Του Δημήτρη Χ. Σάββα

Είναι ο μήνας όπου - προς το τέλος του κυρίως όταν αρχίζουν οι βροχές - παρουσιαζόταν άλλοτε έξαρση στους πυρετούς της ελονοσίας, αλλά και στις δυσεντερίες του καλοκαιριού, που εξελίσσονταν σε τυφοειδείς πυρετούς. Μια βυζαντινή παροιμία που την αναφέρει ο Πολίτης στις Παροιμίες του, λέει “Περί της υγείας σου τον Αύγοστου ερώτα” και ο Πολίτης την ερμηνεύει ως εξής: “Ο Αύγουστος θεωρείται κοινώς ως μήνας κατ’ εξοχήν νοσοφόρος. Όθεν κατά την παροιμίαν ουδείς είναι ασφαλής περί της υγείας του εάν δεν διέλθη απρόσβλητος υπό νόσου τον μήνα τούτον”.

Φέτος όλοι οι καλοκαιρινοί μήνες και ανάμεσά σ’ αυτούς ο Αύγουστος, έχουν συνδεθεί άμεσα με την έξαρση του ιού της γρίππης των χοίρων. Ένας μόνιμος πανικός κι ένας συνεχής συναγερμός στα νοσοκομεία, στα στρατόπεδα, στα κρουαζερόπλοια και γενικά σε μαζικούς χώρους. Όλοι σε καραντίνα και σε αναμονή του εμβολίου της γρίπης. Γιατί όμως ο Αύγουστος θεωρούνταν νοσοφόρος μήνας; Γιατί υπάρχει αυτή η έξαρση σε αρρώστειες και σε πυρετούς; Ο λαός δεν μπορεί φυσικά να δώσει τέτοιου είδους εξηγήσεις, επιστημονικές. Για κείνον, το κακό, είτε είναι ο πυρετός, είτε είναι η πείνα, οφείλεται σε κακές επιδράσεις, ανεξιχνίαστες, που τις ονομάζει μ’ ένα λόγο “η κακιά η ώρα”. Ο Αύγουστος, μήνας των πυρετών, όπως και ο Μάης, μήνας της πείνας, έχουν την κακιά τους ώρα. Το Μάη η κακιά η ώρα εντοπίζεται στην πρώτη του μήνα· τον Αύγουστο εντοπίζεται στην 31η. Λένε σε πολλά μέρη σαν κατάρα: “Να σε πάρει η ομπρός του Μα, και η πίσω του Αυγούστου” (δηλαδή η 1η Μαϊου και η 31η Αυγούστου). Ο Πολίτης εξηγεί πως η κατάρα οφείλεται στη δοξασία ότι η 1η Μαϊου και η 31η Αυγούστου είναι αποφράδες, δηλαδή μέρες κακές. Πάντοτε βέβαια το κακό πολεμάται με διαφόρους τρόπους. Πρώτ’ απ’ όλα όμως πολεμιέται με τη Θεία Χάρη. Κι αυτή δίνεται στους ανθρωπους μέσω των αγίων που είναι πιο κοντά στους ανθρώπους και μεσολαβούν πάντα γι’ αυτούς στο Θεό. Ο άγιος που πολεμάει τους πυρετούς του Αυγούστου είναι ειδικά ο Άγιος Γιάννης, ο επιλεγόμενος Αποκεφαλιστής ή Κουτσοκέφαλος. Πρόκειται για τον Άι Γιάννη τον Πρόδρομο του οποίου η αποτομή της κεφαλής γιορτάζεται στις 29 Αυγούστου. Η διήγηση της Αγίας Γραφής για τον αποκεφαλισμό του Προδρόμου είναι πραγματικά μια πολύ εντυπωσιακή ιστορία. Ο έρωτας και το μίσος της Ηρωδιάδας για τον Πρόδρομο, ο χορός της Σαλώμης, το κεφάλι του Αγίου, που το κόβουν και το φέρνουν μπροστά στο βασιλιά, είναι μια ιστορία που ενέπνευσε τους καλλιτέχνες όλων των εποχών και κέντρισε επίσης τη λαϊκή φαντασία. Πού μπορεί να φθάσουν οι παραπάνω έννοιες! Ακόμα και άγιος να είσαι μπλέκεις και το κυριότερο δίχως να φταις... Παρόλα αυτά όμως ο λαός μας προσπαθεί να τον τιμήσει κατά την ημέρα της γιορτής του με απόλυτη νηστεία. Το αν τα καταφέρνει, αυτό είναι άλλο θέμα. Ο Άη Γιάννης αποκαλείται Θερμολόγος ή Ριγολόγος (από το ρίγος), επίσης νηστευτής ή νηστικός (λόγω της νηστείας).

Εκτός όμως από τη νηστεία, για να τιμήσουν τον Άγιο προσέχουν και ορισμένες άλλες απαγορεύσεις που έχουν σχέση με τον αποκεφαλισμό του Αγίου. Δεν τρώνε λ.χ. μαύρο σύκο, σταφύλι μαύρο, καρπούζι και ο.τιδήποτε άλλο είναι κόκκινο σαν το αίμα. Επίσης δεν πιάνουν μαχαίρι εκείνη την ημέρα· το ψωμί το κόβουν με τα χέρια. Δεν τρώνε ούτε καρύδι, γιατί του Αϊ Γιάννη του έκοψαν το καρύδι όταν τον αποκεφάλισαν. Είναι φανερός εδώ ο τρόπος που σκέφτεται ο λαός.

Έτσι γινόταν παλιότερα... Και σήμερα πολλοί δεν τρώνε σύκα, όχι για να τιμήσουν αλλά γιατί η τιμή τους είναι αρκετά τσουχτερή. Πολλές φορές μπορεί να ξεπερνά και τα έξι ευρώ. Επίσης αν εξαιρέσουμε αυτή την περίοδο που υπάρχουν σταφύλια ντόπια, πολλές φορές τον υπόλοιπο χρόνο βρίσκουμε σταφύλια Χιλής, Ισπανίας, Ιταλίας που η τιμή τους, τιμή δεν έχει, όπως θα λέγαμε, και βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα. Ας αφήσουμε τις μπανάνες και τους ανανάδες του Εκουαδόρ, τα αχλάδια της Νοτίου Αφρικής που δεν πλησιάζονται αφενός και αφετέρου συμβάλλουν τα μέγιστα μ’ αυτό τον τρόπο ώστε να τιμάται και να δοξάται ο προαναφερόμενος Άγιος.

Δυο μέρες πριν, η Εκκλησία μας γιορτάζει και τιμά τη μνήμη του Αγ. Φανουρίου. Σε πλήρη συμφωνία με το όνομά του ο Άγιος Φανούριος φανερώθηκε ξαφνικά μετά το 1350 στη Ρόδο, μιαν 27η Αυγούστου, οπότε και γιορτάζεται έκτοτε. Πιο συγκεκριμένα την ημέρα εκείνη βρέθηκε τυχαία η εικόνα του τότε παντελώς άγνωστου Αγίου στα ερείπια μιας εκκλησίας.

Γρήγορα η λατρεία του απλώθηκε στα Δεδεκάνησα, Κρήτη, Χίο, Λέσβο, Κύπρο μα και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Τον Άγιο Φανούριο έκανε δημοφιλέστατο η παρήχηση του ονόματός του προς το ρήμα φαίνω, φανερώνω, δηλαδή αποκαλύπτω, παρουσιάζω κάτι. Έτσι σε αντίθεση προς την αφάνεια και την ανωνυμία του, έχει τη δύναμη όλα να τα φανερώνει και πάνω απ’ όλα, τα χαμένα αντικείμενα, με την επίκληση: “Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ μου”. Αυτή η ιδιότητα του Αγίου επεκτάθηκε προ παντός στην Κρήτη, στην ανεύρεση κλεμμένων ζώων, κυρίως αιγοπροβάτων και στην κατ’ ακολουθίαν αποκάλυψη του ζωοκλέφτη. Γι’ αυτό έφερναν παλαιότερα, μερικές φορές ακόμα και σήμερα, τους ύποπτους ζωοκλοπής, να ορκιστούν για την αθωότητά τους μπροστά σε ένα εικόνισμα του Αγίου. Με αυτόν τον τρόπο “ξεμαρτυρούνται” οι ύποπτοι, πάει να πεί, φανερώνουν την αλήθεια.

Ο Άγιος Φανούριος έχει πολλή δουλειά στις μέρες μας. Έχει πολλά ν’ αποκαλύψει, να φανερώσει και να βάλει στη θέση τους. Αρχής γενομένης από τη Ζήμενς, το Βατοπέδι και τόσα άλλα γεγονότα που κοσμούν με την παρουσία τους την πορεία της φυλής μας.

Θ’ αποχαιρετήσουμε αυτό τον μήνα, τον καλό μήνα, όπως τον προαναφέραμε και για νάρθουμε στα καθ’ ημάς, τον μήνα με τις θερινές άδειες, τις ουτοπίες του ήλιου της θάλασσας, του έρωτα και της κάθε ομορφιάς, του ολοζώντανου φεγγαριού!

Σημ.: Η στήλη πάει διακοπές. Θα είμαστε πάλι μαζί στις 7 του Σεπτέμβρη.