Της Αννας Μανουκάκη-Μεταξάκη φιλολόγου
Μελετώντας τα κείμενα του δημοσιογράφου Γ. Φάτση (“Βήμα” 25-8 και 1-9-1974), τη μονογραφία του Γ. Χιωτάκη “Νικ. Μανδηλαράς” Αθήνα 2002, του Ευαγγ. Γιαννόπουλου “Αγορεύσεις, ομιλίες, κείμενα Αθήνα 1987” βλέπουμε καλά το τέλειο έγκλημα της χούντας, τη β’ δολοφονία τύπου Λατινικής Αμερικής στην Ελλάδα, μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Η αποτρόπαιη δολοφονία του Νικηφόρου Μανδηλαρά
Ενα μήνα ακριβώς μετά την εγκαθίδρυση τής δικτατορίας των συνταγματαρχών, στις 22 Μαΐου 1967, βρέθηκε στην παραλία “Γεννάδι” της Ρόδου από ψαράδες το πτώμα του λαμπρού Ναξιώτη δικηγόρου Νικηφόρου Μανδηλαρά, ο οποίος στη δίκη του ΑΣΠΙΔΑ είχε έρθει αντιμέτωπος με τους πρωτεργάτες της Χούντας και τους εξευτέλισε παίρνοντας ως απάντηση: “Με σένα Μανδηλαρά θα τα πούμε...”. Και δεν τον ξέχασαν, ήταν από τους πρώτους μάρτυρες της Δημοκρατίας, από τοςυ πρώτους “προγραμμένους” που φρόντισε η δικτατορία να θανατώσει με μέθοδο τέτοια ώστε να μην ξεφύγει το θύμα. Γιατί ο Ν. Μανδηλαράς ήταν δυνατός αντίπαλος του σάπιου κατεστημένου - υπέρμαχος των λαϊκών συμφερόντων και της Δημοκρατίας και ανατέλλων αστέρας της.
Πράγματι, ο Νικηφ. Μανδηλαράς, γυιος σμυριδεργάτη (γεννήθηκε στον Κόρωνα Νάξου το 1928), ήξερε από παιδί ως μαθητής στη Νάξο και στη Σύρο, ως μέλος της ΕΠΟΝ το 1942-3 και ως φοιτητής της Νομικής Αθηνών (1949-1953), όπου φοιτησε δουλεύοντας στις οικοδομές, τη φτώχεια και την αδικία.
Το 1953 κιόλας πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Συλλόγου Κορωνιδιατών Αθήνας, έγινε ο πρώτος τους πρόεδρος και άρχισε σκληρούς αγώνες για τα ασφαλιστικά των σμυριδεργατών, την επέκταση του ΙΚΑ σ’ αυτούς, την αύξηση της τιμής της σμύριδας και τις καλύτερες συνθήκες δουλειάς.
Ασκούμενος δικηγόρος κοντά στον άλλο μεγάλο Ναξιώτη Γ. Β. Μαγκάκη, ως το 1956, που ξεκινά τη λαμπρή του σταδιοδρομία και γίνεται μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθήνας. Από το γραφείο του στην οδό Παν/μίου ξεκινά με τη βοήθεια της γυναίκας του Ασπας και τους αγώνες του για το δίκαιο και τη Δημοκρατία, καθώς και την εφημερίδα του “Ναξιακά Χρονικά” την οποία έγραφε ο ίδιος και από την οποία πάλεψε για το οδικό δίκτυο και την ύδρευση της Νάξου, τις εξευτελιστικές τιμές των αγροτικών προϊόντων, τα σαπιοκάραβα των εφοπλιστών, τα σκάνδαλα των εργολάβων για ανύπαρκτα έργα και διαρκώς για το σμυριδικό πρόβλημα. Για τη μεταφορά της σμύριδας έγραφε: “...Υποθέσωμεν ότι η σμύρις ευρίσκεται εν Ομονοία. Αντί να μεταφέρεται εις Πειραιά που φόρτωσιν, θα μεταφέρεται μέσω Λαμίας εις Λαύριον...”.
Με την εφημερίδα του χτύπησε αλύπητα την άρχουσα τάξη, φέρνοντας στο φως τα σκάνδαλα τοπικών παραγόντων της τότε ΕΡΕ που προστάτευε ο νομάρχης Λεβίδης. Στη δίκη του στο Κακουργοδικείο της Σάμου για συκοφαντική δυσφήμηση” με μηνυτή το Λεβίδη όπου ξεσκεπάστηκαν η διαπλοκή και τα σκάνδαλα σε όλες τις Κυκλάδες, ο Μανδηλαράς αθωώθηκε και η κυβέρνηση της ΕΡΕ απομάκρυνε το νομάρχη Λεβίδη από τις Κυλάδες.
Το 1958 (Εμφύλιος) υπερασπίζεται το Μανώλη Γλέζο και τους συντρόφους του σε δίκη για “Εσχάτη Προδοσία” και το 1959-1960 ήταν δικηγόρος υπεράσπισης στη δίκη των 42 κομμουνιστών που ήταν προφυλακισμένοι 6 χρόνια και καταδικάστηκαν σε βαριές ποινές.
Το 1961 ήταν υποψήφιος βουλευτής στο νομό Κυκλάδων συνεργαζόμενος με το “Πανδημοκρατικό Αγροτικό Μέτωπο Ελλάδας” (ΠΑΜΕ). Στις εκλογές του 1967 που δεν έγιναν ποτέ, γιατί τις πρόλαβε η Δικτατορία που από τον πρώτο μήνα κιόλας τον εξόντωσε, ήταν πολιτευτής και υποψήφιος βουλευτής της Ενωσης Κέντρου.
Στην περίοδο 1961-63, υπερασπίστηκε δημοκράτες κατηγορούμενους, ενώ το αξέχαστο καλοκαίρι του 1965, μετά την ανατροπή της λαοπρόβλητης κυβέρνησης τού Γ. Παπανδρέου στις 15-7 ο Ν. Μανδηλαράς πρωτοστατεί με την οργάνωση των δημοκρατικών δικηγόρων στο φοβερό λαϊκο ξεσηκωμό της Αθήνας, που κατά τον Γ. Παπανδρέου τρομοκράτησε τους τρομοκράτες”.
Την 21η Απριλίου 1967, ξέροντας πως θα ήταν ανάμεσα στους πρώτους που η Χούντα θα ξεπαστρέψει εξαιτίας της παραπάνω δράσης του, πραγματοποιώντας και την απειλή και εκδικούμενη κυρίως γιατί ο Ν. Μανδηλαράς στη δίκη του “ΑΣΠΙΔΑ” είχε απογυμγνώσει και καταρρακώσει την κατηγορία και είχε αποδείξει το γελοίο της κατασκευής της, κρύφτηκε σε σπίτια τριών φίλων του και πρώτα - πρώτα του δημοσιογράφου φίλου του Μιχάλη Στυλιανού, ο οποίος σε συνέντευξή του στο Γιάννη Φάτση στο “Βήμα”, 31-8-1974, λέει την τότε κατάσταση και την προσπάθεια του Ν. Μ. να φύγει στο εξωτερικό γιατί η Χούντα θα τον εξόντωνε μεταξύ των πρώτων.
Ο Ν. Μ. λοιπόν, αφενός για να ξεφύγει από τη Χούντα, στόχος πρώτος της οποίας γνώριζε πως θα ήταν, αφετέρου για να βοηθήσει στην ανατροπή της δικτατορίας από τις διεθνείς αντιδράσεις, αποφάσισε να φύγει στο εξωτερικό και περίμενε να βρει μέσον ως τις 12 Μαΐου που πήρε μαζί του μια βαλίτσα και 5.000 δρχ. και έφυγε λέγοντας στη γυναίκα του Ασπα πως θα φύγει για τη Νάξο και από κει θα βρει τρόπο να φύγει για το εξωτερικό.
Ο δικηγόρος Ρόκας, νομικός σύμβουλος της πλοιοκτήτριας εταιρείας του πλοίου RITA V τον έφερε σε επαφή με τον πλοίαρχο του πλοίου Πέτρο Πόταγα Αθηναίο 37 χρόνων που αρχικά αρνήθηκε να τον πάρει ως λαθρεπιβάτη στο πλοίο για την Αμμόχωστο της Κύπρου, αργότερα όμως δέχτηκε.
16 Μαΐου 1967, 10μ.μ., παραμονή της αναχώρησης του πλοίου, ο φίλος του δημοσιογράφος Μιχ. Στυλιανού, τον συνόδευσε ως το σημείο συνάντησης και τον παρέδωσε στον πλοίαρχο Πόταγα (από αυτοκινητο σε αυτοκίνητο). Μπήκε στο πλοίο και κλείστηκε στην καμπίνα του πλοιάρχου, χωρίς κανείς να τους δει. Ομως οι Αρχές γνώριζαν τα πάντα γιατί ο πλοίαρχος εμπιστεύθηκε το μυστικό σε κάποιον υπαστυνόμο Γεωργάκη, κι αυτό έφτανε. Η Χούντα θα μπορούσε τότε αμέσως να τον συλλάβει αλλά δεν το έκανε για να καταφέρει όπως τη βόλευε, ένα σκοτεινό, τέλειο έγκλημα.
17 Μαΐου 1967, ώρα 12 και 13’ αναχώρησε από την Ελευσίνα το φορτηγό ατμόπλοιο RITA V για την Αμμόχωστο της Κύπρου με πλοίαρχο τον Π. Πόταγα, υποπλοίαρχο το Σπύρο Βαρούτσα από την Τρίπολη και κλειδωμένο στην καμπίνα του πλοιάρχου τον ιδιοφυή δικηγόρο, αγνό αγωνιστή της Δημοκρατίας και άφοβο δημοσιογράφο Νικηφόρο Μανδηλαρά “ανατέλλοντα αστέρα της Δημοκρατίας και Δαντών της δίκης του ΑΣΠΙΔΑ πολύπλευρη και πολύπτυχη ιδιοφυία, μελλοντικό ηγέτη...”.
“Δεσμοφύλακάς” του και μοναδικός του επισκέπτης, για να του δίνει φαγητό, ήταν ο καμαρώτος Ν. Δρουλίσκος.
Την επόμενη μέρα, 18 Μαΐου ώρα 12.25’ μεσημέρι, έρχεται το α’ σήμα του υπουργείου Εμπορικής Ναυτιλίας: “Αναφέρατε κατεπειγόντως και υπευθύνως εάν επί του πλοίου σας επιβαίνουν πρόσωπα ξένα προς το πλήρωμα και τα πλήρη στοιχεία τούτων... Θέσατέ τα υπό ασφαλή φρούρησιν και πλεύσατε εις λιμένα Ρόδου εν αναμονή αφίξεως των λιμενικών Αρχών...”.
Η α’ απάντηση του πλοιάρχου στις 12.45’ ...”Διερευνώ έρευναν...”., η β’ στις 13.46’ “...ουδείς ευρέθη”. Ακολουθεί το β’ σήμα του υπουργείου: “... Ανακόψατε πλουν μακράν πάσης ακτής ερευνήσατε αύθις το πλοίον, απαγορεύσατε πάσαν προσέγγισιν ετέρου σκάφους..., αναφέρατε στίγμα εις το πλοίον σας παραμείνει ακίνητον...”.
16.30’ απάντηση β’ του πλοιάρχου: “...Συμμορφούμαι αμέσως, ακινητώ εις στίγμα 3550Β2714Α.
Γ’ σήμα του υπουργείου ώρα 16.33’ ...”Πλεύσατε δι’ ανατολικών ακτών Ρόδου και εις απόστασιν 5 μιλίων εξ αυτών εις λιμένα Ρόδου ... αναφέρατε στίγμα σας πορείαν και ταχύτητα και πιθανήν ώραν κατάπλου εις λιμένα Ρόδου...”.
Απάντηση του πλοιάρχου στο γ’ σήμα και ώρα 17.35’ ...”Πιθανή ώρα αφίξεως 2.30’ ... ταχύτης 8 μίλια...”.
Οσοι ασχολήθηκαν με τη στυγερή δολοφονία του ΝΙκ. Μανδηλαρά, καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι δολοφονήθηκε στο διάστημα αυτό, ανάμεσα στο α’ σήμα του υπουργείου δηλ. 12.25’ ως τις 17.35’ (απάντηση του πλοιάρχου) της 18ης Μαΐου 1967. Οι Αρχές γνώριζαν την επιβίβαση, αλλά δεν ήθελαν να τον συλλάβουν για να τον φυλακίσουν ή να τον εξορίσουν. Ηθελαν τον θάνατό του αλλά η δολοφονία του να φανεί ως ατύχημα. Και το πέτυχαν. Ο πλοίαρχος και το υπουργείο με τα σήματα “Παίζουν ένα παιχνίδι”. Χωρίς τη συναίνεση του πλοιάρχου το σενάριο δεν θα πετύχαινε. Εξάλλου, μπορουσε να μην υπακούσει, να βγει στα διεθνή ύδατα και να συνεχίσει το ταξίδι του. Ηταν αρχές και ο κόσμος πίστευε πως η δικτατορία θα τελείωνε γρήγορα.
Το πρωί τις 22ης Μαΐου 1967 οι ψαράδες Γιάννης Καλλιγάς και Τσαμπίκος Νικολέττος, βρήκαν στην παραλία Γεννάδι στη ΝΔ πλευρά της Ρόδου, 12 μέτρα από την ακτή, το πτώμα του Μανδηλαρά και ειδοποίησαν την ήδη σε επιφυλακή αστυνομία.
Ολα δείχνουν ότι οι Αρχές ήταν σίγουρες ότι ο Ν. Μανδηλαράς ήταν στο πλοίο. Τα πλωτά του λιμενικού της Ρόδου δεν έκαναν νηοψία στο πλοίο. Η γιγαντιαία κινητοποίηση του στρατού, του λιμενικού, της χωροφυλακής, της εθνοφυλακής και κομάντος του στρατού που ήρθαν από την Αθήνα, δείχνουν πως οι Αρχές γνώριζαν εξ αρχής ποιον λαθρεπιβάτη έψαχναν. Το πλοίο παρέμεινε ακίνητο στο στίγμα Φ=350 50’ ΒΛ =27Ο 41’ Α (60 μίλια από το λιμάνι της Ρόδου), απόσταση 8 ωρών πλεύσης. Εφτασε όμως σε 10 ώρες και δεν διαπιστώθηκε τι έγινε μέσα στις δύο ώρες. Οι αντιφάσεις και τα σκοτεινά αδιευκρίνηστα σημεία που υπήρξαν στην υπόθεση της δολοφονίας του Μανδηλαρά φάνηκαν στις δύο δίκες που έγιναν η μια 5-10-1967 στο Τριμελές Πλημμελειοδικείο και η άλλη 12-10 -1967 στο Τριμελές Εφετείο Ρόδου, με μοναδικό κατηγορούμενο τον πλοίαρχο και με μοναδικό ακροατήριο ένστολους και μη αστυνομικούς που αποχώρησαν ύστερα από τρεις επεμβάσεις του προέδρου και του εισαγγελέα, ενώ κανείς δικαστικός δεν έβαλε το μαχαίρι στο κόκκαλο.
Η Ασπα Μανδηλαρά υπό δυσμενείς συνθήκες και χωρίς πολιτική αγωγή εκπροσωπώντας και την εφτάχρονη κόρη τους Αριέττα, κατέθεσε ότι είναι βέβαιη για τη δολοφονία του άνδρα της, της οποίας ο πλοίαρχος ήταν αυτουργός ή συναυτουργός και ότι “δεν ζητώ να αποδώσετε δικαιοσύνην”, διότι γνωρίζω ότι είναι αδύνατον...”.
Η ανάκριση δεν εστράφη προς όλες τις κατευθύνσεις. Δεν ανεκρίθη ο δικηγόρος Ρόκας (μεσολάβησε για τη διαφυγή του) δεν κατέθεσε ο αστυνομικός Γεωργάκης στον οποίο ο πλοίαρχος είχε αποκαλύψει ότι θα έπαιρνε μαζί του το Ν.Μ. Είναι γνωστό ότι ο πλοίαρχος πρόδωσε το μυστικό. Φαίνεται πως δεν υπήρχε σχέδιον εξαφανίσεως του πτώματος, αλλά ο σύζυγός μου τους ξεγέλασε και νεκρός. Ισως να λύθηκε η πέτρα που είχαν δέσει στο σώμα του, ίσως να συνέβη κάτι άλλο που δεν πρόβλεψαν...” Και τόνισε η Ασπα Μ. τέσσερις σοβαρότατες αντιφάσεις στην κατάθεσή της.
Αλλά τί είπε ο πλοίαρχος; Μετά τη διαταγή-σήμα να πλεύσει προς τη Ρόδο ο Μανδηλαράς του ζήτησε να τον αφήσει να πέσει στη θάλασσα. Στις 11.30μ.μ. τον κατέβασε μ’ ένα σχοινί δίνοντάς του οδηγίες και σωσίβια ζώνη. Τον είδε που κολυμπούσε 50μ. από την πρύμνη. Κατά το Γ. Χιωτάκη, σύμφωνα με τους Ρόδιους της περιοχής, ο Μανδηλαράς έφτασε κολυμπώντας στην παραλία της Λάρδου, κατέφυγε σε καλύβα όπου γριούλα του έδωσε φαγητό. Υστερα συνάντησε έναν χωρικό τον οποίο έστειλε στην πόλη, για να βρει τον φίλο του πολιτευτή Γ. Χιωτάκη και να του πει που βρίσκεται για να έρθει. Πράγματι ο Γ.Χ. τον αναζήτησε, αλλά συνάντησε τα μπλόκα της Χωροφυλακής που ήλεγχαν αυστηρότατα και άπρακτος επέστρεψε στην πόλη, όπου την επομένη διάβασε στις εφημερίδες ότι “πτώμα αγνώστου ανδρός εξεβράσθη στην παραλία Γενναδίου στη Ρόδο”, ενώ οι ξένοι σταθμοί μετέδιδαν την είδηση της δολοφονίας του Ν.Μ.
Ποιοί είδαν το πτώμα; Οι ψαράδες που το βρήκαν δήλωσαν μετά τη δικτατορία ότι το πτώμα δεν ήταν τυμπανισμένο άρα δεν είχε πεθάνει από πνιγμό όπως ισχυρίστηκε η χούντα, αλλά βγήκε ζωντανός στην ακτή. Το ίδιο δήλωσε και ο υποκελευστής του Λιμεναρχείου Ρόδου Μικές Τρικοίλης, που είχε δει το πτώμα στην ακτή. Οι ψαράδες, ο Τρικοίλης, οι δικηγόροι φίλοι που ήρθαν από την Αθήνα, ο παπάς, οι γιατροί του Νοσοκομείου Ρόδου συμφωνούσαν ότι “το πτώμα έφερε χτυπήματα, το χέρι του ήταν σπασμένο, είχε βαθιά τραύματα από πυροβολισμούς ή στιλέτο και ήταν το αίμα του στα βότσαλα”. Ομως οι γιατροί του νοσοκομείου υπέγραψαν τελικά την έκθεση νεκροψίας που έκανε ο Καψάσκης (γνωστός ο ρόλος του στη δικτατορία) που μάλιστα η χούντα έφερε εσπευσμένα από το εξωτερικό την έκθεση που έγραφε δηλαδή ότι ο Ν. Μανδηλαράς πέθανε από πνιγμό (καθώς κατέβαινε με σχοινί από το πλοίο).
Αργότερα, ένας από τους γιατρούς αυτούς δήλωσε: “Το κείμενο της έκθεσης δεν έγινε με δική μας υπαγόρευση”, ενώ ο γιατρός της οικογένειας Μανδηλαρά ότι “Οι δυσκολίες της εποχής δεν επέτρεψαν την ανάμειξή μου” και άλλοι γιατροί ότι “Τα αποτελέσματα της τοξικολογικής εξέτασης των πνευμόνων, για να διαπιστωθεί αν υπήρξε θαλασσινό νερό μέσα, ουδέποτε τα πληροφορηθήκαμε...”
Η νεκρώσιμη ακολουθία και η βιαστική και μυστική ταφή, χωρίς να ειδοποιηθεί η οικογένειά του για το θάνατό του, έγινε στη Ρόδο με την παρουσία ενός παπά, 30 χωροφυλάκων και 6 φίλων του: του Γρηγ. Κασιμάτη, του Αχ. Αποστόλου, του Ν. Σιδερή, του Γ. Χιωτάκη και της γυναίκας του και του Μ. Βιτζηλαίου, την προηγούμενη μέρα που είχαν δει το σώμα στο νεκροθάλαμο του νοσοκομείου “μελανό, φουσκωμένο, μελανό το μισό κρανίο και πρόσωπο και μια τρύπα στον αριστερό μαστό...”. Η χούντα σχεδίασε καλά το έγκλημα “θάνατος εκ πνιγμού”. Το 1976 ο εφέτης Μουλάς συγκέντρωσε νέα αποδεικτικά στοιχεία: Ενα σώμα της 95ης στρατιωτικής Διοίκησης προς το 289 τάγμα Ελληνικής Χωροφυλακής Ρόδου, όταν οι περίπολοι έψαχναν για το Μανδηλαρά “αναγνωρισθείς εβλήθη υπό περιπόλου” έλεγε το σήμα.
Πώς επήλθε το τέλος του αγωνιστή της Δημοκρατίας Ν.Μ.; Toν συνέλαβε η χούντα στην Αθήνα, πριν βρεθεί στο πλοίο, τον σκότωσαν εν ψυχρώ, τον μετέφεραν με το RITA V ανοιχτά της Ρόδου και τον πέταξαν στη θάλασσα; Δολοφονήθηκε μέσα στο πλοίο; ‘Η σύμφωνα με το σενάριο της χούντας μπήκε λαθραία στο πλοίο, δόθηκαν οι εντολές κατεβαίνοντας με το σχοινί από το πλοίο χτύπησε στα τοιχώματα έχασε τις αισθήσεις και πνίγηκε. ‘Η βγήκε ζωντανός στην ακτή και εκεί δολοφονήθηκε εν ψυχρώ;
Υπήρξαν στοιχεία για βασανιστήρια του πλοιάρχου στις φυλακές της Ρόδου και η κατάθεση της αδερφής του ότι στη νότια Αφρική, όπου κατέφυγε, αυτοκτόνησε με περίστροφο 8 μήνες μετά τη δολοφονία του Ν.Μ., ενώ μεταδόθηκε από τη χούντα ότι σκοτώθηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα.
Ο Γ. Φάτσης στις 1-9-1974 έγραψε στο “Βήμα”: “Πρέπει να αποκαλυφθεί και να εξουδετερωθεί ο μηχανισμός που λειτούργησε για την εξόντωση του Ν.Μ., ο μηχανισμός που βρίσκει τρόπους να σημαδεύει την ελληνική λεβεντιά”.
Στις 9 Μαΐου 1983 στην Κόρωνο της Νάξου, τη γενέτειρά του, για την οποία τόσο αγωνίστηκε έγιναν τα αποκαλυπτήρια της προτομής του και στις 15-6-1983 η μετακομιδή των λειψάνων του από τη Ρόδο στο Α’ Νεκροταφείο Αθήνας, δίπλα ακριβώς στον τάφο του Γρηγόρη Λαμπράκη. Τα δύο θύματα της στυγνής δολοφονίας τύπου λατινικής Αμερικής στην Ελλάδα. Δύο λαμπρά σύμβολα των δημοκρατικών αγώνων και της ελληνικής λεβεντιάς που πρέπει να φωτίζουν το δρόμο μας στους δύσκολους καιρούς μας, της σύγχυσης και της κρίσης αρχών και αξιών.

