Του Μανώλη Δοριάκη*

Η συνθηκολόγηση της Ιταλίας 8-9-1943 δημιούργησε ενθουσιασμό στα λημέρια των ανταρτών που βρίσκονταν στα Βιαννίτικα βουνά. Η πληροφορία μάλιστα ότι επίκειται απόβαση των Συμμαχικών Δυνάμεων στα παράλια της επαρχίας ενθουσίασε όχι μόνο τους ένοπλους αντάρτες, αλλά και όλους τους κατοίκους των Βιαννίτικων χωριών.

Ένα κλιμάκιο από 5 αντάρτες στάλθηκε στη Σύμη για να εξουδετερώσει το εκεί γερμανικό φυλάκιο. Στην προσπάθειά τους να συλλάβουν τους δύο Γερμανούς (ο τρίτος απουσίαζε στην Ανω Βιάννο), τη νύχτα της 9ης προς της 10ης Σεπτεμβρίου, συνάντησαν αντίσταση. Στη συμπλοκή που ακολούθησε σκοτώθηκαν και οι δύο Γερμανοί, τους οποίους οι αντάρτες μετέφεραν και έθαψαν πιο πάνω από τη Σύμη.

Ο Μανόλης Μπαντουβάς, διαισθανόμενος τον κίνδυνο να έρθουν οι Γερμανοί για αναζήτηση των ανδρών του φυλακίου, καλεί την ομάδα Γιάννη Ποδιά να συνεργαστούν για την αντιμετώπισή τους.

Στις 12 Σεπτεμβρίου ένας λόχος Γερμανών ξεκινά από την Ανω Βιάννο για τη Σύμη. Περνώντας από το Κεφαλοβρύσι, ήταν ημέρα Κυριακή, παίρνουν τον παπά και δάσκαλο του χωριού Ματθαίο Γιαλιαδάκη, το Χρήστο Προυκάκη και από τον Πεύκο συνολικά 20 άνδρες, ως ομήρους πιθανόν, για να τους εκτελέσουν σε αντίποινα του φόνου των δύο Γερμανών του φυλακίου.

Οι αντάρτες ενημερώθηκαν για την κίνηση αυτή των Γερμανών, χωρίστηκαν σε 4 ομάδες με επικεφαλείς τον Χρήστο Μπαντουβά, το Γιάννη Ποδιά, το Γιώργη Νιργιανό και το Δημήτρη Παπά και πιάνουν θέσεις μάχης στα υψώματα που βρίσκονται αριστερά και δεξιά του δρόμου που οδηγούσε στην Κάτω Σύμη. Στις 10 η ώρα της 12-9-1943 οι Γερμανοί μπαίνουν στην κοιλάδα και φτάνουν στη θέση Κόψα, όπου σήμερα βρίσκεται Αναμνηστική Στήλη, με τους ομήρους μπροστά. Οι άνδρες του Δημήτρη Παπά από τη θέση Κορνιακτός χτυπούν τους Γερμανούς με ομαδικά πυρά. Οι Γερμανοί αιφνιδιάζονται. Πολλοί σκοτώνονται αμέσως. Οι όμηροι φεύγουν για τα χωριά τους. Η μάχη γενικεύεται με την αναδίπλωση των Γερμανών προς την περιοχή μεταξύ Σύμης και Πεύκου, αλλά αποκρούστηκαν και αποσύρθηκαν τις απογευματινές ώρες. Αποσύρθηκαν και οι αντάρτες, αφού συνέλαβαν 12 αιχμαλώτους Γερμανούς και το διερμηνέα τους και μάζεψαν τα πεταμένα όπλα τους. Απ’ αυτούς σκοτώθηκε ο Απόστολος Βαγιωνάκης, από τους μύθους της ομάδας Γιάννη Ποδιά και τραυματίστηκε ο Μανόλης Ηλιάκης από το Βαχό της ομάδας Χρήστου Μπαντουβά.

Οι απώλειες των Γερμανών, αν και όχι απόλυτα εξακριβωμένες, είναι πολύ σημαντικές: 45-70 νεκροί, περισσότεροι από 40 τραυματίες και 13 αιχμάλωτοι που τους πήραν οι αντάρτες μαζί τους στο βουνό.

Η διαταγή του Γερμανού διοικητή Φρουρίου Κρήτης είναι απάνθρωπη: «Καταστρέψτε την επαρχία Βιάννου. Εκτελέσατε πάραυτα χωρίς καμιά διαδικασία όλους τους άρενες που είναι πάνω από 16 ετών και όλους όσους συλλαμβάνετε στην ύπαιθρο ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας».

14 Σεπτεμβρίου 1943 τα γερμανικά τάγματα θανάτου κατακλύζουν ολόκληρη την επαρχία. Σκοτώνουν όλους τους άνδρες που βρήκαν στην Κάτω Σύμη και στον Πεύκο και καίνε τα χωριά. Συγχρόνως περικυκλώνουν τα χωριά: Βαχός – Αμιρά – Κεφαλοβρύσι – Κρεβατά – Αγιο Βασίλειο και σκοτώνουν ομαδικά όλους τους άνδρες σε όλα τα χωριά.

Κηρύσσουν την παραλία της επαρχίας σε πλάτος πέντε χιλιομέτρων «νεκρή ζώνη» και σκοτώνουν σ’ αυτή χωρίς καμιά διάκριση άνδρες, γυναίκες και νεογέννητα παιδιά.

Οι νεκροί μέσα σε τρεις ημέρες φτάνουν τους 377 και αν προσθέσουμε όσους εκτελέστηκαν πριν και μετά το Σεπτέμβρη του 1943 στους 450 μαζί με αυτούς που σκοτώθηκαν στα γεραπετρίτικα χωριά της Βιάννου: Γδόχια – Ρίζα – Μύρτος – Μύθοι.

Τις ίδιες μέρες τετρακόσιοι περίπου ακόμη όμηροι συγκεντρώθηκαν από την Άνω Βιάννο, το Συκολόγο και το Καλάμι και κλείστηκαν στο Γυμνάσιο Ανω Βιάννου με σκοπό να εκτελεστούν.

Και σ' αυτή την τραγικά δύσκολη στιγμή ο αρχιμανδρίτης ΕΥΓΕΝΙΟΣ φτάνει στην Ανω Βιάννο. Αυθόρμητα με το αρρενωπό παράστημά του, με την ασκητική ράβδο του και το ανεμίζον ράσο του, συνοδευόμενος από τον διερμηνέα Γ. Γκρεδάκη παρουσιάστηκε στο στρατηγό Μίλερ.

Δεν παρακάλεσε, αλλά ζήτησε από το στρατηγό Μίλερ να σταματήσει τον άδικο και αντιχριστιανικό πόλεμο κατά των αμάχων και ανικάνων πολιτών. Ο Σταυρός του είπε δεν τουφεκίζει, αλλά συγχωρεί και το γερμανικό Έθνος που ευθύνεται, εφόσον υπάρχει Θεία Δικαιοσύνη θα ταπεινωθεί στο τέλος. Ο θηριώδης στρατηγός έγινε έξω φρενών και του είπε: Παπά θα σε στείλω και σένα στο απόσπασμα για να σου κλείσω το στόμα. Και τότε ο υψίκορμος εκείνος κληρικός, σαν άλλος Παπαφλέσσας, ξεκρέμασε το Σταυρό από το στήθος του και τον εναπόθεσε σ' ένα τραπέζι μαζί με το καλυμμαύχι του και είπε στο στρατηγό: Ιδού είμαι έτοιμος, στη διάθεσή σου για το απόσπασμα κι έχω από κει ένα μάρτυρα, το Σταυρό μου.

Το θάρρος του, η προσφορά του, η περιφρόνηση προς το θάνατο και η πλήρης διατήρηση της ψυχραιμίας του κατέπληξαν το θηρίο. Ο Μίλερ συνήλθε από το όργιο του αθώου αίματος και ίσως υπολόγισε και την ευθύνη του, στο Χριστό και μετέβαλε γνώμη. Λέγει στον ΕΥΓΕΝΙΟ ότι είναι ελεύθερος και ότι θα διατάξει τη διακοπή των επιχειρήσεων. Τις επόμενες ημέρες όλοι οι κρατούμενοι στο Γυμνάσιο απολύθηκαν. Στις 23 του Σεπτέμβρη 1943 σε επιστολή του στον Επίσκοπο ΠΕΤΡΑΣ αοίδιμον ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ έγραφε:

«Από την 16ην τρέχοντος ευρίσκομαι εις Βιάννον βυθισμένην εις βαθύτατον πένθος. Εντός του κτηρίου του Γυμνασίου Βιάννου κρατούνται τριακόσιοι πεντήκοντα όμηροι. Χθες το βράδυ επρόκειτο να μεταφερθούν από τον Μύρτον εις την Παναγίαν Πεδιάδος έτεροι πεντακόσιοι. Την 18ην τρέχοντος μηνός επεσκέφθην την πληγείσαν περιοχήν της οποίας η κατάστασις παρουσιάζεται ως ακολούθως. Τετρακόσιοι τεσσαράκοντα όμηροι μεταξύ των όποιων ο ιερεύς Βαχού Λεωνίδας Πνευματικάκης και ο Γέρων Ιερομόναχος της Ιεράς Μονής Αρβης Κύριλλος καί πολλοί γέροντες και ασθενείς κλινήρεις και εις παραλυτικός εξετελέσθησαν. Τινές τούτων ετουφεκίσθησαν εντός των οικιών αυτών ή εν τη αυλή ή εν τη οδώ προ των οικιών των. Γίνεται λόγος καί περί εκτελέσεων δια σφαγής.

Γυνή εκ Κεφαλοβρυσίου εν παραφροσύνη διατελούσα μοί διηγήθη ότι τρία τέκνα αυτής ηλικίας από 7-15 ετών εξετελέσθησαν. Το επταετές εσφάγη, του ετέρου είχε αποκοπεί η πτέρνα και το άλλο έφερε στίγματα μαρτυρίου. Μοί ανέφερον επίσης ότι ευρέθη γυνή έγκυος νεκρά, η οποία έφερεν τομήν εκ μαχαίρας περί την μήτραν. Μεταξύ των εκτελεσθέντων είναι και διδάσκαλοι και πρόεδροι κοινοτήτων ως οι πρόεδροι Βαχού και Αγίου Βασιλείου. Εις τα Αμιρά οι νεκροί ανέρχονται εις εκατόν δέκα τεσσάρας. Μου είπαν ότι, κατόπιν της διαβεβαιώσεως στρατευμάτων κατοχής ότι οι άνδρες δεν διατρέχουσιν ουδένα κίνδυνον, διακηρυχθείσης δια κήρυκος, επέστρεψαν ούτοι δια των κρυψώνων εις τας οικίας αυτών, ένθα συλληφθέντες εξετελέσθησαν.

Ο ενταφιασμός των νεκρών εγένετο υπό των ηρωίδων γυναικών της Βιάννου, αίτινες ανέλαβον και την μεταφοράν τραυματιών ομήρων εις Ανω Βιάννον εξ ης απεστάλησαν εις Ηράκλειον δι’ εξόδων της Ε.Ο.Χ.Α. της Ιεράς Μητροπόλεως και νοσηλεύονται εις το Πανάνειον Νοσοκομείον. Ούτοι ανέρχονται εις τους 22 επί του παρόντος.

Η Βιάννος έχει όλη βυθιστεί εις βαρύτατον πένθος. Οι άνδρες όσοι διέφυγαν των φο¬νικών χειρών, εγκατέλειψαν δια λόγους ασφαλείας, τη προτροπή των γυναικών την δοκιμαζομένην ιδιαιτέραν των πατρίδα. Φύγετε εσείς τουλάχιστον, τους είπαν, που εσώθητε για να προστατεύσετε τας χήρας και τα ορφανά της Πατρίδας. Αι γυναίκες ευρίσκονται βαρυπενθούσαι και αλόφρονες. θρήνοι γοεροί και φωναί απελπισίας δονούσι την ατμόσφαιραν της πληγείσης περιφέρειας. Μόλις έφθασα εις τα Αμιρά σμήνος γυναικών και παιδιών κλαιόντων μοί εξεδήλωνον με λυγμούς τον μεγάλον πόνον των. «Εγώ, έλεγε ή μία, έχασα επτά γιους. Δεν έχω τώρα παρά μόνο κόρες καί νύφες χήρες και εγγόνια απροστάτευτα. Εγώ, έλεγε η άλλη, κρατώντας μια φωτογραφία εις τα χέρια της έχασα τον άνδρα μου, ένα εύμορφο παλικάρι, είμεθα τριών μηνών ανδρόγυνο. Ημείς μου είπον κλαίοντα παιδιά ανήλικα, εχάσαμε τον πατέρα μας, τους αδελφούς του και τους αδελφούς της μάνας μας και έχομεν μείνει τελείως απροστάτευτα. Τί θα γίνομεν; Το φάσμα της επικείμενης μετοικεσίας τους τρομάζει περισσότερο. Δε φεύγομεν απ' εδώ εφώναζον οι γυναίκες των Αμιρών. Που θα αφήσωμεν τους προσφιλείς μας νεκρούς; Τους πατέρας μας, τους άνδρες μας, τα αδέλφια μας; Προτιμότερος για μας είναι ο θάνατος. Οι Γερμανοί που τους εσκότωσαν ας μας θέσουν κι εμάς στη σειρά κι ας μας σκοτώσονν με το πολυβόλο όπως αυτούς. Δεν έχομεν την αντοχήν να υποστώμεν την νέαν δοκιμασίαν, βοηθήσατε μας». Όσο σκληρή κι αν είναι η καρδία εκείνου που επισκέπτεται και βλέπει την πρωτοφανή και πρωτάκουστον συμφοράν δεν είναι δυνατόν παρά να καμφθεί και να κλάψει. Άραγε θα συμβεί τούτο εις τον Γερμανόν Στρατηγόν Μύλλερ; Ουδεμία λογογράφου γραφή όσο δυνατή κι αν είναι δύναται να περιγράψει κατ' ακρίβειαν το μέγα δράμα της Βιάννου.

Οσοι ζήσαμε την εποχή εκείνη της Εθνικής Αντίστασης σύσσωμου του λαού της Βιάννου και του ολοκαυτώματός της, μας προκαλούν ρίγη συγκίνησης και οδύνης η ανάμνηση των μαρτυρικών εκείνων ημερών, αλλά νιώθουμε τιμή και περηφάνεια γιατί σταθήκαμε όρθιοι και αλύγιστοι με θαυμαστό θάρρος, γενναιότητα και αυτοθυσία απέναντι των ναζιστών.

Πρέπει βέβαια να επισημάνω ότι τα χωριά της Βιάννου υπήρξαν πάντα κάστρα της λευτεριάς. Η μορφολογία του εδάφους, οι παραδόσεις τους, τα ήθη και τα έθιμά τους και η πίστη τους για την ελευθερία και τις άλλες πανανθρώπινες αξίες δημιουργούσαν πάντα ένα ξεχωριστό χαρακτήρα για τον κάθε Βιαννίτη.

Ανδρες, γυναίκες και παιδιά σαν μια ψυχή συστρατεύονταν σε κάθε εποχή και σε κάθε εθνικό αγώνα. Γι’ αυτό και η καταστροφή της Βιάννου από τους Γερμανούς δεν είναι η πρώτη για την επαρχία. Είχαν γίνει κι άλλες μεγάλες θυσίες επί Τουρκοκρατίας στη μαρτυρική αυτή επαρχία. Δεν υπάρχουν βέβαια λεπτομέρειες γιατί οι Βιαννίτες θεωρούσαν πάντα χρέος τους ν’ αγωνίζονται και να θυσιάζονται για την ελευθερία και την ανεξαρτησία χωρίς να τους ενδιαφέρει για το πώς και ποιοι καταγράφουν την ιστορία.

Γι’ αυτό και η Βιάννος έγινε η γεννήτρα της Εθνικής Αντίστασης, από την πρώτη κιόλας μέρα της κατοχής. Η Βιάννος έθρεψε με το υστέρημά της και στήριξε με το αίμα της το πρώτο αντάρτικο της Κρήτης. Η Βιάννος έγινε ολοκαύτωμα στο βωμό της λευτεριάς.

Το να θέλει ο άνθρωπος να ζει ελεύθερος κάτω από τον ίσκιο της ειρήνης, της προόδου και της ευημερίας είναι επιδίωξη των πολλών.

Το να πεθαίνεις όμως αυτόβουλα για όλα αυτά τα αγαθά είναι προνόμιο των ολίγων. Και αυτό το προνόμιο το έχουμε κι εμείς οι Βιαννίτες και όλοι οι Κρητικοί.

* Ο Μανόλης Δοριάκης είναι εκπαιδευτικός