Γράφει ο Εμμανουήλ Συμιανάκης
Πριν από λίγες μέρες τα μηχανήματα που έκαναν καθαρισμό του εδάφους στο οποίο θα κατασκευαστεί η μεγάλη λιμνοδεξαμενή του Αγ. Γεωργίου Λασιθίου χωρητικότητας 3.000.000m3 απεκάλυψαν μικρό νεκροταφείο αποτελούμενο από 10 τάφους. Για την αρχαιολογική αξία αυτού του ευρήματος θα αποφανθούν βεβαίως οι θεσμικά αρμόδιοι αρχαιολόγοι.
Επειδή όμως υπάρχει πάντα η ελαχιστότατη έστω πιθανότητα λανθασμένης απόφα(ν)σης των επιστημόνων που μπορεί να επηρεάσει καταλυτικά την ολοκλήρωση ή μη του ζωτικότατου αυτού για τους Λασιθιώτες έργου, θα παραθέσω ιστορία και αρχαιολογία σπούδασα κι εγώ- όσα στοιχεία κατέχω, για να αποδείξω ότι το νεκροταφείο αυτό δεν έχει σχεδόν καθόλου αρχαιολογικό ενδιαφέρον και δεν πρέπει, κατά συνέπεια, να αλλάξει κάτι αναφορικά με την κατασκευή της λιμνοδεξαμενής.
Όπως γνωρίζουν όλοι οι φιλίστορες, το Οροπέδιο Λασιθίου όντας καταφύγιο και ορμητήριο όλων των επαναστατών της Κρήτης ενάντια στους Ενετούς κατακτητές του νησιού, τιμωρήθηκε από αυτούς να μείνει έρημο και ακατοίκητο επί 200 περίπου χρόνια. Το 1514 η Βενετία αναγκάστηκε εκ των πραγμάτων να επιτρέψει σε κατωμερίτες ενοικιαστές να καλλιεργήσουν ξανά το λασιθιώτικο ρημασμένο και ελώδη κάμπο, για να φτιάξουν με το σιτάρι τα παξιμάδια που θα συντηρούσαν με τις ελιές τους κωπηλάτες των γαλερών του διαφαινόμενου στο προσεχές μέλλον βενετοτουρκικού πολέμου. Μετά την κατάληψη της Πελοποννήσου από τους Τούρκους το βενετικό κράτος το 1543 εγκατέστησε στην Ανώπολη Σφακίων και στο Οροπέδιο Λασιθίου παραχωρώντας σ’αυτούς δωρεάν εκτάσεις γης τους Ενετούς φεουδάρχες του Ναυπλίου και της Μονεμβασίας, οι οποίοι πήραν μαζί τους και Έλληνες και Αλβανούς υπηρέτες, αφοσιωμένους και υποτακτικούς τους.
Έτσι ιδρύθηκαν μετά το 1514 στο Ορ. Λασιθίου πρόχειροι οικογενειακοί οικισμοί, αρχικά θερινής διαβίωσης και αργότερα έγιναν μόνιμοι. Καθε οικισμός έφερε τη λέξη Μετόχι και το όνομα του αρχηγού της οικογένειας. Π.χ. Μετόχι των Τζερμιάδων (από το Ιερεμίας, Τζερμιάς), Μετόχι του Λαγού, Μετόχι των Φαρσάρων κλπ. Ο Καστροφύλακας στην απογραφή του μνημονεύει 49 τέτοια μετόχια το 1584. Ο Βασιλικάτα κατονομάζει το 1630 40 μετόχια.
Στη θέση που κατασκευάζεται σήμερα η παραπάνω λιμνοδεξαμενή και πάνω στο παρακείμενο βραχώδες ύψωμα υπήρχε το 1584 κατά τον Καστροφύλακα ένα από τα 4 μεγαλυτερα μετόχια του Ορ. Λασιθίου, το Μετόχι του Βασιλικού (οικογενειακό όνομα) κατοικούμενο από 29 συγγενικά άτομα.
Το 1630, ήτοι μετά από 46 χρόνια, ο Βασιλικάτα αναφέρει το μετόχι αυτό μόνο με 2 σπίτια. Το αντίθετο ακριβώς συμβαίνει με το κοντινότερο στο Μετόχι του Βασιλικού Μετόχι του Αγ. Γεωργίου (σημ. κεφαλοχώρι Αγ. Γεώργιος). Ο Καστροφύλακας, δεν το αναφέρει καθόλου το 1584. Αντίθετα το μνημονεύει το 1630 ο Βασιλικάτα με 12 σπίτια ήτοι 80 κατοίκους περίπου. Κάτι λοιπόν συνέβη που διέλυσε το Μετόχι του Βασιλικού και οι κάτοικοι του έντρομοι το εγκατέλειψαν και μετεγκαταστάθηκαν αυξάνοντας τον πληθυσμό στο Μετόχι του Αγ. Γεωργίου.
Στον σημερινό Αγ. Γεώργιο υπάρχει γειτονιά που ξεχωρίζει από τον κορμό του χωριού με το όνομα “Χωριδάκι” όπου εγκαταστάθηκαν οι “μετανάστες” από το Μετόχι του Βασιλικού και του παρακείμενου Μετοχιού της Αλέξαινας.
Πιθανολογώ ότι η αιτία εσπευσμένης αναχώρησης των κατοίκων του Βασιλικού από το μετόχι της ήταν κάποια λοιμώδης νόσος. Αργότερα στα 1780 η πανώλη εξολόθρευσε τους περισσότερους κατοίκους του Μετοχιού των Ενετών Αγκοστίνι (Αγουστή) και οι επιζήσαντες εγκαταστάθηκαν στα πλησιέστερα χωριά και στον Αγ. Γεώργιο. Έτσι εξηγούνται πολλά χαρακτηριστικά των ανακαλυφθέντων τάφων. Από τη μια έπρεπε να θάψουν τους νεκρούς τους και από την άλλη επιέζονταν από το λοιμό. Γι’αυτό οι τάφοι είναι σχεδόν αβαθείς και πολύ πρόχειροι. Έσκαβαν βιαστικά πολύ στενό και ανάβαθο λάκκο, τον πλαισίωναν μόνο στα χείλη με άγριες πέτρες, εναπόθεταν το νεκρό, τον σκέπαζαν με χώμα και έφευγαν.
Φαίνεται πως η λοιμική έστειλε στον άλλο κόσμο και παιδιά γιατί μερικοί τάφοι δεν ξεπερνούν σε μήκος το 1,5 μέτρο.
Οι ενταφιασμοί πρέπει να έγιναν μεταξύ των δύο απογραφών του 1584 (Καστροφύλακα) και 1630 (Βασιλικάτα). Δεν υπάρχουν κτερίσματα λόγω της φτώχειας των οικιστών του Βασιλικού.
Κατά συνέπεια δεν πρέπει ν’ αλλάξει ο προγραμματισμός του έργου της λιμνοδεξαμενής στο ελάχιστο. Για να τιμηθούν οι νεκροί ας δοθεί στη λιμνοδεξαμενή το όνομα που της ανήκει, ήτοι λιμνοδεξαμενή του Βασιλικού. Ας τοποθετηθεί πάνω στους βράχους του κοντινού υψώματος πινακίδα όπου θα αναγράφεται: Μετόχι του Βασιλικού 1500-1600 μ.Χ. Ας γίνει το ίδιο στα λοιπά 48 σημεία όπου κάποτε υπήρχαν τα 48 μετόχια του Καστροφύλακα. Έτσι συντηρείται η ιστορική μνήμη.
Πιστεύω ότι ο κ. Μηλιαράς, ο δήμαρχος του Λασιθίου δεν θα μου χαλάσει το χατίρι.

