Από τον Κώστα Μ. Ζαχαρενάκη

Είναι γνωστό ότι μια μελωδία μπορεί να αφυπνίσει αναμνήσεις για πολύ περασμένα γεγονότα, καταστάσεις και βιώματα στον καθένα από μας, εφόσον υπήρξε κάποτε μια συνάφεια μεταξύ τους. Από την άλλη, η μακρόχρονη μνήμη είναι το σημείο επαφής/σύνδεσης στους ασθενείς με Alzheimer, αφού αυτή διατηρείται για μακρύτερο χρονικό διάστημα σε σχέση με τη βραχύχρονη μνήμη. Γι’ αυτό εφαρμόζεται η μουσικοθεραπεία ολοένα και περισσότερο κατά τη φροντίδα των ηλικιωμένων, επειδή ακριβώς η μακρόχρονη μνήμη μπορεί να διεγερθεί με μια σχετική μουσικοθεραπευτική παρέμβαση.

Ο καθηγητής Hans Förstl, μέλος της επιστημονικής επιτροπής της πρωτοβουλίας έρευνας για την Alzheimer στη Γερμανία, αναφέρει σχετικά:

«Στην περίπτωση άνοιας του τύπου Alzheimer καταστρέφεται πρώτα η λεκτική μνήμη. Ένα μεγάλο μέρος της υπόλοιπης μνήμης παραμένει εντούτοις ανέπαφο. Η Μουσική εφαρμόζεται ακριβώς εκεί. Έτσι, αποδεσμευμένες μέσω κατάλληλων μουσικών ερεθισμάτων, οι παλιές αναμνήσεις εμφανίζονται πάλι ξαφνικά.»

Επιστήμονες του Πανεπιστημίου Λονδίνου έχουν διαπιστώσει σε μια έρευνα τη δραστηριοποίηση της μνήμης μιας πειραματικής ομάδας ανοιακών ασθενών με τις «τέσσερεις εποχές» του Vivaldi.

Κατά τη διάρκεια της έρευνας τέθηκαν ερωτήσεις στους ασθενείς, οι οποίες συνοδεύτηκαν με μουσική υπόκρουση με το «Χειμώνα» του Vivaldi. Για σύγκριση τέθηκαν σ’ αυτούς οι ίδιες ερωτήσεις με την υπόκρουση παρόμοια ηρεμιστικών και λιγότερο γνωστών ήχων και σε πλήρη ησυχία. Οι ερευνητές συμπέραναν ότι οι απαντήσεις των ασθενών στην περίπτωση της μουσικής συνοδείας ήσαν σαφώς καλύτερες από εκείνες στην περίπτωση της ησυχίας.

Ικανότητα επικοινωνίας: Αυτή είναι συχνά διαταραγμένη στην περίπτωση ανοιακών ασθενών λόγω προοδευτικής απώλειας μνήμης και της συνοδού αφασίας. Ιδιαίτερα στην αρχή της ασθένειας, πολλοί ασθενείς υποφέρουν για το γεγονός ότι δεν μπορούν πλέον να επικοινωνήσουν σωστά με τους άλλους. Κατά την ομαδική μουσικοθεραπεία προσφέρεται στον ανοιακό η ευκαιρία να έρθει σε επαφή με άλλους ανθρώπους. Σε συνάρτηση με τη μουσικοθεραπεία παρατηρείται συχνά τόσο η καταπραϋντική όσο και η διεγερτική επίδραση της μουσικής στις διαθέσεις των ασθενών.

Ήχοι, ρυθμοί και κείμενα αποδεσμεύουν ξεχασμένα συναισθήματα:

Ρυθμοί, παύσεις, αρχή και τέλος ενός κομματιού βρίσκονται σε στενή συνάρτηση με την αίσθηση του χρόνου, ο οποίος συχνά δε βιώνεται πλέον από τους ανοιακούς. Π.χ. σ’ έναν ασθενή που είναι μέλος μιας μουσικής ομάδας αποκαλύπτεται μια αίσθηση χρόνου και τον βοηθά κατ’ αυτόν τον τρόπο στον προσανατολισμό και στην ένταξη. Η μουσική χαλαρώνει, παρηγορεί, δίνει κίνητρα και ορμή (πρβλ. μεταξύ άλλων π.χ. Erich Vanecek, Ψυχολογία της Μουσικής).

Γενικός στόχος είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής, η οποία στα γηροκομεία κ.ά. συναφή ιδρύματα χρωματίζεται όχι σπάνια από μια ορισμένη μονοτονία. Η επίβλεψη και νοσηλεία από τους φροντιστές οδηγεί τους ασθενείς σε μεγαλύτερη παθητικότητα και περιορίζει έτσι την αυτονομία τους. Ένα κομμάτι αυτοπροσδιορισμού και αυτονομίας στην κατά τα άλλα μάλλον ετεροπροσδιορισμένη και προκαθορισμένη καθημερινότητα μπορεί μέσω ενεργητικής μουσικής ενασχόλησης να αποκτηθεί πάλι πίσω. Η ικανότητα ομιλίας μπορεί επίσης να επηρεαστεί, αν και μόνο πρόσκαιρα.

Οι περισσότεροι ηλικιωμένοι άνθρωποι τραγουδούν πολύ ευχαρίστως, αφού αυτό ήταν ένα σταθερό συστατικό της ζωής κατά τη νεαρή τους ηλικία και μπορεί να ξυπνήσει πολλές θετικές αναμνήσεις. Γι’ αυτό το τραγούδι παίζει έναν εξέχοντα ρόλο στη μουσικοθεραπεία με ηλικιωμένα και ανιακά πρόσωπα. Κάθε ώρα μπορεί να ξεκινά με ένα τραγούδι χαιρετισμού, που γράφτηκε για την ομάδα. Σ’ αυτό χαιρετίζεται και προσφωνείται καθένας με το όνομά του. Αυτό το τραγούδι κατά την έναρξη συνιστά μια διαδικασία, ένα ριτουάλ, που διευκολύνει τον προσανατολισμό των ανοιακών. Έτσι οι ασθενείς αντιλαμβάνονται ότι έχει αρχίσει τώρα η ομαδική δραστηριότητα, μπορούν να επαναλάβουν το όνομα των άλλων συμμετεχόντων και αισθάνονται ενσωματωμένοι στην ομάδα.

Στους φροντιστές, αλλά και στους μουσικοθεραπευτές συνιστάται να διερευνήσουν τις μουσικές προτιμήσεις των ασθενών με βάση τη βιογραφία τους, ρωτώντας π.χ. συγγενείς τους. Διότι πιθανές αντιπάθειες σε ορισμένα στιλ μουσικής θα μπορούσαν να προκαλέσουν αντίθετα αποτελέσματα.

Συμπερασματικά μπορούμε να σημειώσομε εδώ με ιδιαίτερη έμφαση ότι στην περίπτωση της νόσου Alzheimer και των συναφών διαταραχών, η μουσική όπως και άλλες καλλιτεχνικές δραστηριότητες και ο συνδυασμός τους ιδιαίτερα με την κίνηση και το λόγο προσφέρονται πολλαπλά στην προσπάθεια για βελτίωση της ποιότητας ζωής τόσο των ίδιων των ασθενών αλλά και των περιθαλπόντων τους.

Βασική προϋπόθεση για την επιτυχία αυτής της προσπάθειας θεωρώ την ανάπτυξη μιας θετικής προσωπικής σχέσεως με τον ασθενή, η οποία καλλιεργείται και αναπτύσσεται με ενσυναίσθηση και καλή γνώση τόσο των δυνατοτήτων και αδυναμιών, αλλά και των αναγκών του, όσο και των δυνατοτήτων της μουσικοθεραπευτικής παρέμβασης. Αυτή, κατά την άποψή μου, πρέπει να επιλέγεται και να μεθοδεύεται πολύ προσεκτικά, φαινομενολογικά, διαφοροποιημένα, αλλά και συστημικά, και στο γενικότερο πλαίσιο μιας ανάλογης ψυχοθεραπευτικής πρόθεσης.