Σημείωμα στη μνήμη του αγαπημένου Γάλλου σκηνοθέτη, που πέθανε τη Δευτέρα σε ηλικία 90 χρόνων.



ERIC ROHMER (1920-2010)

Ο Ερίκ Ρομέρ γεννήθηκε σε ρωμαιοκαθολική οικογένεια και το πραγματικό του όνομα ήταν Μωρίς Ανρί Ζοζέφ Σερέρ. Εργάστηκε ως δάσκαλος, δημοσιογράφος, συγγραφέας, μεταξύ άλλων γράφοντας σε συνεργασία με τον Κλωντ Σαμπρόλ μια εξαιρετικά δημοφιλή μελέτη για τον Άλφρεντ Χίτσκοκ. Παντρεμένος με δύο παιδιά, το 1962 ίδρυσε την εταιρία παράγωγης Les Films du Losange μαζί με τον Μπαρμπέτ Σρέντερ, η οποία παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις μεγαλύτερες στην Ευρώπη. Ο Ρομέρ ανήκε στον κεντρικό πυρήνα του γαλλικού Νέου Κύματος, διατελώντας εκδότης του περιβόητου Cahiers du cinéma, χωρίς όμως ν’ ακολουθήσει τους ρυθμούς των συναδέλφων του, αφού παρότι ολοκλήρωσε την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία «Le signe du lion» το 1959, η διεθνής αναγνώριση ήρθε το 1969 όταν η «Νύχτα με τη Μοντ» συμμετείχε στο διαγωνιστικό του φεστιβάλ Καννών και προτάθηκε για Όσκαρ Πρωτότυπου Σεναρίου. Η ταινία ήταν η τρίτη στον κύκλο των «Έξι μύθων περί ηθικής» που είχε ξεκινήσει το 1963 με τις μικρού μήκους «La Boulangère de Monceau» και «La Carrière de Suzanne», συνεχίστηκε με το «La Collectionneuse» (1967), και ολοκληρώθηκε με το «Γόνατο της Κλαίρης» (1970) και τον «Έρωτα το απόγευμα» (1972). Έκτοτε ολοκλήρωσε άλλους δύο θεματικούς κύκλους με τίτλους «Κωμωδίες και παροιμίες» από το 1981 ως το 1987, και «Ιστορίες των τεσσάρων εποχών» στο διάστημα 1990-98, καθώς και αρκετές άλλες ταινίες. Βραβεύτηκε δύο φορές με τον Χρυσό Λέοντα στο φεστιβάλ Βενετίας, μία το 1986 για την «Πράσινη ακτίνα» και μία το 2001 για το σύνολο της καριέρας του. Παρά την προχωρημένη του ηλικία, ο Ρομέρ δε σταμάτησε να σκηνοθετεί, φτιάχνοντας την τελευταία του ταινία το 2007. Στην αμέσως προηγούμενη, τον «Τριπλό πράκτορα», είχε συνεργαστεί με την ελληνίδα ηθοποιό Κατερίνα Διδασκάλου, η οποία πρωταγωνιστεί ως η ελληνίδα σύζυγος ενός ρώσου στρατιωτικού.

Με όλο τον σεβασμό στην ιστορία και την απήχηση του σκηνοθέτη, για μένα ο Ρομέρ αποτελεί έναν από τους πιο φλύαρους σκηνοθέτες. Πέρα από το προσωπικό μου γούστο που είναι τελείως αταίριαστο με το ύφος του (η αφηγηματική δεξιότητα του Λουί Μαλ ή η αφαιρετικότητα του Μίκαελ Χάνεκε μού φαίνονται πολύ πιο ενδιαφέρουσες) και που στο κάτω-κάτω είναι μόνο δικό μου, αποτελεί γεγονός ότι οι ιστορίες του διαρθρώνονται σε χαλαρές πλοκές από ουσιαστικά ελάχιστα περιστατικά, τα οποία όμως εκτείνονται σε μακροσκελείς διαλογικές σκηνές, μέσα από τις οποίες επιλύονται τα ζητήματα που απασχολούν τους ήρωες καθώς και τα όποια διακυβεύματα της πλοκής. Το ‘αντι-κινηματογραφικό’ στιλ του είναι μια επιλογή που κι ο ίδιος έχει παραδεχτεί, υποδεικνύοντας τις ομοιότητες του κινηματογράφου του περισσότερο με τη λογοτεχνία από οποιαδήποτε άλλη τέχνη. Εμείς θα προσθέταμε και τη συνάφεια με το θέατρο, καθώς η εκτεταμένη χρήση διαλόγων, η αραιή εναλλαγή σκηνών και ο τρόπος με τον οποίο αυτο-αναλύονται οι χαρακτήρες (είτε με μονόλογο είτε με voice-over) αποστασιοποιούν τον θεατή, μειώνοντας την αληθοφάνεια, την επιθυμία ταύτισης και το πάθος της ιστορίας.

Παρόλαυτά, η ρητορική του Ρομέρ είναι ξεκάθαρη και συστηματική, εύκολα διακριτή στο σώμα των ταινιών του που προς μεγαλύτερη ευκολία του θεατή, χωρίζεται σε θεματικούς κύκλους. Οι χαρακτήρες του είναι ως επί το πλείστον ευκατάστατοι, μορφωμένοι αστοί με κύριο γνώρισμα την αδιέξοδη προσπάθειά τους να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ελεύθερη ηθική και τη συμβατική λογική, που εκφράζεται μέσα από τους περιορισμούς διαφόρων θεσμών όπως η θρησκεία, ο γάμος ή και αφηρημένων εννοιών όπως η αγάπη. Στη «Νύχτα με τη Μοντ» απομυθοποιούνται οι αστικοί τύποι συμπεριφοράς, αφού κάτω από το καλλιεργημένο, συντηρητικό, θρησκευόμενο προσωπείο του Ζαν-Λουί και της Φρανσουάζ, κρύβονται ανεξέλεγκτες επιθυμίες που συγκρούονται με τη διατήρηση αυτής της εικόνας για χάρη μιας αόριστης και τελικά ανυπόστατης ηθικής τάξης. Ανάμεσα σ’ όλες τις συζητήσεις για τον Πασκάλ, τα μαθηματικά και τον ιανσενισμό, η ουσία που απομένει είναι η διστακτικότητα του Ζαν-Λουί να υποκύψει στις ευθείς και ειλικρινείς προτάσεις της Μοντ, της μόνης αδέσμευτης από ιδεολογίες και θρησκεία, συνεπώς της μόνης ευάλωτης στα πάθη της- και γι’ αυτό ελεύθερης. Τελικά, ο τύπος της γυναίκας που ενσαρκώνει η Μοντ (πνευματικά, επαγγελματικά, οικονομικά, σεξουαλικά, συζυγικά αυτόνομης) είναι μπροστά από την εποχή της, που ακόμη ευνοούσε ζευγάρια σαν τον Ζαν-Λουί και τη Φρανσουάζ, δηλαδή ανθρώπους που καταπίεζαν τις πραγματικές τους επιθυμίες, κάτω από πιο ισχυρές γι’ αυτούς συμβάσεις (δείτε πώς ο Ζαν-Λουί προ-αποφασίζει ποια γυναίκα θα παντρευτεί, κάτι που όμως δεν τον εμποδίζει να φλερτάρει εν τω μεταξύ με τη Μοντ και να της διαθέσει τον εαυτό του). Παρόμοια υποκρισία χαρακτηρίζει και τους ήρωες των άλλων δύο ταινιών του κύκλου των ηθικών ιστοριών, τον Ζερόμ στο «Γόνατο της Κλαίρης» και τον Φρεντρίκ στο «Έρωτας το απόγευμα». Ο πρώτος εφευρίσκει αφορμές για να αποπλανήσει δύο νεαρές ετεροθαλείς αδερφές και να επιβεβαιώσει τον ανδρισμό του, έναν μήνα πριν από τον γάμο του. Είναι χαρακτηριστικό ότι η μέλλουσα γυναίκα του περιλαμβάνεται στην πλοκή μόνο ως φωτογραφία, με τον Ζερόμ να την παραμελεί εντελώς, απολύτως επικεντρωμένους στους δύο νεαρούς στόχους του. Το χειρότερο είναι όλες οι προφάσεις που κατασκευάζει για να δικαιολογήσει όχι μόνο την απροκάλυπτη στάση του απέναντι στις γυναίκες, αλλά και για να αποδείξει την αγάπη του για τη Λουσέντ. Αναλόγως συμπεριφέρεται κι ο Φρεντρίκ, ο οποίος είναι ο τυπικός βαριεστημένος αλλά και δειλός αστός σύζυγος, που θέλει απλώς να αισθανθεί την ελευθερία χωρίς να χάσει την ασφάλεια της συζυγικής ζωής. Στη συγκεκριμένη ταινία, έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι παρόλη τη συνήθη πολυλογία του σεναρίου η οριστική μεταστροφή του Φρεντρίκ σηματοδοτείται από μια σκηνοθετική λεπτομέρεια, το μπλε ζιβάγκο το οποίο χρησιμοποιεί σε δύο περιπτώσεις: στην πρώτη το ανεβάζει για να καλύψει το κεφάλι του και να κάνει γκριμάτσες στο μωρό του, ενώ στη δεύτερη το βγάζει μπροστά στον καθρέφτη για να κάνει έρωτα με την Κλόι, αλλά σταματά γιατί ακριβώς έρχεται στη μνήμη του (αμέσως και στη δική μας) η προηγούμενη πράξη. Μια παύση από τον υπερ-φορτωμένο διάλογο με μια πράξη απλή, συγκεκριμένη, σύντομη και τόσο περιεκτική, που λειτουργεί ακριβώς χάρη σ’ αυτά της τα προτερήματα έναντι του πλαδαρού, ακατάπαυστου λόγου. Βέβαια, εδώ δεν υπάρχει χώρος για να συζητήσουμε περισσότερο τον σκηνοθέτη και τις ταινίες του, αλλά ο θάνατός του αποτελεί ευκαιρία να τις ξανα-επισκεφτούμε και να αναρωτηθούμε σχετικά με ζητήματα όπως η αφηγηματική οικονομία, η εξάρτηση λόγου και εικόνας, η σχέση κινηματογράφου και λογοτεχνίας, η οικοδόμηση χαρακτήρων, και άλλα πολλά που στον Ρομέρ μπορεί να μην είναι αμέσως ευδιάκριτα, αλλά ιδιόμορφα και γι’ αυτό ενδιαφέροντα.

ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΗ ΦΙΛΜΟΓΡΑΦΙΑ

Le signe du lion (1959)

Ma Nuit chez Maud - Μια Νύχτα με τη Μοντ (1969)

Le Genou de Claire - Το Γόνατο της Κλαίρης (1970)

L`Amour l`apres-midi - Έρωτας το Απόγευμα (1972)

La Femme de l`Aviateur - Η Γυναίκα του Αεροπόρου (1981)

Le Beau Mariage - Ο τέλειος Γάμος (1982)

Pauline a la Plage - Η Πωλίν στην Παραλία (1983)

Le Rayon vert- Η πράσινη ακτίνα (1986)

Conte d`automne - Ιστορίες του Φθινοπώρου (1998)

L` Anglaise et le Duc - Η Αγγλίδα και ο Δούκας (2001)a

Triple Agent - Τριπλός Πράκτορας (2004)

Les Amours d`Astree et de Celadon (2007)