Του Ν. Τσαγκαράκης

ΟΤζέιμς Κάμερον επιστρέφει στη μυθοπλασία 12 χρόνια μετά τον “Τιτανικό” και ξαναγράφει κινηματογραφική ιστορία, αυτή τη φορά με την εξέλιξη του τριδιάστατου ψηφιακού σινεμά. Προσπαθήστε να δείτε την ταινία οπωσδήποτε σε 3-D.



AVATAR

Σκην.: Τζέιμς Κάμερον

Πρωτ.: Σαμ Γουόρδινγκτον, Ζόι Σαλντάνα, Σιγκούρνι Γουίβερ, Στίβεν Λανγκ, Τζόελ Μουρ, Μισέλ Ροντρίγκεζ, Τζιοβάνι Ριμπίσι

Σχεδόν 150 χρόνια στο μέλλον, οι άνθρωποι έχουν ανακαλύψει έναν νέο πλανήτη, την Πανδώρα, στο έδαφος της οποίας βρίσκεται ένα πολύτιμο πέτρωμα, που για να εξορύξουν θα πρέπει να διώξουν μια φυλή ιθαγενών Ναβί από τα εδάφη τους και να καταστρέψουν το ιερό τους δάσος. Παράλληλα, μια αφοσιωμένη επιστήμονας και η ομάδα της έχουν δημιουργήσει ένα γενετικό πρόγραμμα με το οποίο κατασκευάζουν σώματα ιθαγενών (τα λεγόμενα avatar) τα οποία όμως καθοδηγούνται από τη συνείδηση ανθρώπων. Ενας παραπληγικός πρώην πεζοναύτης θα δεχτεί συμμετάσχει στο πείραμα, με σκοπό να διεισδύσει στη φυλή τους και να δώσει στοιχεία για την έρευνα. Αυτές οι πληροφορίες όμως θα χρησιμοποιηθούν τελικά και για το σχέδιο επίθεσης των στρατιωτικών, οδηγώντας τους αυτόχθονες στα όρια του αφανισμού.

Δεδομένης της προβληματικής εμπλοκής του στο γύρισμα του «Πιράνχα 2» το 1981, θα μπορούσε να δεχτεί κανείς ότι η σκηνοθετική καριέρα του καναδού Κάμερον ξεκινάει ουσιαστικά με τον «Εξολοθρευτή» τρία χρόνια αργότερα. Ένα σχέδιο στο οποίο, όπως και στα επόμενα, είχε πλήρη δημιουργικό έλεγχο και με το οποίο, ξανά όπως με τα επόμενα, άρχισε να εξερευνά τις δυνατότητες της κινηματογραφικής τεχνικής. Τα σενάριά του δεν ήταν ποτέ ιδιαιτέρως περίπλοκα, ενώ η κοινοτοπία των διαλόγων και των χαρακτήρων μερικές φορές αδικεί την τεχνική πρωτοπορία των ταινιών του. Όμως η συστηματική θεματολογία τους, η στιβαρή τους δομή και η ειδολογική τους επάρκεια φτιάχνουν ένα ικανό αφηγηματικό υπόστρωμα πάνω στο οποίο ξεδιπλώνεται η φαντασία, το ταλέντο και οι εμμονές ενός σκηνοθέτη, που κατά τη γνώμη μας έχει από καιρό περάσει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στους τεχνίτες (metteurs-en-scene) προς τους δημιουργούς (auteurs).

Η λέξη-κλειδί στη θεματολογία και κυρίως στη σκηνοθεσία του Κάμερον είναι η τεχνολογία, εξίσου ικανή για πρόοδο και καταστροφή. Οι ιστορίες του πάντοτε περιλαμβάνουν στρατιωτικές κι επιστημονικές κατασκευές που έχουν τη δύναμη να καθορίσουν την ευημερία ή την εξαφάνιση του ανθρώπινου είδους. Ο Εξολοθρευτής είναι αποτέλεσμα της τεχνητής νοημοσύνης, στα «Aliens» (δεύτερη ταινία της σειράς αμέσως μετά την πρώτη του Ρίντλεϊ Σκοτ) το tag line μιλάει από μόνο του (“this time it’s war”), στην Άβυσσο εκτονώνονται άγχη της ψυχροπολεμικής διαμάχης, στα «Αληθινά Ψέματα» η οικογένεια επανενώνεται χάρη στον προηγμένο κατασκοπικό και στρατιωτικό εξοπλισμό που έχει στη διάθεσή της, στον «Τιτανικό» ο άνθρωπος πέφτει θύμα της τεχνολογικής του ματαιοδοξίας, και στο «Avatar» η τεχνολογία εκμαιεύει τις δύο αντιφατικές αλλά θεμελιώδεις πλευρές του ανθρώπινου είδους: τη δίψα για γνώση και τη ροπή στην καταστροφή.

Το σενάριο λοιπόν εξαρχής κατασκευάζει τον διαχωρισμό ανάμεσα στους καλούς και τους κακούς με κριτήριο πάντα τη χρήση της γνώσης και της τεχνολογίας. Από τη μία η δρ. Γκρέις με την επιστημονική ομάδα και τον ευγενή σκοπό της, να διεισδύσει στη φυλή των Ναβί απλώς για να παρατηρήσει και να συλλέξει στοιχεία χωρίς να παρεμβληθεί στον τρόπο ζωής τους, όπως κάθε καλός επιστήμονας. Από την άλλη ο Κουίριτς που θέλει να φέρει σε πέρας την αποστολή του ικανοποιώντας το τυφλό γόητρο και τον ισοπεδωτικό εγωισμό του στρατιωτικού. Το ίδιο επιστημονικό τέχνασμα που θ’ αλλάξει τη ζωή του Τζέικ φέρνοντάς τον σ’ επαφή μ’ έναν καινούριο κόσμο, θα είναι αυτό χάρη στο οποίο ο Κουίριτς θ’ αποκτήσει τις πληροφορίες που απαιτούνται για την στρατιωτική του επέμβαση και την πιθανή καταστροφή αυτού του κόσμου.

Μιλώντας για νέο κόσμο, αυτή τη φορά εισάγεται μια νέα παράμετρος στην εικονογραφία και τη θεματολογία του σκηνοθέτη, το φυσικό περιβάλλον. Παρότι το υγρό στοιχείο είναι συχνά παρόν στις ταινίες του σκηνοθέτη («Άβυσσος», «Τιτανικός») οι περισσότερες απ’ αυτές μέχρι τώρα είτε εκτείνονταν σε αστικά περιβάλλοντα («Εξολοθρευτής», «Εξολοθρευτής 2: μέρα κρίσης», «Αληθινά ψέματα»), είτε περιορίζονταν στο ασφυκτικό εσωτερικό ενός τεράστιου οχήματος («Aliens», «Άβυσσος», «Τιτανικός»). Εδώ έχουμε για πρώτη φορά ένα πλούσιο φυσικό περιβάλλον ως χώρο της δράσης που σε συνδυασμό με το σχήμα της πλοκής (τεχνολογικά προηγμένος ξένος πολιτισμός εισβάλλει σε τοποθεσία ιθαγενών θέτοντας σε κίνδυνο την επιβίωσή τους, ενώ ένας από τους εισβολείς ενσωματώνεται στη φυλή) προκαλεί παραλληλισμούς με την τυπολογία του γούεστερν και γίνεται η αφορμή για να εκδηλωθεί η περιβαλλοντική ευαισθησία του σεναρίου- μια επίκαιρη κι ελκυστική προσθήκη στη δράση επιστημονικής φαντασίας, ειδικά για τη μερίδα του κοινού και της κριτικής που δε συμπαθεί ιδιαιτέρως το είδος (το περιβαλλοντικό θέμα είχε επίσης εξασφαλίσει ευνοϊκή μεταχείριση στο «Μετά την επόμενη μέρα» το 2004 όταν ο Ρόλαντ Έμεριχ δεν ήταν ακριβώς ο αγαπημένος των κριτικών).

Ο Κάμερον χρησιμοποιεί λοιπόν μια συνηθισμένη σεναριακή ιδέα αλλά έχει φροντίσει να την προσαρμόσει απολύτως στις απαιτήσεις της επιστημονικής φαντασίας και να δέσει το τεχνολογικό σκεπτικό με την περιβαλλοντική ευαισθησία χρησιμοποιώντας ένα πολύ έξυπνο και λειτουργικό εύρημα: η φύση στην Πανδώρα έχει μιας μορφής ‘συλλογική συνείδηση’, είναι ένα δίκτυο εμπειριών και ζωής μέσα στο οποίο όλα τα πλάσματα ενώνονται και αλληλοεξαρτώνται (η μνήμη του δέντρου, η σύνδεση των Ναβί με τα ζώα κτλ.). Είναι χαρακτηριστικό ότι η δρ. Γκρέις παρομοιάζει αυτό το φυσικό δίκτυο με το ίντερνετ για να εξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο η φύση όχι μόνο είναι ενεργή αλλά βρίσκεται σε άμεση επικοινωνία με τους κατοίκους της. Σ’ αυτό το εύρημα θα στηριχτεί τόσο το κεντρικό διακύβευμα της ταινίας (η αξία της φύσης και η διάσωση του δέντρου), όσο και η έκβαση των χαρακτήρων, ενώ ενσαρκώνεται με όσο το δυνατό πιο κυριολεκτικό τρόπο μια κεντρική παρομοίωση της εξωφιλμικής περιβαλλοντικής ρητορικής (η μητέρα Γη).

Βέβαια τόση ώρα μιλάμε για την ταινία σαν να επρόκειτο για μια συνηθισμένη προσθήκη στην επιστημονική φαντασία. Όμως δεν είναι, εκτός κι ιδωθεί σε αναλογική προβολή από φιλμ, οπότε ο θεατής θα ευχαριστηθεί τον σκηνοθετικό πλούτο και τις ιδέες του Κάμερον αλλά δε θα ζήσει τον αυξημένο ρεαλισμό που προσφέρει η ψηφιακή τρισδιάστατη προβολή (και που αποζημιώνει για τον κορεσμό ψηφιακής εικονογραφίας).

Καταρχάς, θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι το πάθος του Κάμερον με την τεχνολογία δεν περιορίζεται στα κινηματογραφικά πλατό. Ο Κάμερον είναι κυριολεκτικά δημιουργός των κόσμων των ταινιών του, με την έννοια ότι αν αυτό που έχει σκεφτεί δεν είναι δυνατό να υλοποιηθεί τεχνικά, τότε απλώς περιμένει να του το επιτρέψει η τεχνολογία. Και δεν εννοούμε ότι κάθεται και περιμένει, αλλά ότι διαθέτει δικά του συνεργεία έρευνας και ανάπτυξης που δουλεύουν χρόνια για να εφεύρουν τις τεχνικές που θα του επιτρέψουν να υλοποιήσει το όραμά του. Η «Άβυσσος» και ο «Εξολοθρευτής 2» εγκαινίασαν οπτικά εφέ που έγιναν ορόσημα στην κινηματογραφική ιστορία, ο «Τιτανικός» χρησιμοποίησε κάμερες υποβρύχιας λήψης και σκηνικές μακέτες σε μεγέθη χωρίς προηγούμενο, ενώ το «Avatar» υπήρχε στο μυαλό του για μια δεκαετία χωρίς να μπορεί να το πραγματοποιήσει. Ο εξοπλισμός λοιπόν που χρησιμοποιείται εδώ, οι στερεοσκοπικές κάμερες, οι ψηφιακές μακέτες, τα μοντέλα των χαρακτήρων φτιαγμένα με βελτιωμένο motion capture, όλα αποτελούν κομμάτια μιας πρωτοποριακής τεχνικής ψηφιακής απεικόνισης που σηκώνει τον πήχη του κινηματογραφικά εφικτού.

Το «Avatar» δεν είναι ούτε η πρώτη τρισδιάστατη, ούτε η πρώτη ψηφιακά γυρισμένη ταινία. Είναι όμως το πρώτο μέτρο σύγκρισης που έχουμε για τη διαφορά ανάμεσα στη θέαση μιας ταινίας και στην είσοδο μέσα στον κόσμο της. Κάθε προηγούμενη τρισδιάστατη ταινία ήταν ένα βήμα παραπάνω από την απλή παρακολούθηση του παραδοσιακού δισδιάστατου κινούμενου κάδρου. Επρόκειτο όμως για ταινίες με συνηθισμένη κινηματογράφηση και απλώς περιστασιακά τρισδιάστατα ξαφνιάσματα που ήταν το θέλγητρο για τον θεατή. Οι ταινίες κινουμένων σχεδίων φυσικά παρείχαν πάντα περισσότερες δυνατότητες από τη ζωντανή δράση, αλλά και πάλι η παιδική, παιχνιδιάρικη φύση τους περιόριζε τη φύση της κινηματογραφικής εμπειρίας.

Αυτό που κάνει ο Κάμερον πια δεν είναι βήμα αλλά ένα μεγάλο άλμα, που χωρίς να τον οδηγεί στον τερματισμό, ωθεί την ψηφιακή αληθοφάνεια αρκετά χρόνια μπροστά. Το αν θα ξεχωρίσετε τους ψηφιακούς από τους αληθινούς χαρακτήρες εξαρτάται από το πόσο εξασκημένο είναι το μάτι σας σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Πάντως όσοι είναι εξοικειωμένοι, θα καταλάβουν ότι το επίτευγμα εδώ δεν είναι η πλήρης και αδιαμφισβήτητη εξομοίωση με τη ανθρωπόμορφη όψη και κίνηση (αυτό ομολογουμένως απέχει λίγο ακόμη), αλλά ότι πρόκειται για το μεγαλύτερο άλμα που έχει γίνει μέχρι τώρα προς αυτή την κατεύθυνση. Μέχρι τώρα τα πιο αληθοφανή ψηφιακά πλάσματα που είχαμε δει στην οθόνη ήταν οι δεινόσαυροι του Στήβεν Σπίλμπεργκ, μούμιες, εξωγήινοι, ο εκπληκτικού ρεαλισμού King Kong του Πήτερ Τζάκσον, αλλά όλες οι απόπειρες για αληθοφανείς ανθρωπόμορφους χαρακτήρες ήταν απογοητευτικές.

Οι Ναβί του Κάμερον είναι κατασκευασμένοι από ανθρώπινες κινήσεις και αντιδράσεις, με καλώδια στα πρόσωπα και στα σώματα των ηθοποιών που μεταφέρουν και αποθηκεύουν την ερμηνεία στον υπολογιστή κατασκευάζοντας τον χαρακτήρα εξ ολοκλήρου ψηφιακά, μια τεχνική που ήδη χρησιμοποιείται αρκετά χρόνια τώρα, αλλά εδώ τελειοποιείται. Ο σκηνοθέτης όχι απλώς προσδίδει φυσιογνωμική αληθοφάνεια στους Ναβί αλλά τους αναθέτει επιτυχημένα το κύριο συναισθηματικό βάρος της αφήγησης, καταφέρνοντας να παρασύρει τον θεατή στο ταξίδι τους, η σεναριακή απλότητα του οποίου γίνεται η αφορμή για να περιηγηθούμε σ’ ένα τεχνητό περιβάλλον και να θαυμάσουμε την πρόοδο της κινηματογραφικής τεχνολογίας: την προσεκτική, λεπτομερή, πλούσια σύνθεση των κάδρων, την ποικιλία των φωτισμών, την τοποθέτηση των ηθοποιών, τη σχολαστική αξιοποίηση όλων των επιπέδων του πλάνου, την ανάγλυφη όψη των μηχανών που μοιάζουν σχεδόν ζωντανές, τη μορφολογία των ψηφιακών χαρακτήρων, τις κινήσεις και τις αντιδράσεις τους. (Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, οι ανθρώπινοι χαρακτήρες της ταινίας είναι κινηματογραφημένοι κανονικά, σε στούντιο, εκτός από ελάχιστα πλάνα όπου και πάλι “συμμετέχουν” ψηφιακά).

Κατά κάποιον τρόπο λοιπόν το «Avatar» είναι ίσως το πιο “αυτοαναφορικό” φιλμ του σκηνοθέτη, στο βαθμό που η αφήγησή του καθοδηγείται από την τεχνολογία αλλά είναι φτιαγμένη για να την υπηρετήσει. Παρά το θέμα και τον οπτικό της πλούτο, η ιστορία περιέχει αναλογικά λιγότερη δράση απ’ όσο έχουμε μάθει να περιμένουμε από τον σκηνοθέτη, αφιερώνοντας περισσότερη ώρα στην αναπτυσσομένη σχέση του Τζέικ με τους ιθαγενείς και ειδικότερα με τη Νεϊτίρι. Η μύησή του στις παραδόσεις της φυλής είναι ένα τμήμα της πλοκής με αφηγηματικά αδικαιολόγητη έκταση εκτός από την αφορμή για την ξενάγησή μας στον κόσμο της Πανδώρας, έναν κόσμο φιλήσυχο, ειρηνικό, υγιή, σε πλήρη οργανική αρμονία με τη φύση.

Το «Avatar» ανοίγει μια καινούρια δίοδο προς την κινηματογραφική πραγματικότητα, άλλου μεγέθους και άλλης λειτουργίας από εκείνη του δισδιάστατου κάδρου. Όπως διατείνεται ο Κάμερον στις ταινίες του, το μέλλον είναι άγνωστο, αφού η συνεχής βελτίωση του τρισδιάστατου συστήματος θα θέτει συνεχώς καινούρια οικονομικά και αισθητικά ζητήματα στην κατασκευή μιας ταινίας. Μέχρι τότε, το παρόν υπόσχεται περισσότερα από ποτέ.