Του Ν. Τσαγκαράκη
Η ενασχόληση με την ιστορία κανονικά θα ‘πρεπε να καταλήγει σε κατανόηση και συμφιλίωση. Στην Ελλάδα επιμένουμε να τη χρησιμοποιούμε για παρανόηση και αντιπαράθεση. Με αφορμή μια πρόσφατη θέαση της ταινίας σε DVD.
1922
Σκην.: Νίκος Κούνδουρος
Πρωτ.: Αντιγόνη Αμανίτου, Ζαχαρίας Ρόχας, Όλγα Τουρνάκη, Βασίλης Λάγγος, Νίκος Κάπιος, Βασίλης Κολοβός, Μπέτυ Βαλάση, Ελεονόρα Σταθοπούλου, Βάσος Ανδρονίδης
Βασισμένη στο μυθιστόρημα του Ηλία Βενέζη «Το νούμερο 31328» του 1931, η ταινία απεικονίζει τον διωγμό των ελλήνων κατοίκων της Σμύρνης το καλοκαίρι του 1922, μετά την άτακτη υποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων. Η πλοκή επικεντρώνεται σε μια ομάδα χαρακτήρων, τους οποίους ξεκινά να παρακολουθεί λίγο πριν το ξέσπασμα της καταστροφικής τουρκικής επέλασης, μέχρι την αιχμαλωσία και τις κακουχίες που υφίστανται από τον τουρκικό στρατό.
Η ταινία γυρίστηκε το 1978 και απέσπασε πέντε βραβεία στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης εκείνη τη χρονιά: Καλύτερης Ηθοποιού (Ελεονόρα Σταθοπούλου), Καλύτερου Ηθοποιού (Βασίλης Λάγγος), Φωτογραφίας (Νίκος Καβουκίδης), Σκηνοθεσίας και Καλύτερης Ταινίας. Ο Κούνδουρος ανήκε στη γενιά του λεγόμενου Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, που ερχόταν να προσφέρει μια διαφορετική οπτική από το μαζικά εμπορικό προϊόν που εδραιώθηκε στη συνείδηση του μεγαλύτερου μέρους του κοινού, ως η μοναδική αποδεκτή εκδοχή μιας ελληνικής κινηματογραφικής ακμής. Ευρέως γνωστός περισσότερο για τα λαϊκών καταβολών «Μαγική πόλη» (1954) και «Δράκο» (1956), παρά για πιο νεωτερικού ύφους απόπειρες όπως οι «Μικρές Αφροδίτες» (1963) και «Vortex: το πρόσωπο της Μέδουσας» (1967), τα οποία έδειξαν την πρόθεσή του να απομακρυνθεί από συμβατικές αφηγήσεις, κάτι που μακροχρόνια δεν κατάφερε, όπως δείχνουν οι απογοητευτικά αδέξιες προσθήκες «Μπάιρον: η μπαλάντα ενός δαιμονισμένου» (1992) και οι «Φωτογράφοι» (1998).
Το «1922» είναι ενδεικτικό αυτής της ταλάντευσης ανάμεσα σε μια παραδοσιακή νοοτροπία και σε μια ενημερωμένη αισθητική αντίληψη. Μια υποτιθέμενα προοδευτική ιστορική οπτική, εικονογραφημένη με φαινομενικά αντι-εμπορική τεχνική, με σκοπό ν’ αποδώσει μια ‘εκσυγχρονισμένη’, ειλικρινή ιστορική εκδοχή μακριά από τη χουντική κινηματογραφική φαιδρότητα. Έστω ακούσια όμως, αυτό που το φιλμ καταφέρνει τελικά, είναι ν’ αλλάξει μόνο το ‘περιτύλιγμα’ της ιδεολογίας που ανέκαθεν προωθείτο από το επίσημο ελληνικό κράτος κι εκχυδαΐστηκε τελειωτικά στη διάρκεια της Επταετίας, χωρίς ο ιστορικός του λόγος να διαφέρει ουσιαστικά από την επίσημη εθνική ρητορεία, παρότι αρθρώνεται μ’ ένα πιο εκλεπτυσμένο αλλά όχι λιγότερο διάτρητο αισθητικό ύφος.
Οι προφορικές ιστορικές διαπιστώσεις του σεναρίου, έχουν καταγγελτικό ύφος, επιχειρώντας ίσως ν’ αποκαταστήσουν μια αλήθεια και να διαλύσουν ψευδαισθήσεις που είχαν δημιουργήσει τα ως τότε διδάγματα της εθνικής ιστορίας. Τονίζεται η εγκατάλειψη των ελλήνων από τους συμμάχους τους και η κατάρρευση της ελληνικής πλευράς, όπως φαίνεται τόσο από την οπισθοχώρηση του στρατού όσο και από την εγκατάλειψη των ομογενών στα χέρια των τούρκων. Αφενός δηλαδή εκπληρώνεται το καθήκον της κριτικής ενάντια στην ιμπεριαλίστρια Δύση (αφού συμπεραίνεται ότι όλα γίνονται για τα πετρέλαια), αφετέρου στηλιτεύεται το γόητρο του ελληνικού κράτους το οποίο συνεχίζει να διατηρεί την ίδια υποτελή στάση προς τους συμμάχους, απέναντι στους οποίους οφείλει να υψώσει παράστημα: μόνιμο σχήμα πολιτικής ρητορικής, εθνικιστικής και κομμουνιστικής εξίσου.
Το σενάριο αποδίδει στους χαρακτήρες τις στερεότυπες διχαστικές αντιλήψεις ανάμεσα στις δύο εθνότητες, για τις οποίες δεν έχει τόσο σημασία ο βαθμός εγκυρότητας όσο η χρήση τους στην κατασκευή του ιστορικού επιχειρήματος του φιλμ. Για παράδειγμα, ο Βάσος Ανδρονίδης υποστηρίζει απεγνωσμένα τη διαχρονική ελληνικότητα της Μικράς Ασίας, ομολογώντας παράλληλα την επίσης μακραίωνη συνύπαρξη με τους τούρκους στον ίδιο τόπο (αναρωτιέται λοιπόν κανείς, τι είναι αυτό που δίνει περισσότερα δικαιώματα στους μεν από τους δε;). Αργότερα, στη βασανιστική διαδρομή τους μέσα στην έρημο, οι χαρακτήρες στρέφονται προς την κάμερα εξηγώντας τι ‘πραγματικά’ συνέβη και παρέχοντας μία ‘εκ των έσω’ άποψη της κατάστασης, πληροφορημένη από τη συμβίωση με τους τούρκους. Από ‘κει ο θεατής αντλεί πολύτιμα κοινωνικά στοιχεία όπως ότι “αν λείψουν οι Έλληνες η Τουρκιά θα χαθεί”, κι ότι “ο Τούρκος θα είναι πάντα Τούρκος”, σκιαγραφώντας με γραφική απαξίωση την εικόνα των συμπατριωτών τους.
Μια εικόνα που προηγουμένως έχει σμιλευτεί με τον χειρότερο δυνατό τρόπο από τη σκηνοθεσία, διαμετρικά αντίθετη από ‘κείνη των ελλήνων, φροντίζοντας να υποβιβάσει την αντίπαλη εθνική ομάδα σε μια αγέλη αβυσσαλέων ζώων. Οι τούρκοι είναι άσχημοι, παχείς, μελαμψοί, αξύριστοι, βρώμικοι, άξεστοι, με βραχνή τρανταχτή φωνή. Ενσαρκώνουν μίσος, πρωτογονισμό και αλλοκοτιά (η σκηνή της υπαίθριας πάλης στο τέλος), με μοναδικό στόχο την εκδίκηση και τον θάνατο (οι μόνες πράξεις στις οποίες επιδίδονται καθόλη τη διάρκεια του φιλμ). Από την άλλη, οι έλληνες είναι έντιμοι, ευυπόληπτοι, καθαροί, κομψοί, μορφωμένοι, πνευματώδεις, θαρραλέοι, φιλήσυχοι, αδικημένοι- ακόμη κι η δειλία του χαρακτήρα του Ρόχα αντισταθμίζεται με την πνευματικότητα και την καθαρότητά του.
Ενδεικτική της αντίθετης εικονογράφησης των δύο πλευρών, είναι η διαφορά στη θηλυκότητα. Η μία από τις δύο τουρκάλες είναι πολύ παχιά, βαμμένη με βαρύ μακιγιάζ που τονίζει ακόμη περισσότερο τα τραχιά χαρακτηριστικά της, εισάγεται στη σκηνή μ’ ένα πολύ κοντινό πλάνο που σκοπό έχει να ‘τρομάξει’ τον θεατή με την αποκρουστική εγγύτητά του, και βλέπουμε ότι πρόκειται για χορεύτρια αρκετά λάγνα και πρόστυχη ώστε να συντροφεύσει το στράτευμα που την παρακολουθεί. Η άλλη είναι επίσης στρουμπουλή, σκυθρωπή, αχάριστη και μνησίκακη, και δουλεύει ως υπηρέτρια για την ελληνική οικογένεια της πλοκής. Οι ελληνίδες αντιθέτως, είναι ανοιχτόχρωμες, με λεπτά χαρακτηριστικά, κομψές, μορφωμένες, και πάνω απ’ όλα σεμνές, χωρίς να δίνουν δικαιώματα προκλητικής συμπεριφοράς.
Η μονομέρεια με την οποία σκιαγραφούνται οι Τούρκοι καταντάει συχνά κωμική. Οι έλληνες παρουσιάζονται να ασκούν διάφορα επαγγέλματα, όπως έμποροι και δάσκαλοι, μιλούν συνταγμένες ολόκληρες προτάσεις, φτιάχνουν συλλογισμούς και αναλογίζονται τις καταστάσεις που ζουν κι ας μη μπορούν να βγουν απ’ αυτές. Οι τούρκοι το μόνο για το οποίο προορίζονται στην πλοκή, είναι να σκοτώνουν. Δεν υπάρχει ούτε ένας Τούρκος που να συμπληρώνει μακροσκελή πρόταση, που να διαλέγεται με το θύμα του, που να δημιουργεί αφορμή για συζήτηση της στάσης του. Οι τούρκοι απλώς μπαινοβγαίνουν με κτηνώδη αυτοματισμό στις σκηνές βασανίζοντας, σκοτώνοντας, λεηλατώντας, χωρίς η συμπεριφορά τους να ανάγεται σε οποιαδήποτε αιτία, αφού απλώς υπηρετούν τον στερεότυπο εξωφιλμικό προκαθορισμό τους ως βάρβαροι.
Είναι περιττό να διευκρινίσω ότι δεν προσπαθούμε ν’ αμφισβητήσουμε την ύπαρξη των συγκεκριμένων γεγονότων, αλλά απορρίπτουμε τον χειρισμό τους από το φιλμ, που δεν προσπαθεί καν να τα εξιστορήσει. Η αιτιότητα δίνεται συνοπτικά και απλοϊκά, τα πρόσωπα και τα περιστατικά είναι μονοδιάστατα, η πλοκή είναι ‘κλειστή’, χωρίς προεκτάσεις πέρα από τον ίδιο τον διωγμό. Μοιάζει μ’ ένα απωθημένο που εκτονώνεται χωρίς ενδοσκόπηση, χωρίς αναστοχασμό, παρά τις δεκαετίες που ακολούθησαν τα γεγονότα. Η ταινία μπορεί ν’ απομυθοποιεί την ελληνική πλευρά (πολιτική αδράνεια, ατομική λιγοψυχία), αλλά διατηρεί ακέραια τα μισαλλόδοξα στερεότυπα που διαιωνίζουν διακόσια χρόνια τώρα Εκκλησία και κράτος, χωρίς να παρέχει ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο (η πλοκή παραλείπει το πριν και το μετά των γεγονότων της, σαν η ελληνική εκστρατεία να μην έχει παίξει κανένα ρόλο).
Τι κι αν ολ’ αυτά υλοποιούνται με λακωνικές, σιωπηλές σκηνές, χωρίς στρατιές κομπάρσων, ούτε πλούσια σκηνικά κι εντυπωσιακές εικόνες καταστροφής, ούτε επική ορχηστρική μουσική; Οι λιτές αξίες παραγωγής της ταινίας μπορεί να της προσδίδουν εσωτερικότητα και ρεαλισμό (η θλίψη των χαρακτήρων διαπερνάει το φιλμ), αλλά δεν εξασφαλίζουν την καλλιτεχνικότητά της, αφού λείπει ο στέρεος ιστορικός λόγος που θα ‘πρεπε ν’ αποτελεί το κεντρικό διακύβευμα, και που αντικαθίσταται από αφελή, αδιάφορη μνησικακία.
Ακόμη κι έτσι πάντως, η ταινία δεν είναι εντελώς άχρηστη. Η ίδια η τακτική αυτή θα μπορούσε υποθετικά να εκτιμηθεί ως κειμήλιο των προτεραιοτήτων της δεκαετίας του ’70, της ανάγκης δηλαδή στη Μεταπολίτευση να αποκαθηλωθεί η Μεγάλη Ιδέα που συνόδευε την κρατική ρητορεία από τις αρχές του αιώνα και μαζί της να εξορκιστεί η φασιστική επταετία την οποία επίσης τροφοδότησε ιδεολογικά- έστω και ως καρικατούρα. Οι σημερινές ανάγκες όμως νομίζουμε ότι προχωρούν προς μια πολύ πιο διεξοδική κατεύθυνση. Προς την ανάγκη αντιμετώπισης των πολέμων ως πολιτικών και κοινωνικών φαινομένων με εντοπίσιμα και κατανοητά αίτια τα οποία οφείλουν ν’ αναδειχτούν, ωφελώντας τους πληθυσμούς με εγρήγορση και οξύτερη κρίση. Όχι ως αποτελέσματα μακραίωνης φιλονικίας ανάμεσα σε καλούς και κακούς, από τους οποίους ‘εμείς’ είμαστε οι μεν και οι ‘άλλοι’ οι δε.
Σε μια εποχή μαζικών πληθυσμιακών μετακινήσεων, φρενήρους ανταλλαγής πολιτισμικών πληροφοριών, ταχείας ανάπτυξης της γνώσης, το εθνικό κράτος αρχίζει να φαίνεται όλο και πιο ανεπαρκές για να ικανοποιήσει την ανάγκη του ανθρώπου ν’ ανήκει σε κοινότητα. Η εθνική μυθολογία με τον μανιχαϊσμό και την τυπολογία της δεν αρκεί πια για να διασαφηνίσει φαινόμενα που παλιότερα αναλάμβανε να εξηγήσει ο παπάς της ενορίας. Η σημερινή βιβλιογραφία συνεχώς εμπλουτίζεται από μελέτες που αποσυνθέτουν την καθετοποίηση γεωγραφίας-θρησκείας-γλώσσας-πολιτισμού, κι επιχειρούν να φέρουν στην επιφάνεια τη σχετικότητα της ανθρώπινης δράσης που παραμένει πνιγμένη σε ιδεοληψίες. Στήνονται ολόκληροι καβγάδες ανάμεσα σε ιστορικούς για τα όρια μεταξύ καταγραφής και ερμηνείας. Πόσο μάλλον στη δουλειά των καλλιτεχνών, όπου η ερμηνεία, όσο ακούσια ή αποστασιοποιημένη κι αν είναι, υποσκελίζει ευκολότερα την πρόθεση καταγραφής. Στην προκειμένη ταινία έχουμε μια ερμηνεία απλοϊκή, αναχρονιστική και απλώς αδιάφορη, που δε βοηθάει κανέναν να καταλάβει, να προχωρήσει μπροστά.
Η πρώτη φορά που είδα το «1922» ήταν σχεδόν προ εικοσαετίας σε μια προβολή που είχε διοργανώσει το σχολείο μου σε τοπικό κινηματογράφο, κάτι που σήμερα θα μου φαινόταν τουλάχιστον άκαιρο αν όχι εντελώς παράλογο. Σήμερα η ταινία θα ήταν ιδανικό παράδειγμα όχι σε μάθημα ιστορίας, αλλά ιστοριογραφίας, ως καλλιτεχνικό σύμπτωμα μιας εποχής φορτισμένης από τις ιδεολογικές εμμονές του παρελθόντος από τις οποίες ακόμη δεν έχουμε καταφέρει να ξεφύγουμε εντελώς, αλλά θέλουμε να πιστεύουμε πως έχουμε αρχίσει να αναγνωρίζουμε- ένα πρώτο βήμα μέχρι να τις ελέγξουμε, ίσως σε βάθος χρόνου να τις ξεφορτωθούμε κιόλας.

