Του Γκάρεθ Όουενς*

Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ Β αποκρυπτογραφήθηκε από τον Μάικλ Βέντρις το 1952 (1η Ιουνίου) ως η γραφή που καταγράφει τη μυκηναϊκή ελληνική γλώσσα της Κνωσού, περίπου 500-700 χρόνια πριν από την Ιλιάδα και Οδύσσεια του Ομήρου. Οι Βέντρις και Τσάντγουικ με αυτή τους τη συμβολή πρόσθεσαν αιώνες στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Αρκετά χρόνια πριν, το 1900, ο Έβανς, συνεχίζοντας τις προγενέστερες ανασκαφές του Ηρακλειώτη Μίνωα Καλοκαιρινού στην Κνωσό, έφερε στο φως τα πρώτα ευρήματα των τριών κρητικών συλλαβικών γραφών: της Γραμμικής Β, της Γραμμικής Α, και των “Κρητικών Ιερογλυφικών”.

Οι μινωικές γραφές της εποχής του Χαλκού στην Κρήτη, η Γραμμική Α και τα “Κρητικά Ιερογλυφικά” (συμπεριλαμβανομένου και του Δίσκου της Φαιστού), απαρτίζουν ένα corpus 2000 περίπου μινωικών επιγραφών, αποτελούμενων από 10.000 περίπου σημεία, που χρονολογείται μεταξύ του 2000 και του 1400 π.Χ.. Καταγράφουν τη γλώσσα της Εποχής του Χαλκού σε μια συλλαβική γραφή, έξι ολόκληρους αιώνες πριν τη χρήση της Γραμμικής Β από τους μυκηναίους κατοίκους και γραφείς της Κνωσού, οι οποίοι κατέγραφαν την ελληνική, ως γνωστό, γλώσσα.

Η μινωική περίοδος ανήκει επομένως δικαι¬ωματικά στην ιστορική περίοδο και όχι στην προϊστορική, ενώ βέβαια πάντα παραμένουν προς κατανόηση και ερμηνεία οι μινωικές επιγραφές. Και εδώ ακριβώς έγκειται η “πρόκληση” –ας μου επιτραπεί ο όρος– της Αιγαιακής Γλωσσολογίας, δηλαδή όχι μονάχα να διαβάσουμε αλλά και να κατανοήσουμε τις επιγραφές της Κρήτης της 2ης χιλιετίας π.Χ.. Στόχος μας είναι να κατανοήσουμε αρχικά τη γλώσσα και σε δεύτερη φάση την ίδια την ιστορία του μινωικού πολιτισμού σε όλες του τις εκφάνσεις.

Τα αποτελέσματα μιας τέτοιας μελέτης απορρέουν από τη δεκαεξαετή έρευνα που έκανα πάνω στις γραφές και τη γλώσσα της μινωικής Κρήτης. Η έρευνα αυτή δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τη στήριξη του Πανεπιστημίου και του Τ.Ε.Ι. Κρήτης, του Ι.Κ.Υ., του Υπουργείου Παιδείας, αλλά κυριότατα του Πανεπιστημίου Αθηνών, και φυσικά της οικογένειάς μου. Ειδικότερα, από τη θέση στην οποία βρίσκομαι σήμερα, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Τομέα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, που μου προσέφερε την ευκαιρία να γίνω μεταπτυχιακός του φοιτητής και να ολοκληρώσω έτσι και τυπικά την όλη αυτή προσ¬πάθεια. Αποτελεί ξεχωριστή τιμή για μένα το γεγονός, ότι μου δίνετε τη δυνατότητα να σας παρουσιάσω τα αποτελέσματα της έρευνάς μου και να σας καλέσω να γίνετε συνοδοιπόροι μου στο ταξίδι μέσα στο γλωσσικό λαβύρινθο της μινωικής Κρήτης.

Η πρώτη φάση της έρευνας ήταν η συλλογή όλων των μινωικών επιγραφών. Κάτι που κατέστη δυνατό χάρη στην ύπαρξη των 5 τόμων του GORILA Corpus of Linear A (1976-1985), του αντίστοιχου Corpus of Cretan Hiero¬glyphic Inscriptions [CHIC] (1996), καθώς και των δημοσιευμένων ή μη επιγραφών που βρέθηκαν μετέπειτα. Το σύνολο αυτό των 2.000 περίπου επιγραφών αποτελεί μονάχα το 10% περίπου του αντίστοιχου της Γραμμικής Β και φυσικά δε χρειάζεται να τονίσουμε ότι δεν περιλαμβάνεται σε αυτό καμία επιγραφή παρόμοια με τη Στήλη της Ροζέτας, που έλυσε το αίνιγμα των αιγυπτιακών ιερογλυφικών.

Το επόμενο βήμα της μελέτης ήταν η μεταφορά των συλλαβικών φωνητικών αξιών από τη Γραμμική Β στη Γραμμική Α. Κάτι τέτοιο είναι εφικτό, αφού η Μυκηναϊκή Γραμμική Β Γραφή αποτελεί μια προσαρμογή της Γραμμικής Α, η δε πρώτη χρησιμοποιήθηκε από τους γραφείς προκειμένου να καταγράψουν την ελληνική γλώσσα.

Έτσι λοιπόν, αφού μπορούμε να διαβάσουμε και να κατανοήσουμε τη Γραμμική Β Γραφή, είναι δυνατό, σε κάποια έκταση, να “διαβάσουμε” τη Γραμμική Α Γραφή. Από μια στατιστική μελέτη αποδείχθηκε, ότι η διαφορά που διακρίνουμε μεταξύ των φωνητικών μοτίβων των δύο γλωσσών αγγίζει το 9 με 13%. Έτσι, ως υπόθεση εργασίας, μπορούμε να δεχθούμε ότι διαβάζουμε το 90% περίπου των επιγραφών της Μινωικής Γραμμικής Α, κάνοντας χρήση των φωνητικών αξιών της Μυκηναϊκής Γραμμικής Β.

Αφού λοιπόν, είναι δυνατό να διαβάσουμε τις επιγραφές της Γραμμικής Α σε ένα ποσοστό του 90% και αφού δεχόμαστε την αδυναμία μας να κατανοήσουμε το περιεχόμενό τους, επομένως να τις αναγνωρίσουμε ως ελληνικές επιγραφές, τότε είναι προτιμότερο να ελέγξουμε εάν η μινωική γλώσσα μπορεί να ταυτιστεί ως μια συγγενής γλώσσα, που ανήκει δηλαδή στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών.

Κάτι τέτοιο δεν αποτελεί καινούργια θεωρία. Θεωρίες για τη Μινωική Γραμμική Α άρχισαν να διατυπώνονται ήδη από την εποχή της αποκρυπτογράφησης της Γραμμικής Β, πριν από 50 περίπου χρόνια. Αυτό που παρουσιάζεται εδώ είναι μια νέα προσέγγιση σε ένα παλιό πρόβλημα. Και το ερώτημα που τίθεται είναι: Μπορεί μια μελέτη να αναγνωρίσει τη μινωική γλώσσα ως ινδοευρωπαϊκή;

Κάνοντας χρήση των φωνητικών αξιών της Γραμμικής Β θα προσεγγίσουμε, όσο γίνεται περισσότερο, τις επιγραφές της Γραμμικής Α Γραφής και θα ελέγξουμε εάν είναι εφικτό όχι μόνο να τις διαβάσουμε αλλά και να τις κατανοήσουμε, πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα, και να αναδομήσουμε έτσι τη μινωική ιστορία.

Το βάρος δόθηκε σε μια γλωσσολογική μελέτη των στοιχείων που απαρτίζουν τη μινωική γλώσσα και σε μια μελέτη του λεξιλογίου της, δηλαδή των λέξεων που μπορούν να αναγνωριστούν με βάση το περιεχόμενό τους μέσα στη μινωική γλώσσα. Από μια τέτοια προσέγγιση θα προέκυπτε και το θεωρητικό υπόβαθρο/πλαίσιο που θα εξηγούσε τη θέση της μινωικής γλώσσας μέσα στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών. Το αποτέλεσμα της έρευνας ήταν να αναγνωριστούν 50 λέξεις και να κατανοηθούν μέσα στο περιεχόμενό τους.

Διακρίνουμε, ότι η μινωική γλώσσα μπορεί φωνολογικά να συγκριθεί με το αναμορφωμένο σύστημα για την πρωτο-ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, με τη μεταφορά φωνητικών αξιών της Γραμμικής Β. Ίσως, μάλιστα, να υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να υποδηλώνουν ακόμη την ύπαρξη λαρυγγικών φθόγγων μέσα στη γλώσσα. Είναι ακόμη εφικτό να συγκρίνουμε και μορφολογικά το αναμορφωμένο ινδοευρωπαϊκό σύστημα με το μινωικό, ειδικότερα όσον αφορά στις πτώσεις ουσιαστικών και τις ρηματικές καταλήξεις, και ακόμη πιο σημαντικό στο γένος των ουσιαστικών. Ένα τρίτο στοιχείο είναι η διάκριση και αναγνώριση στοιχείων που αφορούν τη σύνταξη της πρότασης και τη σειρά των λέξεων μέσα σε αυτήν. Τέταρτο στοιχείο αποτελεί η αναγνώριση μέσα στην πρόταση στοιχείων από ετεοκρητικές και αιγυπτιακές πηγές, που με τη σειρά τους αποτελούν ενδείξεις μιας ινδοευρωπαϊκής γλώσσας. Μια ενδελεχής μελέτη της μινωικής γλώσσας που βασίζεται στις 50 αυτές λέξεις μας επιτρέπει να κάνουμε τις παρακάτω παρατηρήσεις.

Πρώτα απ’όλα αξίζει κανείς να μελετήσει τις 100 μη διοικητικού χαρακτήρα επιγραφές, δηλαδή ιδιωτικές ή και θρησκευτικές. Σχεδόν μισές απ’ αυτές είναι χαραγμένες πάνω σε τράπεζες προσφορών, προερχόμενες από Ιερά Κορυφής όπως είναι ο Γιούκτας (πάνω από την Κνωσό και τις Αρχάνες). Καταγράφουν αυτό που επιθυμούσαν και ζητούσαν οι Μινωίτες από τους θεούς τους ή πιο συγκεκριμένα από τη Μεγάλη Μητέρα που λατρευόταν στην κορυφή του βουνού. Σε αυτές τις επιγραφές αναγράφεται ο Μινωικός Λογότυπος Προσφορών, που απαρτίζεται από 10 επαναλαμβανόμενους όρους και άλλες λέξεις άπαξ απαντώμενες. Ας μελετήσουμε, όμως, από κοντά αυτές τις λέξεις μέσα στο περιεχόμενό τους, για να δούμε τι μας αποκαλύπτουν για τη φύση της μινωικής γλώσσας.

Στη συνέχεια θα ασχοληθούμε λεπτομερώς με δύο ολόκληρες επιγραφές θρησκευτικού χαρακτήρα, για να διαπιστώσουμε εάν μπορούμε να έχουμε ένα πλήρες περιεχόμενο. Αλλά, ας δούμε πρώτα τους 10 αυτούς όρους έναν-ένα χωριστά.

Η έρευνα, πριν από 16 χρόνια, είχε ξεκινήσει από δύο λέξεις: JA-DI-KI-TE και I-DA, που εντοπίστηκαν στη Γραμμική Α το 1600 π.Χ. περίπου. Πρόκειται μάλλον για τις ονομασίες των δύο ιερών βουνών της Κρήτης, της Δίκτης και της Ίδας, που αργότερα συνδέθηκαν με τον Δία. Τα ορωνύμια αυτά βασίζονται σε ινδοευρωπαϊκή ετυμολογία, άμεσα σχετιζόμενα με ό,τι γνωρίζαμε σχετικά με τη μινωική θρησκεία. Ο όρος JA-DI-KI-TE προέρχεται από το ελληνικό ΔΕΙΚΝΥΩ, δηλαδή ‘δείχνω’, DIGIT στην Αγγλική, ενώ η λέξη I-DA προέρχεται από το ελληνικό ΕΙΔΑ, δηλαδή ‘βλέπω’, VIDEO στη Λατινική. Η μινωική θρησκεία ήταν πολύ οπτική/παραστατική, όπου κατά την επιφάνεια της θεότητας γινόταν η παρουσίαση της Μεγάλης Μητέρας στην κορυφή του βουνού. Αλλά για να επανέλθουμε στις συγκεκριμένες ονομασίες των βουνών, αξίζει να σημειωθεί ότι συγκριτικά στοιχεία μπορεί να εντοπισθούν και σε άλλες συγγενείς ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, για να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι τα δύο αυτά ιερά βουνά είχαν ήδη από τη Μινωική Περίοδο ινδοευρωπαϊκές ονομασίες.

Ένας άλλος όρος που εντοπίστηκε μαζί με τον όρο I-DA είναι ο όρος Ι-ΝΑ/Ι-JA-, που προέρχεται από την ίδια ρίζα και δηλώνει το ΙΕΡΟΣ στην Ελληνική και ISIRAH στα Σανσ¬κριτικά. Για άλλη μια φορά εντοπίζουμε κοινά ινδοευρωπαϊκά στοιχεία τα οποία περιγράφουν ιερά ορωνύμια.

Άλλοι δύο όροι είναι οι: JA-TA-I-WE-WA-JA και JA-SA-SA-RA-ME. Ο δεύτερος ερμηνεύεται ως Asasara/Ishassara, δηλαδή Αστάρτη, γνωστή και ως Πότνια Θηρών της μυκηναϊκής θρησκείας, με ενδιαφέροντα κοινά στοιχεία με τα Χεττιτικά. Ο όρος JA-TA-I-WE-WA-JA απαντάται σε αρχική θέση, με κατάληξη –WA-JA που δηλώνει θηλυκό γένος, όπως το ομηρικό –ΑΙΑ, ενώ η ρίζα της λέξης μπορεί να περιέχει το ινδοευρωπαϊκό *ster- για τη λέξη ΑΣΤΗΡ στην Ελληνική, STAR στην Αγγλική, και πιθανόν να αποτελεί άλλη μιαν αναφορά στην Αστάρτη.

Μια τρίτη ομάδα όρων είναι οι: Ι-ΡΙ-ΝΑ-ΜI-NΑ και SI-RU-TE, που μπορούν να ερμηνευθούν ως επίθετα της Μεγάλης Μητρικής Θεάς. Στη λέξη Ι-ΡΙ-ΝΑ-ΜI-NA μπορούμε να δούμε τις ινδοευρωπαϊκές λέξεις για ‘δύναμη’ και ‘θυμό’ και πιθανόν το θηλυκό της παθητικής μετοχής. Στη λέξη SI-RU-TE, η κατάληξη –ΤΕ δηλώνει το “ενεργούν πρόσωπο”, δηλαδή την ίδια τη θεότητα. Αυτό που κάνει, δηλαδή το SI-RU-, σημαίνει ότι ‘καταστρέφει’ στα Σανσκριτικά (κάποιος θα μπορούσε να δει σχέσεις με τη θεότητα Shiva). Η λέξη μπορεί να συγκριθεί με το ΚΕΡΑΪΖΩ στα Ελληνικά, που σημαίνει ‘καταστρέφω’, υποδηλώνοντας κάποια σχέση με τον Δία. Δείχνει, επίσης, ότι η μινωική γλώσσα ανήκει στην ομάδα των satem γλωσσών και όχι, όπως η Ελληνική, σε αυτή των centum.1

Τέλος, στο μινωικό λογότυπο της τράπεζας προσφορών μπορούμε να αναγνωρίσουμε δύο ινδοευρωπαϊκά ρήματα: U-NA-KA-NA-SI και TA-NA-. Το πρώτο απ’αυτά έχει τη ρίζα *nik-, ‘καταλαμβάνω’, ‘νικάω’ κλπ, και συχνά εντοπίζεται με την κατάληξη –SI, δηλώνοντας έτσι προφανώς το β΄ ενικό πρόσωπο, δηλαδή θα λέγαμε σε ελεύθερη απόδοση: “Εσύ Αστάρτη, Μεγάλη Νίκη”, ως μια επίκληση. Σε μια περίπτωση υπάρχει η κατάληξη –ΤΙ, που πρόκειται για αναφορά στο PI-TE-RI, δηλαδή PI-TA-RA στα Σανσκριτικά, ΠΑΤΕΡΕΣ στην ελληνική γλώσσα, Άγιοι Πατέρες, στο γ΄ πρόσωπο. Το δεύτερο ρήμα ΤΑ-ΝΑ- συναντάται σε πολλές παραλλαγές, μερικές φορές με την κατάληξη –ΤΙ, και δηλώνει ότι ‘αυτοί κάνουν κάτι’. Η ρίζα μπορεί να συσχετισθεί με το ρήμα ΤΕΙΝΩ της ελληνικής γλώσσας, OSTENDERE στη Λατινική, που σημαίνει ‘τεντώνω’ ή ‘δείχνω’, και τα δύο συνδεόμενα στενά με τη μινωική θρησκευτική πρακτική. Η λέξη μπορεί ακόμη να συνδεθεί με τη σανσκριτική ρίζα ΤΑΝ- που σημαίνει ‘τεντώνω’ με συσχετισμούς προς την αρχαία ινδική θρησκεία και τα μαθηματικά, ή ακόμη και τη λέξη “γιος” – κάτι που θα είχε ενδιαφέροντα κοινά σημεία με τη θεά Μητέρα και τους Άγιους Πατέρες.

Υπάρχουν ακόμη 90 λέξεις που εμφανίζονται άπαξ (άπαξ λεγόμενα) στον Μινωικό Λογότυπο Προσφορών, που μπορεί να αποτελούν το όνομα του αφιερωτή της λίθινης τράπεζας στη Μητρική Θεά. Επιπλέον, απαντώνται 7 λέξεις από δύο φορές καθεμία, που μπορούν να ερμηνευθούν πειραματικά με βάση την ετυμολογία ή και το περιεχόμενο στο οποίο βρίσκονται: JA-TI-TU-KU, A-JA, (DU-)PU2-RE(-JA), A-KO-A-NE, TU-ME-I, RI/WE-QE-TI και KI-RU.

Η επόμενη κατηγορία λέξεων μας δίνει πρόσφορο υλικό προκειμένου να διατυπώσουμε σκέψεις σχετικά με τη φύση της μινωικής γλώσσας. Πρόκειται για λέξεις διοικητικού ή αγροτικού χαρακτήρα, που προέρχονται από την Αγία Τριάδα κοντά στη Φαιστό, στη Νότια Κεντρική Κρήτη.

Έχουμε λέξεις για το ΣΥΝΟΛΟ και το ΜΕΓΑ ΣΥΝΟΛΟ, και ακόμη 9 λέξεις για αγροτικά προϊ¬όντα.

Η λέξη για το ΣΥΝΟΛΟ, καθαρά με βάση το περιεχόμενο των σελιδόσχημων πινακίδων, όπου περιλαμβάνονται λίστες προϊόντων, εμφανίζεται στο κάτω μέρος και είναι πολύ ενδιαφέρουσα ως λέξη, αφού εμφανίζεται σε τρεις τύπους: KU-RO, KU-RA και KU-RAI. Οι λέξεις αυτές φαίνεται ότι πρόκειται για το αρσενικό και το θηλυκό ενικού αριθμού, ή για το ουδέτερο πληθυντικού αριθμού (η δεύτερη), και για το θηλυκό πληθυντικού αριθμού. Δεν είναι ξεκάθαρο, εάν η ρίζα είναι σημιτική ή ινδοευρωπαϊκή, οι καταλήξεις πάντως είναι ινδοευρωπαϊκές και δείχνουν ότι όποιος και αν εχρησιμοποίησε αυτές τις λέξεις μιλούσε μιαν ινδοευρωπαϊκή γλώσσα.

Απαντάμε επίσης τη λέξη PO-TO-KU-RO που σημαίνει ΜΕΓΑ ΣΥΝΟΛΟ, πάλι με βάση το περιεχόμενο (context) της πινακίδας, και αποτελείται από τη λέξη για το σύνολο KU-RO και από το PO-TO για το όλο, με σαφείς σχέσεις με το ΠΑΝΤ/ΠΟΝΤ στα Ελληνικά και τα Τοχαρικά. Ο τρόπος αυτός κατασκευής σύνθετων λέξεων αποτελεί ακόμη ένα χαρακτηριστικό των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών.

Εννέα λέξεις μπορούν ακόμη να εντοπιστούν για προϊόντα, δημητριακά, ελιές, σύκα, φρούτα και ίσως κρασί. Οι τρεις λέξεις για δημητριακά είναι: DA-KA, SI-TU και KI-RI-TA, βρίσκονται σε σφραγίσματα από την Αγία Τριάδα και καταγράφουν προϊόντα. Τα δύο τελευταία μπορούν να συγκριθούν με το ελληνικό ΣΙΤΟΣ, και ZITOS στα Σλαβικά, καθώς και με το ‘κριθάρι’ στα Ελληνικά. Η λέξη DA-KA και η λέξη SA-RYA έχουν σχέση με λέξεις για δημητριακά στα Σανσκριτικά.

Ακόμη, η λέξη I-LYA μπορεί να συσχετισθεί με τη λέξη e-lai-wo της Γραμμικής Β για το ‘λάδι ελιάς’ (καρπός και δέντρο). Παράγωγα της λέξης, όπως είναι η λατινική oleum, εντοπίζονται σε ινδοευρωπαϊκές γλώσσες και η προέλευσή τους είναι στον μεσογειακό χώρο, ίσως ακόμη και στη μινωική Κρήτη.

Η μινωική λέξη SI-KA για τα ΣΥΚΑ είναι η ίδια και στη Γραμμική Β, με συγγενείς λέξεις: FICUS στα Λατινικά και σε satem ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, όπως είναι τα Αρμενικά και τα Ινδο-Ιρανικά, όπως και σε άλλες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, δηλώνοντας μια κοινή ινδοευρωπαϊκή ρίζα για αυτές τις λέξεις, συμπεριλαμβανομένης και της μινωικής. Βρίσκουμε, επίσης, το σημείο ΝΙ δίπλα στη λέξη της Γραμμικής Β su-ka, το οποίο δηλώνει την ύπαρξη μιας άλλης λέξης, της λέξης ΝΙΚΥΛΕΟΝ γνωστής από τον Ησύχιο για σύκα από την Κρήτη, υποδηλώνοντας έτσι άλλη μια μινωική ονομασία γι’ αυτό το φρούτο που ακόμη και σήμερα απαντάται στην Κρήτη και πιο συγκεκριμένα στη Μεσαρά, στην Κεντρική Νότια Κρήτη, κοντά στη Φαιστό, με τη διαφορά όμως ότι γράφεται ως ΚΟΥΝΑΛΙ, δηλαδή έχει υποστεί μετάθεση συλλαβών από τότε μέχρι σήμερα.

Άλλη μια λέξη για φρούτα ή προϊόντα γενικά είναι η ΚΑ-ΡA, στο ουδέτερο πληθυντικού αριθμού. Η λέξη σχετίζεται με την ελληνική λέξη ΚΑΡΠΟΣ των πινακίδων της Γραμμικής Β, που προέρχονται από τη Θήβα και χρονολογούνται στο 1300 π.Χ., και με την αγγλική CROP που υποδηλώνει προϊόντα ή θέρισμα.

Τώρα, ας κοιτάξουμε μια πολύ ενδιαφέρουσα λέξη που θα μπορούσε να συνοδεύει όλα αυτά τα προϊόντα: τη μινωική λέξη για το ‘κρασί’. Το σημείο έναρξης είναι η λέξη FOINOS, με δίγαμμα στην Ελληνική, και WIYANA στη Χεττιτική, υποδηλώνοντας ότι μια κοινή ινδοευρωπαϊκή λέξη θα μπορούσε να είναι WV-NV κλπ., με ενδιαφέρουσες σχέσεις με τον Διόνυσο σε πινακίδες της Γραμμικής Β από τα Χανιά χρονολογούμενες στο 1300 π.Χ.. Πράγματι, το σημείο Α301 στη Γραμμική Α συχνά συναντάται ως συλλαβόγραμμα, δηλώνοντας ένα προϊόν, με σαφείς ενδείξεις ότι θα μπορούσε να ταυτιστεί με τη φωνητική αξία WE και επομένως η λέξη WE-NA από τα Χανιά να είναι η μινωική λέξη για το ‘κρασί’.

Η επόμενη κατηγορία λέξεων είναι αρκετά σημαντική και για την ετυμολογία τους αλλά και για τα μορφολογικά τους χαρακτηριστικά, και συνιστάται σε τρία παραδείγματα που δηλώνουν το ενεργούν πρόσωπο στη μινωική γλώσσα: KE-SI-TE = ‘φύλακας’, I-JA-TE = ‘γιατρός’, και I-DA-MA-TE = ‘Δήμητρα’.

Η λέξη KE-SI-TE απαντάται τρεις φορές στη μινωική Κρήτη, χαραγμένη πάνω σε λίθους στην είσοδο του ανακτόρου της Κνωσού και των Μαλίων, καθώς και στην είσοδο τάφου στη θέση Κεφάλα κοντά στην Κνωσό. Μπορεί να ερμηνευθεί ότι σχετίζεται με τα CUSTOS και SCUTUM στη Λατινική, KOSTHA στη Σανσκριτική και ΚΕΥΘΩ στην Ελληνική που σημαίνει ‘καλύπτω’, ‘προστατεύω’ κλπ., και, όπως τα τεκτονικά σύμβολα στα ανάκτορα, θα μπορούσε αυτή η λέξη να έχει αποτροπαϊκό/προφυλακτικό χαρακτήρα, προστατεύοντας το ανάκτορο, τον τάφο, ή τον λαβύρινθο από φυσικές καταστροφές όπως είναι ο σεισμός.

Η λέξη I-JA-TE απαντάται σε έναν πίθο στη Φαιστό, που χρονολογείται στο 1600 π.Χ., μαζί με τη λέξη SI-MA. Η ίδια λέξη έχει βρεθεί στην Πύλο, όπου οι Βέντρις και Τσάντγουικ την ταύτισαν με τη λέξη ΙΑΤΡΟΣ. Στην Κρήτη η λέξη αυτή χρονολογείται 3 με 4 αιώνες νωρίτερα, με την κατάληξη –ΤΕ που δηλώνει το ενεργούν πρόσωπο και με ρίζα που συνδέεται με την ελληνική λέξη ΙΕΡΟΣ και ISIRAH στα Σανσκριτικά, προερχόμενες και οι δύο από την πρώτο-ινδοευρωπαϊκή λέξη για ‘δύναμη’. Εάν η λέξη I-JA-TE σημαίνει ‘γιατρός’ στη Μυκηναϊκή Γραμμική Β, τί σημαίνει στη Μινωική Γραμμική Α;

Ωστόσο, η πιο σημαντική λέξη, κατά τη γνώμη μου, στη μινωική Κρήτη είναι η I-DA-MA-TE, που προέρχεται από το Σπήλαιο του Αρκαλοχωρίου, και η DA-MA-TE που βρέθηκε στο Καστρί των Κυθήρων. Πρόκειται ξεκάθαρα για ενεργούν πρόσωπο που λήγει σε –ΤΕ, δηλώνει τη ‘μητέρα’ σε επιγραφές με θρησκευτικό περιεχόμενο και αναφέρεται στη θεϊκή Μεγάλη Μητέρα. Η λέξη για τη Μητέρα ΜΑ-ΤΕ είναι η πιο σταθερή λέξη σε όλες τις ινδοευρωπαϊ¬κές γλώσσες (με εξαίρεση τη Χεττιτική, όπου είναι ΑΝΝΑ, αποκλείοντας κατ’αυτόν τον τρόπο την Ανατολική ως γλώσσα της μινωικής Κρήτης).

Εδώ και πολύ καιρό γίνεται συζήτηση για την ετυμολογία και την προέλευση της Δήμητρας. Είναι τώρα εμφανές, ότι πρόκειται όχι μόνο για τη Μητέρα της Γης, ή του όρους Ίδη, αλλ’ ότι αναφέρεται και στη Γραμμική Α του 1600 π.Χ. στη μινωική Κρήτη. Δεν αποτελεί, επομένως, μονάχα τη ‘μητρική θεά’, αλλ’ επίσης και μια μινωική ινδοευρωπαϊκή θεότητα. (Ένας συνδυασμός ινδοευρωπαϊκής ετυμολογίας και μινωικής εικονογραφίας μπορεί να μας εξηγήσει τη μινωική γλώσσα.) Η κλασική Δήμητρα προέρχεται από τη μινωική I-DA-MA-TE της (μινωικής) Κρήτης και πρόκειται για τη Μητέρα Θεά που εμφανιζόταν στο ιερό βουνό Ίδη, ως προστάτιδα της σοδειάς και των αγροτικών προϊόντων, τα οποία αποτελούσαν άλλωστε τη βάση της μινωικής διατροφής. Η σύνθετη αυτή λέξη είναι ινδοευρωπαϊκή, όπως και αυτή του μετέπειτα μυκηναίου βασιλιά της Κνωσού Ιδομενέα, που το όνομά του είναι μινωικό και ινδοευρωπαϊκό στην προέλευση και σημαίνει τη ‘δύναμη της Ίδας’.

Τρεις ακόμη λέξεις που θα εξετάσουμε στη συνέχεια μας επιτρέπουν να κάνουμε πρόσ¬θετες συγκρίσεις μεταξύ της μινωικής γλώσσας και άλλων ινδοευρωπαϊκών γλωσσών.

Η λέξη MA-RU δηλώνει σαφώς ΜΑΛΛΙ στη μινωική γλώσσα και αργότερα στη Γραμμική Β συναντάται με το ιδεόγραμμα για το ‘μαλλί’. Ο Τσάντγουϊκ είχε παρατηρήσει ότι δεν μπορεί να είναι άλλο από το ‘μαλλί’, MAΛΛOΣ στην Ελληνική και MILAS στη Λιθουανική για το ύφασμα. Μια ακόμη παρατήρηση αξίζει να γίνει: ότι τόσο στη Γραμμική Β όσο και στη Γραμμική Α, χρησιμοποιούνται συλλαβικά σημεία για να δηλώσουν προϊόντα και ζώα και τα σημεία αυτά με τις φωνητικές τους αξίες μπορούν να μας δώσουν κάποια στοιχεία για τις μινωικές λέξεις των ζώων αυτών και των προϊόντων που αντιπροσωπεύουν. Το καλύτερο παράδειγμα αποτελεί το συλλαβικό σημείο που δηλώνει τα βοοειδή. Άραγε, αποτελεί σύμπτωση ή ανέκδοτο του γραφέα της εποχής του Χαλκού, ότι και στη Γραμμική Α και στα Χεττιτικά Ιερογλυφικά το σημείο αυτό είναι το MU;

Η λέξη ΡΑ-Ι-ΤΟ απαντάται και στη Γραμμική Β της Κνωσού και στη Γραμμική Α της Αγίας Τριάδας στη Μεσαρά, και σαφώς αναφέρεται στην ονομασία της Φαιστού. Η λέξη ήδη υπάρχει στη μινωική γλώσσα, δηλώνοντας ότι η γλώσσα αυτή σχετίζεται με την ελληνική, μέσα στα πλαίσια της ινδοευρωπαϊ¬κής οικογένειας γλωσσών. Έχει επίσης υποστηριχθεί η άποψη, ότι η λέξη ‘Φαιστός’ μπορεί να συσχετισθεί με το όνομα ΗΦΑΙΣΤΟΣ, τον θεό της Φωτιάς ή του Φωτός. Ίσως και να αληθεύει κάτι τέτοιο. Ωστόσο, η ετυμολογία της λέξης θα πρέπει να αναζητηθεί στη Μινωική Περίοδο.

Ας ασχοληθούμε τώρα με το σημείο που φέρει τη φωνητική αξία DWO, αποτελεί δηλαδή ένα διπλό WO, δηλαδή WO δύο φορές. Το σημείο αυτό μας δίνει στοιχεία για τη γλώσσα που μιλιόταν τότε, τη γλώσσα της μινωικής Κρήτης. Ένας Μινωίτης δημιούργησε τη λέξη DWO γράφοντας δύο φορές WO, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο ότι η λέξη τους για το δύο (2) σχετίζεται με το DUO στη Λατινική και την Ελληνική, DUVA στη Σανσκριτική και DAU στην Ουαλική. Οι αριθμοί στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες αποτελούν τα πιο σταθερά σημεία, και η δημιουργία του DWO από ένα Μινωίτη δείχνει κάποιον να μιλά και να κάνει χρήση μιας ινδοευρωπαϊκής γλώσσας, όχι απαραίτητα της ελληνικής.

Στο σημείο αυτό θα πρέπει να αναφερθεί αυτό που υποστηρίχθηκε από τον Τσάντγουικ και άλλους μελετητές, ότι δηλαδή η μινωική γλώσσα δεν μπορεί να ταυτιστεί με την ελληνική. Υπάρχουν και γίνονται συγκρίσεις με αυτήν, εξαιτίας κυρίως της μακράς παρουσίας της (35 αιώνες) στην Κρήτη, αφενός, αλλά και λόγω της γεωγραφικής τους σχέσης, αφετέρου. Η παρούσα έρευνα απέδειξε ότι η μινωική γλώσσα σχετίζεται με την ελληνική περισσότερο από κάθε άλλη ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, χωρίς να αποτελεί μιαν άλλη ελληνική διάλεκτο αλλά ένα χωριστό παρακλάδι της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας. Και οι δύο γλώσσες αποτελούν διαλέκτους της πρωτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών. Στη μινωική γλώσσα δεν έχομε λέξεις που θα μπορούσαν να ερμηνευθούν μόνο ως ελληνικές, όπως είναι για παράδειγμα το όνομα ΑΛΕΞΕΥΣ/ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ που εντοπίζεται στη μυκηναϊκή γλώσσα, στην κλασική, ελληνιστική, βυζαντινή, αλλά και στη νεότερη ελληνική. Αντίθετα, υπάρχουν λέξεις που εντοπίζονται και στην ελληνική γλώσσα αλλά και σε άλλες όπως τη σανσκριτική και τη χεττιτική, τη λατινική και άλλες πολλές της ίδιας οικογένειας.

Σε μια τέτοια παρουσίαση δεν μπορώ να αναφερθώ διεξοδικά στο “αίνιγμα” της μινωικής Κρήτης, τον “Δίσκο της Φαιστού”, αλλά δεν μπορώ και να το αγνοήσω. Θα περιοριστώ μονάχα σε δύο λέξεις: NA-DA-TE και A-QE-. Η πρώτη αποτελεί το μοναδικό σύνολο σημείων του Δίσκου που μπορεί να αναγνωστεί καθ’ολοκληρία, συγκρινόμενο με άλλα σημεία της Γραμμικής Α και Β. Δεν γνωρίζουμε τι μπορεί να σημαίνει, λήγει όμως σε –ΤΕ που μπορεί να υποδηλώνει το ενεργούν πρόσωπο, όπως έχει ήδη παρατηρηθεί και για άλλες λέξεις της μινωικής Κρήτης (π.χ. DA-MA-TE ή I-JA-TE).

Η ρίζα A-QE– απαντάται 10 φορές σε αρχική θέση στις 61 λέξεις του Δίσκου της Φαιστού. Η ρίζα αυτή είναι και ο λόγος δημιουργίας του Δίσκου, καθώς και το κλειδί που κάποτε θα ανοίξει τα μυστικά της ερμηνείας του. Η ρίζα A-QE– μπορεί να συνδεθεί με τη λέξη ΑΚΚΑ που εντοπίζεται σε πολλές ινδοευρωπαϊκές γλώσσες και σημαίνει τη ΜΗΤΕΡΑ, πιθανά να σχετίζεται και με το ελληνικό ρήμα ΑΓΑΠΩ. Εάν κάτι τέτοιο μπορεί να υποστηριχθεί, τότε το περιεχόμενο του Δίσκου θα μπορούσε να είναι μια αναφορά στη θεϊκή Μεγάλη Μητέρα της Κρήτης ASASSARAME, δηλαδή την Αστάρτη ή αλλιώς τη Δήμητρα. Μια τέτοια ερμηνεία θα ερχόταν σε πλήρη συμφωνία με ό,τι είναι γνωστό σε μας για τη μινωική θρησκεία και τις λατρευτικές τελετές.

Πριν προχωρήσουμε σε άλλες λέξεις του μινωικού Λεξικού, μπορούμε να αναφερθούμε σε δύο χαρακτηριστικά της μινωικής γλώσσας. Το τελικό –QE και το αρχικό Α–. Για παράδειγμα, υπάρχει το ΚΑ-ΡΑ και το ΚΑ-ΡΑ-QE, που σημαίνει ‘φρούτα’, ‘και φρούτα’. Ακόμη περισσότερο ενδιαφέρον έχει το KU-MI-NA-QE, που σημαίνει ‘και κύμινο’, σε πινακίδα από τη Ζάκρο, και η λέξη Α-KU-ΜΙ-ΝΑ, που σημαίνει ‘χωρίς κύμινο’ σε άλλη πινακίδα, αυτή τη φορά από την Αγία Τριάδα. Έτσι έχουμε το εγκλιτικό μόριο –QE και το Α-Στερητικό, που και τα δύο αποτελούν γλωσσικά φαινόμενα τα οποία υποδηλώνουν την ινδοευρωπαϊκή φύση της μινωικής γλώσσας.

Ακολουθεί μια σύντομη αναφορά 14 ακόμη λέξεων του μινωικού Λεξικού. Η μελέτη και ερμηνεία τους βασίζεται στην ινδοευρωπαϊκή ετυμολογία και σε ό,τι θεωρείται μέχρι σήμερα γνωστό για τη μινωική κοινωνία.

Έχουμε λέξεις όπως ΡΑ, συντομογραφία που συνοδεύει το κρασί και ίσως σχετίζεται με τη λέξη ΠΑΛΑΙΟΣ – συναντάται και στη Γραμμική Β. Η λέξη TU-RU-SA σε θρησκευτική επιγραφή μπορεί να συσχετισθεί με τη θεότητα TURAN της Ετρουρίας και με το θηλυκό της λέξης ΤΥΡΑΝΝΟΣ.

Σε λέξεις αγροτικού περιεχομένου βλέπουμε το συλλαβόγραμμα AU, που δηλώνει τη λέξη χοίρος, ΥΣ στα Ελληνικά, και τη λέξη KU-MI-NA για το ‘κύμινο’. Έχουμε ήδη αναφερθεί στο ΝΙ που προέρχεται από το ΝΙΚΥΛΕΟΝ, γνωστό από τον Ησύχιο ως ‘σύκα’, και στο SA-RYA που υποδηλώνει κάποιο αγροτικό προϊόν, ίσως δημητριακό σχετιζόμενο με το SASYA στα Σανσκριτικά ή με το ΣΙΤΑΡΙ στα Ελληνικά (που στη Γραμμική Β δηλώνεται με το συλλαβόγραμμα SA).

Αναφορικά με λέξεις τοπωνυμίων, εντοπίζουμε δύο στη Γραμμική Α που σχετίζονται με τη Δυτική Κρήτη: SU-KI-RI-TA και KU-DO-NI-JA. Αυτά απαντώνται και στη Γραμμική Β: το πρώτο αναφέρεται στη θέση ‘Σύβριτα’ στην κοιλάδα του Αμαρίου, και το δεύτερο στην Κυδωνία (στα Χανιά). Δύο ακόμη τοπωνύμια στη Γραμμική Α είναι το KU-TA-TO, γνωστό και από τη Γραμμική Β ως θέση κοντά στη Φαιστό, στη Μεσαρά, και το SE-TO-I-JA που ταυτίζεται με τις Αρχάνες, κοντά στην Κνωσό, στην Κεντρική Κρήτη.

Άλλες παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν και σε μια σειρά λέξεων όπως η λέξη Α-ΚΟ-Α-ΝΕ, ίσως για τη ΜΗΤΕΡΑ, και η λέξη A-QE- στο Δίσκο της Φαιστού. Στη λέξη KU-PA2-NI-TU-NI-TE μπορεί να κρύβεται μια θεότητα όπως η Κυβέλη, στη λέξη Α-ΡΑ-DU-PA ο ΠΑΤΕΡΑΣ και στους PI-TE-RI οι ΑΓΙΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ, στην ίδια επιγραφή με την Αστάρτη ή ASASSARAME. Τέτοιες λέξεις μας δίνουν πληροφορίες για το λεξικό και τη μορφολογία της μινωικής γλώσσας, αποκαλύπτοντάς μας συγχρόνως στοιχεία για τη μινωική κοινωνία και τη θρησκεία.

Μέχρι στιγμής έχει καταστεί δυνατό να ερμηνεύσουμε ετυμολογικά και μορφολογικά 50 λέξεις του μινωικού λεξιλογίου. Αναφορικά τώρα με ολόκληρες/πλήρεις επιγραφές της Γραμμικής Α, μπορούμε, και σε αυτήν την περίπτωση, να καταλήξουμε σε ιδιαίτερα χρήσιμα συμπεράσματα όταν τις “διαβάζουμε” κάνοντας χρήση των φωνητικών αξιών της Γραμμικής Β και τις ερμηνεύουμε μέσα στο ίδιο τους το περιεχόμενο. Πάλι καταλήγουμε σε μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα της 2ης χιλιετίας π.Χ.. Δύο τέτοιες επιγραφές παρουσιάζονται εδώ:

:

IO Za 2

“Αστάρτη(;), Κυρία Ασάσαρα

της Δίκτης, Ιφινάμα καταστροφέα,

δώσε νίκη, Ιερή Ίδα, ικετεύουν”

PS Za 2

“Αφιερωμένη από SE-TO-I-JA (Αρχάνες) στη JA-SA-SA-RA-ME (Αστάρτη)”

Στο σημείο αυτό είναι αναγκαίο να δούμε από πιο κοντά το θέμα της αρχαιολογίας και γλώσσας και πώς μπορούμε να κατασκευάσουμε ένα θεωρητικό πλαίσιο που θα εξηγήσει την ύπαρξη μιας ινδοευρωπαϊκής γλώσσας στη μινωική Κρήτη και θα μας προσφέρει κάποια ενδεικτικά στοιχεία για το πρώιμο στάδιο της πρωτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών, ήδη από τη Νεολιθική Περίοδο.

Προς αναζήτηση μιας ικανοποιητικής ερμηνείας της ινδοευρωπαϊκής φύσης της μινωικής γλώσσας, θα πρέπει πρώτα απ’όλα να ξαναδούμε τα στοιχεία που αντλήσαμε από την ανάγνωση της Γραμμικής Α της μινωικής Κρήτης του 2000 π.Χ..

Καταρχήν, η λέξη SI-RU-TE για τον ‘καταστροφέα’ μάς δείχνει ότι πρόκειται για μια γλώσσα satem, όπως είναι και η Σανσκριτική, και όχι centum, όπως είναι η Ελληνική, και οι δύο όμως μέσα στην ίδια οικογένεια γλωσσών. Την ίδια θεωρία υποστηρίζει και η λέξη PI-TE-RI για τους ΠΑΤΕΡΕΣ, πολύ κοντά επίσης στη σανσκριτική γλώσσα.

Μια δεύτερη παρατήρηση είναι, ότι στη Γραμμική Α συναντάται το φαινόμενο συλλαβές να αποτελούνται από σύμφωνο+Α, κάτι που επίσης χαρακτηρίζει και τη σανσκριτική γλώσσα.

Όταν διαβάζουμε μινωικές επιγραφές, νομίζουμε ότι βρισκόμαστε πιο κοντά στα Σαν¬σκριτικά παρά στα Ελληνικά, με ένα λεξιλόγιο που παρουσιάζει αρκετά κοινά στοιχεία με τα Χεττιτικά, τα Σανσκριτικά και κυρίως τα Ελληνικά.

Έχει επίσης προταθεί, ότι οι satem γλώσσες, όπως η Ινδο-Ιρανική, η Αρμενική, αλλά και η Μινωική, ήταν αυτές που πρώτες έφυγαν από την πρώτο-ινδοευρωπαϊκή κοιτίδα. Μια τέτοια θεωρία θα τοποθετούσε τους νεολιθικούς κατοίκους της Κρήτης πρώτους ανάμεσα σε αυτούς που ανέπτυξαν τη δική τους γλώσσα, μέσα στις πρώτο-ινδοευρωπαϊ¬κές διαλέκτους, όταν έφυγαν από την Ανατολία γύρω στο 8.000-7.000 π.Χ. (χρονολογία που έχει αποδειχθεί από μελέτες που έγιναν σε λίθινα εργαλεία, ειδώλια, πρώιμη κεραμική, καθώς και στο DNA από δοκιμαστικά δείγματα αρχαίων πληθυσμών).

Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η μινωική γλώσσα είναι μια satem γλώσσα με στενές λεξικογραφικές αναφορές στα Ελληνικά και τα Σανσκριτικά και σε θέση όμοια με αυτήν της αρμενικής γλώσσας.

Η εξάπλωση των ινδοευρωπαϊκών γλωσ¬σών έχει συζητηθεί εκτενώς από τους Gimbutas, Mallory και Renfrew. Οι δύο πρώτοι προτείνουν μια περιοχή κοντά στη Μαύρη Θάλασσα κατά την 3η, 4η ή ακόμη και 5η χιλιετία. Ο Renfrew προτείνει ως χώρο εξάπλωσης την Ανατολία και ως περίοδο την 7η χιλιετία. Εάν όντως η μινωική γλώσσα της 2ης χιλιετίας, 500 χρόνια πριν τα πρώτα μας στοιχεία για τα Χεττιτικά, Σανσκριτικά και Μυκηναϊκά Ελληνικά, είναι ινδοευρωπαϊκή, τότε δεν είναι πιθανό η πρώτο-ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών να διασπάστηκε σε διαφορετικές γλώσσες σχετικά λίγο νωρίτερα.

Απλά μαθηματικά και απλή ερώτηση: Η ελληνική γλώσσα έχει μια συνεχή παρουσία και εξέλιξη 35 αιώνων, που ξεκινά ήδη πριν το 1.400 π.Χ.. Δεν θα χρειαζόταν άλλους 35 αιώνες, για παράδειγμα, προκειμένου να εξελιχθεί από την πρώτο-ινδοευρωπαϊκή οικογένεια στο σχήμα και τη μορφή που τη βρίσκουμε στη Μυκηναϊκή Γραφή, δηλαδή τη Γραμμική Β; Μια τέτοια θεωρία που τοποθετεί τη διάσπαση της πρωτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών γύρω στο 8-7.000 π.Χ., στις απαρχές δηλαδή της Νεολιθικής Περιόδου, θα εξηγούσε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την ινδοευρωπαϊκή φύση της μινωικής γλώσσας που έφτασε στην Κρήτη με το νεολιθικό πληθυσμό από την Ανατολία, σχεδόν 10.000 χρόνια πριν, και έκτοτε η πρώιμη αυτή ινδοευρωπαϊκή γλώσσα εξελίχθηκε, σχεδόν απομονωμένη στο νησί, δεχόμενη επιδράσεις στο λεξιλόγιό της από τη γείτονα και συγγενική ελληνική γλώσσα.

Έτσι, η Κρήτη καταγράφει μια πορεία 10.000 χρόνων πολιτισμού, 4.000 χρόνων γραπτής ιστορίας, και 3.500 χρόνων ελληνικής γλώσσας. Γι’αυτό αποτελεί ένα πολύτιμο και διαχρονικό γλωσσικό εργαστήρι.

Χρησιμοποιώντας Χεττιτικά, Σανσκριτι¬κά ή Μυκηναϊκά Ελληνικά του β΄ μισού της 2ης χιλιετίας, είναι δυνατή η ανασύσταση της πρώτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας γλωσσών π.8-7.000 π.Χ. και από αυτήν την οικογένεια προέρχεται η γλώσσα της Νεολιθικής Κρήτης, η οποία αρκετά αργότερα καταγράφτηκε στις επιγραφές της Γραμμικής Γραφής Α του α΄ μισού της 2ης χιλιετίας.

Η μινωική γλώσσα είναι ινδοευρωπαϊκή, προερχόμενη από την περιοχή του Αιγαίου, όπως άλλωστε συμβαίνει με την Ελληνική, τη Χεττιτική και άλλες γλώσσες της Ανατολίας, όπως είναι η Παλαϊκή, η Λουβική, η Λυκιακή, η Λυδική, και σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες και η Καρική. Επιπροσθέτως, οι γλώσσες της Θράκης, Σαμοθράκης και Λήμνου έχουν ταυτιστεί ως ινδοευρωπαϊκές πριν τον ερχομό των ελληνόφωνων λαών σε αυτές τις περιοχές. Αποτελεί, άραγε, σύμπτωση, ότι όλες οι γλώσσες που υπάρχουν γύρω από το Αιγαίο είναι ινδοευρωπαϊκές;

Στο σημείο αυτό δεν θα αναφερθώ στην Ετρουσκική και στην πιθανή σχέση της με τη Λήμνο. Η μινωική όμως γλώσσα, όπως οι άλλες προ-ελληνικές γλώσσες γύρω από το Αιγαίο, εμφανίζεται ως προ-ελληνική αλλά όχι ως προ-ινδοευρωπαϊκή.

Είναι επίσης ενδιαφέρον, ότι από τους τέσσερεις κλάδους των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών γύρω από το Αιγαίο, δύο (Χεττιτικά στα ανατολικά και Ελληνικά στα δυτικά) είναι centum, και δύο (Θρακικά–Φρυγικά–Αρμενικά στο βορρά, και Μινωικά στα νότια) είναι satem, δείχνοντας έτσι ότι η διάσπαση της πρώτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας σε αυτές τις γλώσσες πιθανά να συνέβη σε πρώιμο στάδιο, που σύμφωνα με αρχαιολογικά δεδομένα τοποθετείται χρονολογικά στις απαρχές της Νεολιθικής Περιόδου στο Αιγαίο (8-7.000 π.Χ.).

Μέσα σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο θα πρέπει να δούμε και τη θέση των Ελληνικών καθώς και το παλιό πρόβλημα που αφορά στον ερχομό των Ελλήνων στην Ελλάδα. Το εύρος του χρόνου είναι πολύ μεγαλύτερο απ’ό,τι είχαμε πριν στο νού μας, εάν πράγματι τα Μυκηναϊκά Ελληνικά, ώς το 1.400 π.Χ., διαφέρουν πιο πολύ από τα σύγχρονα Χεττιτικά και Σανσκριτικά, παρά από τα Ελληνικά της Κλασικής, Ελληνιστικής, Βυζαντινής ή Νεοελληνικής Περιόδου.

Η ελληνική γλώσσα εξελίχθηκε από μια διάλεκτο της πρωτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας σε μια ξεχωριστή γλώσσα κατά τη Νεολιθική Περίοδο και μάλλον μια τέτοια διεργασία συνέβη στον ελλαδικό χώρο. Η ταύτιση της Μινωικής ως μιας ινδοευρωπαϊκής γλώσσας του Αιγαίου, έχει δώσει μεγαλύτερο χρονικό βάθος στη θεωρία που αφορά στην προϊ¬στορία των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών του Αιγαίου, συμπεριλαμβανομένων των Χεττιτικών και των Ελληνικών.

Οι ρίζες της μινωικής γλώσσας ανιχνεύονται στη γλώσσα των νεολιθικών κατοίκων της Κρήτης, οι οποίοι έφεραν μια διάλεκτο της πρώτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας περίπου στα 8-7.000 π.Χ.. Η διάλεκτος αυτή αναπτύχθηκε, σχεδόν απομονωμένη, σε μια ξεχωριστή ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, η οποία δέχθηκε ωστόσο επιδράσεις, κυρίως στο λεξιλόγιο, από την ελληνική γλώσσα, ενώ διατηρούσε ακόμη ομοιότητες με satem γλώσσες, όπως τα Σανσκριτικά και τα Αρμενικά.

Πρόσφατη έρευνα σε διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους, όπως η αποκρυπτογράφηση, το 1997, της καρικής γλώσσας ως μιας ινδοευρωπαϊκής γλώσσας του Αιγαίου, προβάλλει την ταύτιση της μινωικής γλώσσας ως ινδοευρωπαϊκής ακόμη πιο πιθανή και ιστορικά σωστή. Η παρούσα, μάλιστα, εργασία, τα αποτελέσματα της οποίας παρουσιάστηκαν προηγουμένως, αποτελεί, θα έλεγα, μια νέα προσέγγιση σε ένα παλιό θέμα. Αυτό συμβαίνει, επειδή επιχειρήθηκε, μέσα από μια συστηματική γλωσσολογική μελέτη και παράλληλα συγκριτική φιλολογική ανάλυση, να δημιουργηθεί ένα θεωρητικό πλαίσιο/υπόβαθρο που στηρίζει, με επιχειρήματα, την ινδοευρωπαϊκή φύση της μινωικής γλώσσας. Έχει επομένως, καταστεί εφικτό, όσο τα δεδομένα μας επιτρέπουν μέχρι στιγμής, να μιλάμε για τη δομή της μινωικής γλώσσας και για τις 50 λέξεις του Λεξικού της, για τις οποίες μάλιστα είμαστε σε θέση να προσφέρουμε κάποια ερμηνεία. Ακόμη, είναι δυνατό να γίνεται λόγος και για τη θέση της μέσα στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια των γλωσσών. Επιπλέον, άλλη μια πρόσφατη έρευνα (δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό Nature, το Νοέμβριο του 2003), η οποία χρησιμοποίησε γλωσσολογικές μεθόδους προερχόμενες από την εξελικτική βιολογία, τοποθετεί τη διάσπαση της πρώτο-ινδοευρωπαϊκής οικογένειας σε ξέχωρες ομάδες τουλάχιστον στο 7.000 π.Χ.. Σύμφωνα με το μοντέλο που προτείνει, οι πρώτοι κλάδοι που δημιούργησαν τις δικές τους ξεχωριστές γλώσσες ήταν τα Χεττιτικά, τα Αρμενικά, τα Ελληνικά και τα Ινδο-Ιρανικά. Σε αυτό ακριβώς το σημείο θα πρέπει να τοποθετηθεί και η μινωική γλώσσα, που διασπάστηκε από την πρώτο-ινδοευρωπαϊκή οικογένεια μετά τα Χεττιτικά, αλλά πριν τα Αρμενικά και τα Ελληνικά, και μετά τα Σανσκριτικά.

Η μελέτη αυτή έχει λάβει υπόψη της και τα τελευταία δημοσιευμένα ή μη στοιχεία. Πιο συγκεκριμένα, έχει μελετηθεί κάθε μινωική επιγραφή, ενώ διαθέσιμα αιγυπτιακά και ετεοκρητικά στοιχεία έχουν επίσης ληφθεί υπόψη. Βασίζεται σε μια εκτεταμένη βιβλιογραφία, όπου περιλαμβάνονται συγγράμματα για τις γραφές και γλώσσες της μινωικής Κρήτης και της μυκηναϊκής Ελλάδας, κάποια από τα οποία έχουν μεταφραστεί στα Ελληνικά. Στην εργασία αυτή περιλαμβάνεται λεπτομερής ερμηνεία των 8 πιο ολοκληρωμένων θρησκευτικών επιγραφών, οι οποίες εμπεριέχουν μια πρόταση με 6 ή 9 λέξεις της μινωικής γλώσσας σε κείμενο θρησκευτικού χαρακτήρα. Επίσης, η έρευνα προσφέρει κάποιες νέες προσεγγίσεις και δοκιμαστικές ερμηνείες σε θέματα που αφορούν το περιεχόμενο του Δίσκου της Φαιστού.

* Πλήρης μορφή της ομιλίας κατά την υποστήριξη (2004) της διδακτορικής διατριβής του συγγραφέα στον Γλωσσολο¬γικό Τομέα του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καπο¬διστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

** Το παρόν κείμενο περιέχεται στην έκδοση: Όουενς, Γκάρεθ, Λαβύρινθος: Γραφές και γλώσσες της μινωικής και μυκηναϊκής Κρήτης, Ψυχογυιός, Κωστής (επιμ.), Νικολιδάκη, Κάλλια (μτφρ.). Ηράκλειο: Κέντρο Κρητικής Λογοτεχνίας 2007 (σελ. xxvi+358), ISBN : 978-960-86847-5-1, σσ. 294-310 (αριστερές σελίδες).

1Στις centum γλώσσες περιλαμβάνονται η Κελτική, η Ιταλική, η Γερμανική, η Ελληνική, η Χεττιτική και η Τοχαρική. Το όνομα προκύπτει από την ινδοευρωπαϊκή λέξη για το ‘100’, το οποίο αρχίζει με /h/ ή /c/-/k/. Π.χ. λατινικό centum, ελληνικό ἑκατόν, παλαιό ιρλανδικό cēt, γοτθικό hund, κ.τ.λ.. Στις satem γλώσσες περιλαμβάνονται η Ινδο-Ιρανική, η Βαλτο-Σλαβική και η Αρμενική. Το όνομα προκύπτει πάλι από την ινδοευρωπαϊκή λέξη για το ‘100’, το οποίο αρχίζει με /s/. Π.χ. το αβεστικό satem, το σανσκριτικό sátám, το παλαιό εκκλησιαστικό σλαβονικό sŭto, το λιθουανικό šimtas, κ.τ.λ.

* Ο Δρ. Γκάρεθ Όουενς, είναι μεταδιδακτορικός, ερευνητής στο Τμήμα Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών με θέμα τη μελέτη των “Κρητικών Ιερογλυφικών” Επιγραφών της Πρώτης Ανακτορικής Περιόδου, συμπεριλαμβανομένου του Δίσκου της Φαιστού