Εμφύλιος, επανάσταση, γαστριμαργία: τα τρία συστατικά μιας ‘θρεπτικής’ κινηματογραφικής εβδομάδας.
ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ
Σκην.: Παντελής Βούλγαρης
Πρωτ.: Χρήστος Καρτέρης, Γιώργος Αγγέλκος, Βαγγέλης Μουρίκης, Βικτώρια Χαραλαμπίδου, Γιώργος Συμεωνίδης, Θανάσης Βέγγος, Μάριος Ποντίκας
Στα τέλη του ελληνικού Εμφυλίου, δύο αδέρφια πολεμάνε σε αντίπαλα στρατόπεδα. Ο 17χρονος Ανέστης με τον Ελληνικό Στρατό και ο 14χρονος Βλάσης με τον Δημοκρατικό. Παρακολουθούμε την προσπάθειά τους να επιβιώσουν και να διατηρήσουν την επαφή τους μέσα στη φρίκη του πολέμου.
Η 11η μεγάλου μήκους ταινία του Βούλγαρη ανήκει στον πολιτικό κύκλο της φιλμογραφίας του, που περιλαμβάνει επίσης το «Happy Day» (1976), τον «Ελευθέριο Βενιζέλο» (1980) και τα «Πέτρινα χρόνια» (1985). Αποτελεί προσθήκη σε μια μάλλον προβληματική κινηματογραφική κατηγορία ταινιών με θέμα τον Εμφύλιο, η οποία μας έχει δώσει ελάχιστα, ‘προβληματικά’ δείγματα, που διαφωτίζουν περισσότερο την ιδεολογία της εποχής κατασκευής τους παρά τα γεγονότα που απεικονίζουν. Περισσότερες λεπτομέρειες μπορεί κανείς να βρει στα κείμενα των ιστορικών Γιώργου Ανδρίτσου “Αναπαραστάσεις της Κατοχής και της Αντίστασης στις ελληνικές ταινιες μυθοπλασίας μεγάλου μήκους από το 1945 μέχρι το 1966” και Πολυμέρη Βόγλη “Από τις κάννες στις κάμερες: ο Εμφύλιος στον ελληνικό κινηματογράφο” στον τόμο της Υπηρεσίας Διπλωματικού και Ιστορικού Αρχείου του υπουργείου Εξωτερικών «Αναπαραστάσεις του Πολέμου» (επιμ. Φωτεινή Τομαή, εκδ. Παπαζήση, 2006).
Ένα γενικότερο συμπέρασμα που αφορά τη συγκεκριμένη κατηγορία ταινιών, φαίνεται να είναι η ανεπάρκειά τους να τροφοδοτήσουν τη σκέψη για τα γεγονότα της περιόδου, κάτι που παραμένει ζητούμενο για μια μερίδα του κοινού. Αυτή ακριβώς η ανεπάρκεια κάνει πιο προφανή τον τρόπο με τον οποίο ο κινηματογράφος διατηρεί τον ρόλο του ως ενεργό στοιχείο κοινωνικής δράσης, ως εφαλτήριο συζήτησης, σαν φορτιστής συλλογικής μνήμης. Το κοινό μοιάζει να περιμένει κάτι στο οποίο ο κινηματογράφος δεν έχει ανταποκριθεί ακόμη. Περιμένει να αποκαλύψει, να υπερασπιστεί, να κατηγορήσει, ν’ αρθρώσει τον λόγο που γενιές ανθρώπων ήταν αναγκασμένοι να σιωπούν και να απωθούν εξω από τον δημόσιο χώρο. Ίσως γι’ αυτό υπάρχουν μεγάλες προσδοκίες και συγκεκριμένες απαιτήσεις κάθε φορά που γυρίζεται μια ταινία για τον Εμφύλιο, ειδικά όταν υπεύθυνος είναι ένας από τους πιο καταξιωμένους έλληνες δημιουργούς με ξεκάθαρη πολιτική ταυτότητα, μέσα κι εξω από το πλατό.
Υπάρχουν λοιπόν οι προσδοκίες, υπάρχει κι η επιλογή του σκηνοθέτη. Οι πρώτες δε μπορούν να προκαταλάβουν τη δεύτερη, κι εκείνη με τη σειρά της δεν είναι υποχρεωμένη να τις υπακούσει. Ανάμεσα στα δύο υπάρχει η ίδια η ταινία που δικαιολογημένα γίνεται δεκτή με αμφιθυμία, ανεξάρτητα από τις αισθητικές της αρετές. Νηφαλιότητα, ατολμία ή υπερβολική μετριοπάθεια; Στο επίκεντρο του σεναρίου είναι ξεκάθαρο ότι βρίσκονται τα δυο αδέρφια, η διαδρομή των οποίων στο πεδίο της μάχης καθοδηγεί την πλοκή, που ούτως ή άλλως δεν είναι ιδιαιτέρως σφιχτή. Τα παιδιά ακολουθούν τα στρατόπεδά τους και βλέπουμε τη ζωή τους μέσα σ’ αυτά, περιστασιακά παρεμβάλλονται στιγμές πολιτικού παρασκηνίου, επιστρέφουμε στην προσπάθεια των δυο αγοριών να παραμείνουν σ’ επαφή και βλέπουμε πώς διατηρείται η μεταξύ τους σχέση, σχεδόν αναλλοίωτη από τη διαμάχη γύρω τους. Η σταθερή οικειότητα ανάμεσα στ’ αδέρφια και οι μεταξύ τους διάλογοι, αφήνουν να εννοηθεί ότι η επιλογή παράταξης δεν έγινε συνειδητά και από ιδεολογία, αλλά συμπτωματικά και χωρίς να τους δίνεται περιθώριο επιλογής. Ο Ανέστης μάλιστα προτάσσει ξεκάθαρα την αγάπη του για τον μικρό του αδελφό, παρέχοντάς του πληροφορίες και εφόδια. Ο Βλάσσης από τη μεριά του, έρχεται η στιγμή που επαναστατεί ενάντια στον προστατευτισμό του αδελφού του παρασυρμένος από την επιβράβευση των ανταρτών, αλλά σεναριακά αυτό αφήνεται να διαφανεί ως δείγμα ανωριμότητας, ενώ αφήνει ανεπηρέαστη την ανησυχία και τη στοργή που δείχνει ο ανήμπορος να βοηθήσει Ανέστης.
Ωστόσο, ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα το φανερά πιο ευνοημένο είναι εκείνο των ανταρτών, που παρά τις προφανείς ειλικρινείς προσπάθειες του σκηνοθέτη να απο-δαιμονοποιήσει τον κρατικό στρατό, αποδίδει περισσότερα θετικά στοιχεία στους αντάρτες. Η παρουσία γυναικών στο στράτευμα, η ελαστικότερη διοίκηση, η ευχάριστη συναναστροφή, το πιο ελεύθερο, αντικομφορμιστικό παρουσιαστικό, ακόμη κι ο τίτλος της ταινίας αποτελεί σύνθημα και χαιρετισμό τους. Αντιθέτως, ο Ελληνικός στρατός παραμένει αυστηρός, χειραγωγούμενος, με χαμηλό ηθικό, και με όλες τις συνδηλώσεις που κουβαλάει στη μνήμη όσων έχουν υπηρετήσει σ’ αυτόν- ανεξαρτήτως περιόδου. Η κατανόηση του Τριαντάφυλλου, ο δισταγμός του στρατηγού σχετικά με τη χρήση των ναπάλμ, και η παραχώρηση του ταξίαρχου προς τον πονεμένο πατέρα δε φτάνουν για να κάνουν συμπαθέστερη την πλευρά τους, καθώς η σημασία τους στην πλοκή και η ερμηνευτική τους εκτέλεση υπονομεύουν αυτό τον στόχο. Η σχέση των δύο αδερφών φυσικά ενσαρκώνει τη μεταφορική σχέση ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα, και ξεκινάει αυτό που ολοκληρώνεται στο τέλος με τα χέρια των δύο παιδιών, του κοριτσιού και του Ανέστη. Η ταινία αφήνει μια μετριοπαθή αίσθηση απόγνωσης, απεικονίζοντας την -κυριολεκτικά- αδελφοκτόνα σύγκρουση χωρίς ηρωισμό, γεμάτη θάνατο. Όσοι γυρεύουν μια πολιτική ταινία θ’ απογοητευτούν, αλλά δε θα φταίει ο Βούλγαρης, ο οποίος θεμιτά επιλέγει να μιλήσει για το μεγαλύτερο θύμα του πολέμου, τον ίδιο τον άνθρωπο και τη ζωή του. Το κάνει με ψυχραιμία και ευαισθησία, αποσπώντας εξαιρετικές ερμηνείες από τους βασικούς ενήλικους ηθοποιούς του (ειδικά τον Μουρίκη και τη Χαραλαμπίδου), αξιοποιεί σύντομα αλλά αποτελεσματικά τον Θανάση Βέγγο, ενώ και τα δύο παιδιά στους κεντρικούς ρόλους αντεπεξέρχονται ικανοποιητικά στις διακυμάνσεις των χαρακτήρων τους. Η αντιηρωική μουσική του Γιάννη Αγγελάκα και η φωτογραφία του Σίμου Σαρκετζή που αξιοποιεί τη φυσική ομορφιά του Γράμμου και των άλλων περιοχών συμβάλλουν στον λυρισμό της ταινίας, η οποία εκτός από δυο-τρεις σκηνές μάχης, αποφεύγει τη ρεαλιστική σκληρότητα και προτιμάει να επικεντρωθεί στο ανθρωπιστικό κενό που αυτή δημιουργεί. Αρκετές κρίσιμες σκηνές υποφέρουν από αφρόντιστες λεπτομέρειες (οι ερμηνείες του βασιλιά στην αρχική σκηνή και των αξιωματικών στα συμβούλια είναι άδικα πρόχειρες, το ντουμπλάζ του Βαν Φλητ είναι τόσο ‘ξύλινο’ που μοιάζει σαν να έχει βγει από πρόγραμμα υπολογιστή) υπάρχει ωστόσο μόνο μία ουσιαστική αντίρρηση με την ταινία, και αφορά τη συνολική δήλωση του σκηνοθέτη που φαίνεται απλώς να τονίζει το αυτονόητο ή τουλάχιστον να μην προσθέτει κάτι πέρα απ’ όσα είναι ήδη εκφρασμένα. Πρόκειται για μια ήπια δήλωση που δεν επιθυμεί να ξύσει πληγές ή να αναμοχλεύσει τα γεγονότα. Απλώς επιθυμεί να αφήσει πίσω μια πολύ δυσάρεστη κατάσταση που δεν ωφέλησε κανέναν και να κοιτάξει μπροστά στο συμφιλιωμένο μέλλον. Είναι μια ταινία που έπρεπε να είχε γυριστεί δεκαετίες νωρίτερα, και τότε θα είχε πολύ μεγαλύτερη σημασία και αντίκτυπο στην κοινωνία. Αφενός, το γεγονός ότι δεν ήταν δυνατό να γυριστεί μια τέτοια ταινία όταν έπρεπε, λέει πολλά για την αργή πολιτική ωριμότητα της χώρας. Αφετέρου, ό,τι στερείται σε πολιτική και ηθική αιχμηρότητα, κερδίζει σε διαύγεια και συναίσθηση, προτερήματα που ίσως φαίνονται ανεπαρκή σε μεγαλύτερους θεατές αλλά την κάνουν προσιτή στο νεότερο κοινό που έχει την ευκαιρία να εξοικειωθεί με το θέμα μέσα από ευαίσθητη, απλή και καλαίσθητη κινηματογράφηση.
JULIE AND JULIA
Σκην.: Νόρα Έφρον
Πρωτ.: Μέριλ Στριπ, Έημυ Άνταμς, Στάνλι Τούτσι, Κρις Μεσίνα, Λίντα Έμοντ
Η Τζούλι Πάουελ είναι μια δημόσια υπάλληλος που πιστεύει ότι μπορεί να πετύχει περισσότερα στη ζωή της απ’ το να δίνει στερεότυπες απαντήσεις μέσω τηλεφώνου.
Επηρεασμένη από την ιδέα μιας συναδέλφου της, αποφασίζει να δημιουργήσει ένα μπλογκ με θέμα το βιβλίο συνταγών της Τζούλια Τσάιλντ, της γυναίκας που άλλαξε την αμερικανική οικιακή μαγειρική, εισάγοντας τη γαλλική κουζίνα στα νοικοκυριά. Έτσι, παρακολουθούμε παράλληλα την προσπάθεια της Τζούλι να γίνει συγγραφέας μέσα απ’ το μπλογκ της, και την εξέλιξη της Τσάιλντ από αργόσχολη σύζυγο σε εμβληματική φιγούρα της μεταπολεμικής αμερικανικής κοινωνίας. Πρόκειται για δύο αληθινές ιστορίες όπως επισημαίνει το tag line της ταινίας, το σενάριο της οποίας πρόεκυψε από τα βιβλία των δύο κεντρικών ηρωίδων, που διασκευάστηκαν για τον κινηματογράφο από την σκηνοθέτρια Έφρον σε μια άκρως διασκεδαστική κομεντί για τον έρωτα, το φαγητό και τη γυναικεία πρωτοβουλία. Παρότι έρχεται η στιγμή όπου το σενάριο κάνει μια ελαφριά ‘κοιλιά’ (τα γεγονότα με την ξαδέρφη της Τσάιλντ αμφιβάλλουμε αν προσφέρουν κάτι ουσιαστικό), η ταινία πλημμυρίζει από τη ζωντάνια και το κέφι της Στριπ, η οποία θα ήταν κρίμα να μην κερδίσει ακόμα μια οσκαρική υποψηφιότητα (τη 16η της καριέρας της), αφού ερμηνεύει την Τσάιλντ με ασυγκράτητο, παιδικό ενθουσιασμό. Η Άνταμς από τη μεριά της παραμένει όπως πάντα γλυκύτατη και σπιρτόζα, ο Τούτσι κάνει μια ικανοποιητική παρουσία, κι η Έφρον φροντίζει να παράσχει τη γνωστή γραφικότητα (ο ηλικιωμένος καθηγητής της Cordon Bleu, το διαμέρισμα στο Παρίσι, το εορταστικό δείπνο της Τζούλι) που σε άλλο είδος θα θεωρείτο εκνευριστική, αλλά στη ρομαντική κομεντί αποδεικνύεται απλώς ένα ακόμη καβάκι ζάχαρης στην ήδη γλυκιά συνταγή. Ιδανικό για πρώτο ραντεβού, πριν το εστιατόριο.
ΕΤΣΙ ΠΗΡΑΜΕ ΤΟ ΓΟΥΝΤΣΤΟΚ
TAKING WOODSTOCK
Σκην.: Ανγκ Λι
Πρωτ.: Ντιμίτρι Μάρτιν, Ιμέλντα Στώντον, Χένρυ Γκούντμαν, Λιβ Σράιμπερ, Εμίλ Χερς, Γιουτζίν Λέβι, Τζόναθαν Γκροφ, Πωλ Ντάνο
Επίσης αληθινή ιστορία βασισμένη στο βιβλίο των Έλιοτ Τάιμπερ και Τομ Μόντε, όπου εξιστορούνται οι εμπειρίες τους από το τριήμερο φεστιβάλ του Γούντστοκ το 1969, που αντίθετα απ’ ό,τι πληροφορεί το όνομά του, πραγματοποιήθηκε στην επαρχιακή περιοχή Γουάιτ Λέικ της Νέας Υόρκης. Εκεί παρακολουθούμε τον αγώνα ενός νεαρού διακοσμητή να συμβιβάσει τους παράξενους εβραίους γονείς του με την ιδέα της φιλοξενίας εκατοντάδων χιλιάδων χίπις που καταφτάνουν για την εκδήλωση.
Ο ταϊβανός Λι συνεχίζει να εντυπωσιάζει με την εναλλαγή ειδών που χαρακτηρίζει τη φιλμογραφία του, και τα καταφέρνει εξαιρετικά σ’ αυτή την ανάλαφρη κομεντί, στην οποία πρωταγωνιστεί ο ελληνοαμερικανικός κωμικός Μάρτιν, που από ‘δω και πέρα θα έχει πολλές περισσότερες προτάσεις. Ο Λι πετυχαίνει εξαιρετική ανασύσταση εποχής με τους εκατοντάδες κομπάρσους, το σάουντρακ, το ψεύτικο ‘αρχειακό’ υλικό που δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου για το φιλμ, τον εκπληκτικό Σράιμπερ σε ντραγκ και μία από τις απολαυστικότερες ερμηνείες της χρονιάς με τη Στώντον (η Βέρα Ντρέικ του Μάικλ Λη, αν θυμάστε) στον ρόλο του μεγαλύτερου εβραίου στραβόξυλου που έχουμε δει πρόσφατα, ως στρυφνή τσιγκούνα μάνα του Έλιοτ. Η έκταση του ρόλου και μόνο θα είναι αυτή που ίσως την τοποθετήσει στην κατηγορία β’ Γυναικείου ρόλου, διαφορετικά θα μιλούσαμε σίγουρα για μια δυνατή αντίπαλο της Στριπ.

