Του Δημήτρη Χ. Σάββα
Από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι και την ημέρα των Θεοφανίων, ημέρα που φωτίζονται και αγιάζονται τα νερά έχουμε τον πλούσιο και εθιμικό κύκλο του Δωδεκαημέρου. Αυτό βέβαια μας το προαναγγέλουν οι ομάδες των παιδιών που πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούν τα κάλαντα, εξιστορώντας μ’ αυτό τον τρόπο τη Γέννηση του Χριστού. Κατά την διάρκεια των τραγουδιών από σπίτι σε σπίτι, δεν λείπουν τα παινέματα για τους νοικοκύρηδες του σπιτιού αλλά και οι παροτρύνσεις για ένα αξιοπρεπές φιλοδώρημα, για να μην πάει ο κόπος των παιδιών χαμένος.
Τα κάλαντα από τόπο σε τόπο, διαφέρουν, είναι όμως σύντομα και απλά και με το περιεχόμενό τους αποβλέπουν στην εξιστόρηση της ενσάρκωσης του Χριστού, όσο ρεαλιστικότερα γίνεται.
Ας δούμε κάποιους στίχους στη συνέχεια, οι οποίοι πραγματικά μαρτυρούν τα παραπάνω:
“Χριστός γεννάται
χαρά στον κόσμο.
Χαρά στον κόσμο
στα παλικάρια.
Σαράντα μέρες
σαράντα νύχτες
κι η Παναγιά μας
κοιλοπονούσε.
Κοιλοπονούσε
παρακαλούσε
όλους τους Αγίους
τους Αϊ Αποστόλους.
Τρεις Αποστόλους
μαμμή γυρεύουν...
Ώστου να πάνε
κι ώστου να έρθουν
η Παναγιά μας
ξελευτερώθη.
Μέσα στις δάφνες
μεσ’ στα λουλούδια,
κάνει τον ήλιο
και το φεγγάρι...”.
Τα τραγούδια αυτά θυμίζουν και ορισμένα έθιμα που δείχνουν ότι ο λαός μας γιορτάζει τη Γέννηση του Χριστού όπως και τη γέννηση ενός παιδιού.
Στην Ήπειρο, στη Θεσσαλία αλλά και σε άλλα μέρη της Βόρειας Ελλάδας, ξημερώνοντας τα Χριστούγεννα, οι νοικοκυρές αξημέρωτα φτιάχνουν τηγανίτες τις οποίες μελώνουν αρκετά και πάνω τους ρίχνουν πολλά καρύδια. Είναι τα λεγόμενα “σπάργανα”.
Στην Κύπρο, κάνουν τα “κούμουλα”, τα οποία είναι κάτι σαν παξιμαδάκια και τα προσφέρουν σ’ όσους επισκέπτονται λεχώνες. Αυτό μας θυμίζει την συνήθεια των Βυζαντινών το “λοχόζεμα” ένα έθιμο κατά το οποίο έπαιρναν ζωμό από σιμιγδάλι, έβαζαν μέλι και βούτυρο και το έστελναν την επομένη των Χριστουγέννων σε φιλικές οικογένειες προς τιμήν των λοχείων της Παναγίας. Η παραπάνω σύνθεση από σιμιγδάλι, βούτυρο και μέλι είχε ως κύριο σκοπό να τονώσει την λεχώνα μετά τη γέννα. Ανάμεσα στις εθιμικές εκδηλώσεις αυτών των ημερών είναι τα χοιροσφάγια για τα οποία αναφερθήκαμε σε προηγούμενο κείμενό μας αλλά και η φροντίδα της κάθε νοικοκυράς να φτιάξει τα διάφορα γλυκά που συνηθίζονται αυτές τις μέρες, δίνοντας ιδιαίτερη φροντίδα και προσοχή στην επιμέλεια και παρασκευή του Χριστόψωμου, συμβόλου της μεγαλύτερης γιορτής της Χριστιανοσύνης, το οποίο συναντάμε σε πολλά σχήματα.
Στην Ιθάκη, π.χ., είναι στενόμακρο και σχηματίζει μορφή μικρού παιδιού που παριστάνει τον Χριστό στα σπάργανα, όπως λέγουν, ενώ στην Πετρούσα της Δράμας “πάνω στο ολοστρόγγυλο ψωμί πλάθουν και τοποθετούν και στη μέση ένα μικρότερο. Το μεγάλο κουλούρι συμβολίζει τη σπηλιά που γεννήθηκε ο Χριστός, το μικρό τον ίδιο τον Χριστό”. Η τοπική παράδοση καθορίζει και τη διακόσμησή του, αξιοπρόσεχτη έκφραση λαϊκής τέχνης. Συνήθως στη μέση της επιφάνειάς του κολλούν ένα σταυρό από ζυμάρι, στο κέντρο και τις άκρες του οποίου βάζουν καρύδια και αμύγδαλα, σύμβολο πλούσιας καρποφορίας. Τα σχέδιά του γενικά, πέραν του καθαρά διακοσμητικού του χαρακτήρα, έχουν και συμβολική σημασία και είναι ανάλογα με την ασχολία του νοικοκύρη: βόδια, αλέτρι και αλώνι στο Χριστόψωμο του γεωργού, πρόβατα, κατσίκια και στάνη στο Χριστόψωμο του τσοπάνη.
Πολύ χαρακτηριστικό για τους συμβολισμούς του, με ολόκληρη στάνη πάνω, ήταν το Χριστόψωμο των Σαρακατσάνων, οι οποίοι έφτιαχναν κι ένα άλλο ακόμα ψωμί (“τρανή Χριστοκουλούρα”) για τα πρόβατά τους, να τα τιμήσουν ώστε να τα τιμήσει και να τα ευλογήσει μετά και ο Χριστός. Ψωμιά για τα ζώα συνηθίζονται σε πολλά μέρη, π.χ. στο Διδυμότειχο, στα οποία δίδουν σχήμα ζυγού και στην περιοχή της Καστοριάς, όπου κάνουν κουλούρες με παραστάσεις ζώων και γεωργικών εργαλείων και τις δίδουν μαζί με αλάτι στα ζώα τους.
Στη Δυτική Μακεδονία, κάνουν και τις “κολιαντίνες”, μικρά Χριστόψωμα για φιλοδώρημα στα παιδιά που λέγουν τα κάλαντα, ενώ στην περιοχή της Καρδίτσας έφτιαχναν μεγάλες ειδικές κουλούρες για τον παπά, τον γελαδάρη και τον σιδερά του χωριού, με ανάλογες παραστάσεις πάνω: σταυρό, γελάδια, αμόνι και φυσερό, αντίστοιχα.
Το Χριστόψωμο παίρνει ξεχωριστή θέση στο Χριστουγεννιάτικο τραπέζι, το οποίο σε αρκετά μέρη στρώνεται από την παραμονή. Αλλά βέβαια το κυρίαρχο στοιχείο παλαιότερα στη δοξασιολογία του Δωδεκαημέρου ήταν οι καλικάντζαροι, που έρχονταν την παραμονή των Χριστουγέννων και έφευγαν τα Θεοφάνια. Ο μυθοπλάστης λαός τους φαντάζεται μαύρους και άσχημους, ψηλούς με μάτια κόκκινα, πόδια τραγίσια και σώμα τριχωτό. Είναι πολύ γνωστή η παράδοση, με διάφορες κατά τόπους παραλλαγές, ότι οι καλοκάντζαροι “έρχονται από της γης αποκάτου”. Όλο τον χρόνο πολεμούν με τα τσεκούρια να κόψουν το δέντρο που βαστάζει τη γη, όταν όμως πλησιάζει η στιγμή που θα το κόψουν τελείως, γεννάται ο Χριστός και αμέσως το δέντρο ξαναγίνεται. Τότε οργισμένοι ορμούν πάνω στη γη και πειράζουν τους ανθρώπους. Και η εξήγηση της προέλευσης της ονομασίας καλικάντζαρος: Κατά την ετυμολογία που πρότεινε ο Κ. Ρωμαίος, από το “λύκος” (με μετάθεση λυκο- = καλί) και “χαντζού” (=καμένος) δηλαδή “καμένος λύκος”, “λύκος που πέρασε τη φωτιά”. Η αρχική μορφή της ονομασίας αυτής, λυκοχαντζού, διατηρήθηκε στην ποντιακή διάλεκτο. Και όταν κάποιος σε πειράζει, κοιτάζεις να τον εξευμενήσεις, πολύ περισσότερο όταν είναι καλικάντζαρος. Έτσι άφηναν λοιπόν γλυκά σε κάποιο μέρος του σπιτιού, για να τους φέρουν στο φιλότιμο, έκλειναν την καμινάδα του σπιτιού για να μην περάσουν από εκεί οι άλλοι έβαζαν ένα κόσκινο μπροστά στην πόρτα του σπιτιού τους για να μετρήσει ο καλικάντζαρος τις τρύπες από περιέργεια και ωστόσο αν λαλούσε ο πετεινός τρόμαζαν λαο τό ’βαζαν στα πόδια.
Σήμερα οι κάθε λογής καλικάντζαροι δεν στένονται ούτε πιάνονται με τίποτα, ακόμα και αν οι πόρτες είναι δισερόφραχτες. Αυτοί τις παραβιάζουν και μπαίνοντας μέσα δεν αφήνουν τίποτα όρθιο. Μέχρι και ΑΤΜ μπορούν να πάρουν χωρίς να λυθεί μύτη.
Λέγεται όμως ότι για να κρατηθούν μακριά οι καλικάντζαροι και όλα τα δαιμόνια αυτά, το πιο αποτελεσματικό μέσο είναι η φωτιά. Κανονικά, η χώρα μας, με τόσες πυρκαγιές, από τις οποίες δεν έχει μείνει κολυμπηθρόξυλο, θα έπρεπε να μην κινδυνεύει από κάθε μορφής καλικαντζάρους... Και όμως... Καλικάντζαροι υπήρχαν και θα υπάρχουν, για να μας παραδειγματίζουν και να μας διδάσκουν με τις καθημερινές καλικατούρες τους.
Γι’ αυτό, όλο το Δωδεκαήμερο έμενε συνεχώς αναμμένο το τζάκι και μάλιστα με ξύλα αγκαθωτά, “για να έχει η φωτιά μεγαλύτερη δύναμη”. Υπήρχε βέβαια και σχετική εθιμολογία. Στη Χίο π.χ., παραμονή Χριστουγέννων, σύμφωνα με παλαιότερη περιγραφή, “κάθε νοικοκύρης θα κόψει ένα μεγάλο ξύλο από τα χωριάφια και θα το φέρει να το ρίξει στη μέση του σπιτιού. Αυτό θα το ράνουν με αμύγδαλα και καρύδια και ύστερα θα πάει η νοικοκυρά να πάρει το χριστόξυλο και να το βάλει στην παραστιά, να άφτει δώδεκα μέρες χωρίς να σβήσει”.
Σε μερικά μέρη, αντί για ένα κούτσουρο τοποθετούν στο τζάκι δυο τρία ξύλα από καρποφόρα δέντρα, κάνοντας το λεγόμενο “πάντρεμα της φωτιάς”. Και το έθιμο αυτό κατά τόπους παίρνει ειδικότερες μορφές. Στα Άγραφα π.χ. όπως λέγει μια παλιά και πάλι περιγραφή, παντρεύοντας τη φωτιά, βάνουν ξύλο αγριοκερασιάς για στοίχειωμα, δηλαδή στερέωση της νοικοκυράς και ξύλο κέδρου για στοιχειωμα του νοικοκύρη. Στην Κέρκυρα βάζουν και τρίτο ξύλο, που συμβολίζει τον κουμπάρο.
Αλλά φωτιές ανάβονται και ομαδικές σε πόλεις και σε χωριά. Στο Καστανόφυτο της Καστοριάς, π.χ. ανάβουν κέδρα στην άκρη του χωριού και στη Σιάτιστα ανάβουν πυρές στην πλατεία της πόλης χτυπώντας γύρω απ’ αυτές κουδούνι. Το διώξιμο του κακού γίνεται έτσι πιο αποτελεσματικό, αφού τα κουδούνια έχουν όπως και η φωτιά, αποτρεπτική δύναμη, σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες.
Όλα αυτά σήμερα, ήθη, έθιμα, μύθοι και παραδόσεις, μας φαίνονται κάπως μακρινά, τείνουν να υποχωρήσουν ακόμα και να εκτοπισθούν. Και αν μεινουν κάποια απ’ αυτά σίγουρα δεν θάχουν την πρωταρχική τους μορφή. Εκείνες τις μορφές που η μακαρίτισσα η γιαγιά μου η Θεσσαλία, έτσι την έλεγαν, μας περιέγραφε θέλοντας να με φοβερίσει όταν δεν έτρωγα, γιατί δεν ήμουν καλόφαγος όπως τώρα.
Μένουν όμως μέσα μας εκείνες οι νοσταλγικές αναμνήσεις για τους πιο μεγάλους και η γραφικότητα του θέματος για τους νεότερους, οι οποίοι αυτές τις μέρες νιώθουν τις αναπαραστατικές μορφές εθίμων, με τολμηρές διηγήσεις, γεμάτες ενδιαφέροντα για εκείνα τα παράδοξα κακομούτσουνα και ζωηρά νυχτερινά πλάσματα...!

