική της πορεία (το μέτριο αμερικανικό της άνοιγμα στα 32 εκατομμύρια αφήνει ανοιχτά τα ίδια περιθώρια για επιτυχία και φιάσκο), η ταινία προκαλεί ενδιαφέρον για το πώς συνδυάζει τον φανατισμό της με ακριβό και σεβαστό ταλέντο, όπως οι δύο κύριοι πρωταγωνιστές (Γουάσινγκτον και Όλντμαν) και το σκηνοθετικό δίδυμο, που εδώ δίνει μια τεχνικά φροντισμένη δουλειά (παρότι αρκετά κοινότοπη), και συνεπώς πιο ελκυστική για τους ενδιαφερόμενους θεατές.

