Της Γιούλης Ιεραπετριτάκη *
Ζώντας σ’ έναν αιώνα φορτωμένο με την ανείπωτη δυστυχία και τις συμφορές δύο παγκόσμιων πολέμων, με τις τρομακτικές συνέπειες που είχαν στις τύχες του λαού και του τόπου μας, η Έλλη Αλεξίου προσανατολίστηκε από πολύ νωρίς στην υπόθεση του ανθρώπου
Σειρά αριστουργηματικών διηγημάτων της Έλλης Αλεξίου που δημοσιεύτηκαν το 1931 με τον παραπάνω τίτλο και την καθιέρωσαν στην ελληνική λογοτεχνία.
Η Έλλη Αλεξίου γεννήθηκε στις 22 Μαΐου του 1894 στο Μεγάλο Κάστρο. Ήταν το μικρότερο παιδί της Ειρήνης και του Στυλιανού Αλεξίου, γνωστού διανοούμενου της εποχής.. όχι μονάχα η Έλλη, αλλά και τα τρία μεγαλύτερα αδέρφια της, ήταν κι αυτά προικισμένα με ξεχωριστές χάρες. Ο Λευτέρης ο φιλόλογος, υπήρξε έξοχος ποιητής με πλούσιο λογοτεχνικό έργο, ο Ραδάμανθυς μηχανικός, αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική κι ανάμεσά τους η Γαλάτεια.., «μια κατακόκκινη αντάρτισσα παραφωνία», που έγραφε και δημιουργούσε δημοσιεύοντας τα έργα της με το ψευδώνυμο Λαλό Ντε Κάστρο.
Αυτό το λόγιο, ουμανιστικό, οικογενειακό περιβάλλον θα διαμορφώσει τις κατάλληλες συνθήκες για την ολόπλευρη καλλιέργεια του μαχητικού και συνάμα ευγενικού χαρακτήρα της μικρότερης αδερφής ,της Λιλίκας.
Ζώντας σ’ ένα αιώνα φορτωμένο με την ανείπωτη δυστυχία και τις συμφορές δύο παγκόσμιων πολέμων, με τις τρομακτικές συνέπειες που είχαν στις τύχες του λαού και του τόπου μας, η Έλλη Αλεξίου προσανατολίστηκε από πολύ νωρίς στην υπόθεση του ανθρώπου. Συνειδητοποιεί πως δεν αρκεί να είναι κανείς ιδεολόγος. Πρέπει στο μέτρο των δυνατοτήτων του να συμβάλλει και στην αλλαγή του κόσμου, την εξάλειψη της κοινωνικής ανισότητας.
Θα ξεκινήσει την σταδιοδρομία της σ’ ένα φτωχό και ξεπεσμένο χωριό του Ηρακλείου, το «ψωροσκολειό», που θα της προσφέρει τις πρώτες συγκλονιστικές εμπειρίες της ζωής και θα χαράξει το δρόμο για την κοινωνικοπολιτική και συγγραφική της τοποθέτηση. Έτσι θα προβάλει στον ορίζοντα της λογοτεχνίας, ένα σπάνιο συνταίριασμα παιδαγωγού και λογοτέχνη, που μ’ έναν πρωτόφαντο για την εποχή ανθρωπισμό και ευαισθησία ,θα καταγράψει το δράμα των παιδιών της φτωχολογιάς, τις διάφορες μορφές εκμετάλλευσης και θα στηλιτεύσει με ξεχωριστό τρόπο, τη δασκαλίστικη αντιπαιδαγωγικότητα. Στηριγμένη σε βιωματικό υλικό, θα δημοσιεύσει το πρώτο της βιβλίο με τον τόσο εκφραστικό τίτλο «Σκληροί αγώνες για μικρή ζωή», και λίγο αργότερα το 1934, «το Γ’ χριστιανικό παρθεναγωγείο». Ένα ακόμα βιβλίο κραυγή, για τους τρυφερούς κοινωνικούς παρίες, που αντιπαλεύουν μια σκληρή και αδυσώπητη κοινωνία από τα πρώτα τους κιόλας βήματα στη ζωή.
Η ίδια η Έλλη αναφερόμενη στα δυο αυτά βιβλία γράφει «……όταν πρωτοδιορίστηκα δασκάλα σε Δημοτικό σχολείο στο Ηράκλειο βρέθηκα σε μια ατμόσφαιρα απύθμενης δυστυχίας, πρωτόγνωρης, που χτυπούσε ανελέητα την πιο αθώα πλευρά της ζωής, τα μικρά παιδιά. Τα παιδιά σαν να με τραβούσαν από το φόρεμα και απαιτούσαν να ζητήσω το δίκιο τους. Δεν μπορούσα πια, να επικαλεστώ το ανεύθυνο της άγνοιας και να σωπάσω…».
Η Έλλη Αλεξίου δεν είναι βέβαια ούτε ο πρώτος μήτε ο τελευταίος συγγραφέας που καταπιάνεται με το μαγικό κόσμο των παιδιών. Είναι όμως εκείνη που φέρνει σε πρώτο πλάνο, την τρυφερή και εύθραυστη παιδική ύπαρξη που παλεύει μ’ ένα πλήθος αντιξοοτητες για να συντριβεί πρόωρα και να σημαδευτεί βαθιά.Στον παιδόκοσμο της Έλλης , δεν υπάρχει χαρά αφού η φτώχεια, οι αρρώστιες, τα ψυχικά τραύματα, οι αμαρτίες γονέων, ο φόβος, λυμαίνονται αυτές τις αθώες ψυχές. Τα καθημερινά δράματα των μαθητών , δεν της επιτρέπουν να κλείνει τα μάτια, να καμώνεται πως δε βλέπει, δεν της διδάσκουν τη φυγή. Αντίθετα τη δυναμώνουν να σταθεί ορθή να τα αντιμετωπίσει, να τα περιγράψει…
Ο λόγος της κοφτός και απέριττος, σταράτος ,όπως ο λόγος που χρησιμοποιεί ο καλός δάσκαλος στα παιδιά του όταν θέλει να τα μάθει, να τα ανεβάσει. Απλά και λιτά εκφράζει όλες τις συγκινησιακές αποχρώσεις που ζητά το κάθε θέμα. Έτσι θα γνωρίσουμε τα τραγικά πορτραίτα της μικρής Φρόσως, που θα μπει πρόωρα στα βάσανα όταν σ’ ένα σπίτι ορφανό πια, γίνεται η ίδια νοικοκυρά και μητέρα για τ΄αδερφάκια της. Τα χέρια της είναι ζαρωμένα από τη μπουγάδα και το πρόσωπό της αφύσικα γερασμένο για την ηλικία της. δεν παίζει πια, μήτε γελά. είναι γερασμένη μέσα της. Η Γιαννούλα από την άλλη, με δυο μάτια έξυπνα και παρατηρητικά κι ένα πρώιμο ταλέντο ζωγραφικής. Όμως αργά - αργά λιγοστεύει το φως της. Η ώρα της ιχνογραφίας και του κεντήματος, καταντά δραματική,με την αγωνία τούτη των θαμπωμένων ματιών, ν΄ανταποκριθεί στη δημιουργική φλόγα της ψυχής. Κι ακόμα η Αννούλα με το αγγελικό πρόσωπο και το κουτσό πόδι. Έχει μία ευαίσθητη καρδιά και μία απέραντη γενναιοδωρία. Γίνεται μάλιστα η παρηγορήτρα μικρών και μεγάλων, παίρνοντας το μερίδιο από κάθε ξένο πόνο, για να ΄λαφρώσει τα βάσανα των άλλων. Πεθαίνει τελικά, αφού έχει βασανισθεί από απανωτές αρρώστιες.
Έχουν περάσει πολλές δεκαετίες αφότου δημοσιεύθηκαν αυτά τα έξοχα διηγήματα αφιερωμένα στα πάθη των μαθητών του δημοτικού και αναμφισβήτητα αποτελούν μέχρι σήμερα το μεγαλύτερο «κατηγορώ» στις εκάστοτε πολιτικές κοινωνικού αποκλεισμού και υποβάθμισης της παιδείας κυρίως δε, με την απομάκρυνσή της από τον κεντρικό πυρήνα, που δεν είναι άλλος, από την αγάπη για το παιδί.
Αν η Αλεξίου πέτυχε ως παιδαγωγός και λογοτέχνης είναι γιατί αγάπησε το παιδί, τον άνθρωπο. Γι’ αυτό ακριβώς στάθηκε γενναίος μαχητής στο βίο της, όπως ακριβώς και οι μικροί μαθητές της. Η λυδία λίθος άλλωστε της αληθινής ανθρωπιάς είναι η αγάπη, η τρυφερότητα, η ανεξικακία. Και η Έλλη Αλεξίου ενσάρκωσε πλέρια τις αρετές αυτές.
Υ.Γ. Μία ακόμη σχολική χρονιά ξεκίνησε… όμως στο χωριό Κράσι Πεδιάδος, τόπος καταγωγής της Έλλης Αλεξίου, μια χούφτα παιδάκια του δημοτικού αδυνατούν να φθάσουν στο σχολειό αφού κανένα όχημα του Δήμου δεν προσφέρεται για την εξυπηρέτηση των παιδιών αυτού του ορεινού οικισμού. Εξαιρετική βέβαια η πρωτοβουλία του Δήμου Μαλίων για τη σύσταση ιδρύματος «Έλλης Αλεξίου». Αληθινή τιμή στη μνήμη της όμως θ΄ αποτελούσε η στοργική φροντίδα της πολιτείας για τα παιδιά αυτά. Άλλωστε ο πολιτισμός δεν προάγεται απλά με τη δημιουργία ιδρυμάτων αλλά κυρίως με τη δυνατότητα συμμετοχής του απλού πολίτη στα αγαθά της καλλιέργειας, της γνώσης, της πνευματικής και ηθικής διαπαιδαγώγησης που παρέχει το σχολείο.
* Η Γιούλη Ιεραπετριτάκη, είναι Ιστορικός – Αρχαιολόγος, Εκπρόσωπος «Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη Θεσ/νίκης – Χαλκιδικής».

