Παρέμβαση της Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου στο 50ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

Η συζήτηση έγινε χτες Πέμπτη μεσημέρι στην αίθουσα «Παύλος Ζάννας» του «Ολύμπιον».

Είχε τίτλο «Οι Έλληνες κριτικοί και τα 50 χρόνια του Φεστιβάλ» και το πάνελ αποτελούσαν οι πρόεδρος και αντιπρόεδρος της ΠΕΚΚ, Αντρέας Τύρος και Νίνος Φένεκ Μικελίδης αντιστοίχως, μαζί με τον διευθυντή της free press πολιτιστικής έκδοσης της Θεσσαλονίκης «Εξώστης» (συγχωρήστε με, το όνομά του μου διαφεύγει). Οι τρεις κριτικοί αναπόλησαν παλιότερες εποχές του φεστιβάλ όταν ακόμη δεν είχε διεθνοποιηθεί και προσπαθούσε να βρει τον δρόμο του ανάμεσα στο κοινό που ακόμη εκπαιδευόταν, την κριτική που ακόμη ωρίμαζε, τον ίδιο τον χαρακτήρα της διοργάνωσης που παρά τις επιμέρους προσπάθειες παρέμενε επαρχιώτικος.

Ο κ. Μικελίδης αναφέρθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’60, όταν μαζί με άλλους συναδέλφους της γενιάς του δεν γίνονταν αποδεκτοί από το κριτικό κατεστημένο της εποχής, κατάσταση που τους οδήγησε στη σύσταση μιας ξεχωριστής ένωσης κριτικών η οποία καταργήθηκε με την επιβολή της χούντας αλλά μεταπολιτευτικά οδήγησε στη δημιουργία της ΠΕΚΚ το 1976. Επισημάνθηκε ο ρόλος των κριτικών στη διοργάνωση του περίφημου αντι-φεστιβάλ το 1977 ως αντίδραση στις μεθοδεύσεις του Υπουργείου Βιομηχανίας σχετικά με τον κινηματογραφικό νόμο, τη ριζική αλλαγή του οποίου απαιτούσε τότε σύσσωμος ο κινηματογραφικός κόσμος (οι κύκλοι της ιστορίας!).

Δε θα μπορούσαν να παραβλεφθούν οι τρέχουσες εξελίξεις φυσικά, γι’ αυτό και ο κ. Τύρος φρόντισε να υπενθυμίσει την υποστήριξη των κριτικών στην κίνηση της Ομίχλης, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι η σύγκλιση με τι απόψεις των νέων δημιουργών δεν είναι καθολική, φέρνοντας ως παράδειγμα το αίτημα για μεταφορά των κινηματογραφικών βραβείων στην Αθήνα, το οποίο έκρινε ανώφελο γιατί το ζητούμενο δεν είναι να αποκεντρωθεί ο κινηματογράφος από τη Θεσσαλονίκη, αλλά να διαχυθεί προς όλη την επαρχία, και αντιπροτείνε τα βραβεία να μεταφέρονται κάθε χρόνο σε άλλη πόλη της Ελλάδας, ενισχύοντας έτσι την επαφή του κοινού με τον ελληνικό κινηματογράφο.

Ο κ. Τύρος επισήμανε επίσης μία - κατά τη γνώμη του- παράλειψη του φεστιβάλ, σχετικά με τον φημισμένο β’ εξώστη του θεάτρου τη Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, όπου πραγματοποιείτο για πολλά χρόνια το φεστιβάλ, που στάθηκε ‘προμαχώνας’ ελεύθερης έκφρασης για θεατές και κριτικούς εξίσου, αλλά με το πέρασμα των χρονών “εκφυλίστηκε” όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο κ. Τύρος, σε εφαλτήριο ανάρμοστης προκλητικότητας από μερίδα θεατών και δημιουργών.

Ωστόσο, το ζήτημα στο οποίο θα θέλαμε να σταθούμε περισσότερο, αφορά τον ρόλο της κριτικής στη σημερινή εποχή, καθώς το πάνελ παράφρασε το σλόγκαν του φετινού φεστιβάλ «Why cinema now?» σε «Why critics now?», θέτοντας το ερώτημα για την αναγκαιότητα της κριτικής στη σημερινή κατάσταση στην οποία βρίσκεται η οπτικοακουστική πληροφορία, που είναι εξίσου εύκολα προσβάσιμη όσο ευάλωτη στη χειραγώγηση. Η λειτουργία της κριτικής που παραμένει μέχρι σήμερα αναγκαία είναι η άρθρωση ανεξάρτητου λόγου πέρα από συντεχνιακά και πολιτικά συμφέροντα, ώστε να αναδεικνύονται δημιουργοί και ταινίες που διαφορετικά θα υποβιβάζονταν από το καλλιτεχνικό κατεστημένο. Παραδειγματικά αναφέρθηκε μία από τις σημαντικότερες διοργανώσεις του φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 1966, όταν η κριτική επιτροπή ήταν διχασμένη λόγω πολιτικών πιέσεων που προωθούσαν τους «Ξεχασμένους ήρωες» σε παραγωγή Τζαίημς Πάρις, το οποίο τελικά βραβεύτηκε αφήνοντας πίσω συμμετοχές όπως του Πάνου Γλυκοφρύδη με τη «Λάμψη στα μάτια», του Δημήτρη Κολλάτου με τον «Θάνατο του Αλέξανδρου», του Ροβήρου Μανθούλη με το «Πρόσωπο με πρόσωπο», του Τάκη Κανελλόπουλου με την «Εκδρομή» και του Αλέξη Δαμιανού με το «Μέχρι το πλοίο». Αξιοσημείωτο είναι ότι στην κριτική επιτροπή συμμετείχαν ονόματα όπως ο Μάνος Χατζιδάκις, η Έλλη Λαμπέτη, ο Γιάννης Τσαρούχης και ο κριτικός Γιάννης Μπακογιαννόπουλος, ο οποίος ανήκοντας σ’ αυτή την ανίσχυρη μειοψηφία και διαπιστώνοντας τους παρασκηνιακούς μηχανισμούς αποφάσισε να μην ξανασυμμετάσχει ποτέ σε φεστιβαλική επιτροπή. Να σημειωθεί ότι εκείνη την εποχή τα σωματεία των κριτικών δεν απένειμαν βραβεία.

Προέκταση αυτής της κατάστασης είναι τα Κρατικά Βραβεία Ποιότητας που απλώς από το όνομά τους μπορεί κανείς να καταλάβει πόσο αναχρονιστικά είναι. Για χρόνια τώρα τα βραβεία απονέμονται από μια 50μελή επιτροπή συνδικαλιστών καλλιτεχνών και κυβερνητικών υπαλλήλων, που ούτε ελέγχονται και ούτε λογοδοτούν για τις επιλογές τους, οι οποίες είναι κοινό μυστικό μέσα στον κινηματογραφικό χώρο ότι προκύπτουν έπειτα από συνεννοήσεις με μεγαλο-παραγωγούς και επιχειρηματίες.

Το αποτέλεσμα είναι να βραβεύονται ταινίες που συνδυάζουν ακριβούς προϋπολογισμούς με μεγάλη εμπορική απήχηση, φανερώνοντας έτσι τον κρατικό κινηματογραφικό μεγαλοϊδεατισμό. Από τη μεριά τους, οι μεγάλες εταιρείες παραγωγής και διανομής αποφασίζουν να προαγάγουν συγκεκριμένες μορφές κινηματογράφου, παράγοντας ταινίες με ευτελή δημιουργικά χαρακτηριστικά ή “καλλιτεχνικό” κινηματογράφο όπως αυτές τον αντιλαμβάνονται, επένδυση την οποία έπειτα έχουν την απαίτηση να αποσβέσουν τουλάχιστον σε κρατικό κύρος αν όχι σε εμπορική απήχηση.

Σε τέτοιες συνθήκες που διατηρούνται διαχρονικά, έστω κι όχι στον ίδιο βαθμό, οι κριτικοί διαθέτουν φωνή ελεύθερη και λόγο ανεπηρέαστο από συντεχνιακά συμφέροντα, ακριβώς επειδή είναι οι μόνοι που δεν έχουν τίποτε να κερδίσουν απ’ αυτή τη διαδικασία εκτός από το να βλέπουν την αγαπημένη τους τέχνη ν’ αναπτύσσεται και να προχωρεί μπροστά. Το διακύβευμα για τους κριτικούς είναι περισσότερες και πιο ενδιαφέρουσες ταινιες, κάτι που θα επιτευχτεί μόνο όταν οι καλλιτέχνες αφεθούν ελεύθεροι να δημιουργήσουν σ’ ένα κλίμα που τους ευνοεί, τους προστατεύει και τους ενθαρρύνει.

Εκπαίδευση, τεχνική υποδομή, χρηματοδότηση, χώροι προβολής (εναλλακτικό δίκτυο διανομής), κίνητρα συναγωνισμού: ολ’ αυτά παραμένουν ζητούμενα τα τελευταία 40 χρόνια, και παρότι ορισμένα απ’ αυτά έχουν υλοποιηθεί σε κάποιο βαθμό, ως επί το πλείστον παραμένουν υπανάπτυκτα ή εντελώς ανύπαρκτα.

Με το καθιερωμένο βραβείο που απονέμει η ΠΕΚΚ σε έλληνες δημιουργούς κάθε χρόνο στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, εκφράζει τη δική της στέρεη γνώμη μέσα στη ρευστή κατάσταση του εγχώριου κινηματογράφου, ενώ χρόνια τώρα εξακολουθεί να θίγει ζητήματα που αφορούν την κινηματογραφική εκπαίδευση και παραγωγή, με υπομνήματα και ανακοινώσεις προς τους πολιτικούς φορείς και τον τύπο. Διευρύνει έτσι τον ρόλο των μελών της από εκφραστές εφήμερης γνώμης για μεμονωμένες ταινίες, σε φορείς εναλλακτικών προτάσεων για την εξέλιξη της κινηματογραφικής τέχνης γενικότερα σ’ έναν τόπο ή σε μια εποχή.