Μια από τις πιο αγαπημένες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου.
ΔΕΣΜΩΤΗΣ ΤΟΥ ΙΛΙΓΓΟΥ - VERTIGO
Σκην.: Άλφρεντ Χίτσκοκ
Πρωτ.: Τζέιμς Στούαρτ, Κιμ Νόβακ, Μπάρμπαρα Μπελ Γκέντες, Τομ Χέλμορ
Ο Τζον Φέργκιουσον είναι ένας πρώην αστυνομικός που έχει παραιτηθεί από το Σώμα εξαιτίας της υψοφοβίας του, που στοίχισε τη ζωή σ’ έναν συνάδελφό του στη διάρκεια μιας καταδίωξης, και παραλίγο τη δική του. Θα επιστρέψει στη δράση όμως, όταν ένας παλιός συμφοιτητής του, του αναθέτει να παρακολουθήσει τη γυναίκα του την οποία υποπτεύεται ότι πάσχει από κάποια ψυχική διαταραχή. Ο Τζον αναλαμβάνει απρόθυμα να ικανοποιήσει το αίτημα του φίλου του, και καταλήγει μπλεγμένος σε μια θανάσιμη συνωμοσία.
Το φιλμ είναι βασισμένο στο μυθιστόρημα «D'Entre Les Morts» («Ανάμεσα απ’ τους νεκρούς») των Τομά Ναρσεζάκ και Πιέρ Μπουαλώ. Δυστυχώς δεν υπάρχει χρόνος και χώρος για εκτενέστερες αναλύσεις -εξάλλου η διεθνής βιβλιογραφία είναι γεμάτη απ’ αυτές- κι έτσι θα περιοριστούμε σε στοιχειώδη σχόλια, αντιμετωπίζοντας την ταινία όσο πιο απομακρυσμένα γίνεται από τον θρύλο που έχει δημιουργήσει η σχετική φιλολογία.
Καταρχάς ο Χίτσκοκ ασκεί τη συνηθισμένη του τακτική να εναλλάσσει τον αισθηματικό τόνο της ταινίας, καθοδηγώντας τον θεατή ανά τακτά διαστήματα σε νέα κατεύθυνση, συνεχώς ανακινώντας τις προσδοκίες του. Η ταινία ξεκινάει μ’ ένα κυνηγητό προδιαθέτοντας για μια αστυνομική ταινία δράσης, όμως η καταδίωξη πάνω στις στέγες δεν έχει καμιά σχέση με την υπόλοιπη πλοκή εκτός από το να καθορίσει με πολύ έντονο τρόπο το ελάττωμα του Τζον, το οποίο με τη σειρά του θα γίνει το “αγκίστρι” στο οποίο θα πιαστεί ως “δόλωμα”. Η υψοφοβία του Τζον είναι στρατηγικά τοποθετημένη μέσα στην πλοκή: ξεκινάει το φιλμ ώστε ο θεατής να λάβει γνώση της σημασίας της (προκαλεί τον τερματισμό μιας πολλά υποσχόμενης καριέρας), υποχωρεί μπροστά στον ταραγμένο ψυχισμό της Μάντελιν, κι επανέρχεται αναπάντεχα στην κορύφωση της πλοκής, χωρίς η λειτουργία του ως τέχνασμα να έχει φθαρεί εν τω μεταξύ.
Έπειτα από την πρώτη σεκάνς όπου κυριαρχεί το ατύχημα, ακολουθεί η ανάθεση της παρακολούθησης οπότε η ταινία αρχίζει ν’ αποκτά μια μεταφυσική και παράλληλα ψυχοπαθολογική αίσθηση, οι οποίες επιχειρούν να εξηγήσουν την περίπτωση της Μάντελιν. Η πρώτη εκδοχή προωθείται από τον Γκάβιν, η δεύτερη από τη Μιτζ, ενώ ο Τζον βρίσκεται κάπου ανάμεσα μαζί με μας, καθώς ο θεατής τοποθετείται να γνωρίζει όσα και ο πρωταγωνιστής, και ν’ αναρωτιέται αν αυτό που βλέπει είναι μεταφυσικό ή ψυχολογικό μυστήριο.
Όμως η Μάντελιν πεθαίνει πρόωρα μέσα στην πλοκή, κι έτσι το βάρος επανέρχεται στον Τζον που τώρα έχει ‘φορτωθεί’ το ψυχολογικό βάρος, και είναι τώρα ο πραγματικός ασθενής, καθώς δεν πέφτει απλώς σε κατάθλιψη αλλά “στοιχειώνεται” από τη νεκρή αγαπημένη του, και ο Χίτσκοκ έξυπνα επιλέγει να εκμεταλλευτεί την -πιο ενδιαφέρουσα από τις δύο- ψυχολογική πλευρά του φαινόμενου παρά τη μεταφυσική. Έτσι, ένας ήρωας που μέχρι τώρα δεν έχει κάνει τίποτε ηρωικό σε όλη την ταινία, βυθίζεται ακόμη βαθύτερα στον προβληματικό αλλά τόσο αληθινά ανθρώπινο χαρακτήρα του: γίνεται εμμονικός και προσπαθεί να χειραγωγήσει έναν άλλο άνθρωπο για να υπηρετήσει την εμμονή του. Βέβαια το φιλμ συμπαθεί τον ήρωά του και φροντίζει να αμβλύνει λίγο την εικόνα του αποκαλύπτοντάς μας την αλήθεια για το σχέδιο του Γκάβιν, εξηγώντας μας ότι η προσκόλληση του Τζον στη Τζούντυ δεν είναι τελείως αβάσιμη κι ότι εκείνος δεν είναι τελείως διεστραμμένος- πώς θα μπορούσε άλλωστε αφού ενσαρκώνεται από τον Τζέιμς Στούαρτ, τον πιο καλοσυνάτο και συμπαθητικό σταρ της εποχής. Η κινηματογραφική περσόνα του Στούαρτ λειτουργεί από μόνη της ως διαβεβαίωση για τη σωφροσύνη του.
Έτσι η πλοκή σχηματίζει κύκλο, καθώς, φανερώνοντας το εγκληματικό σχέδιο του Έλστερ, ανακτά τον αστυνομικό χαρακτηρα της και τελειώνει αποφορτίζοντας το μεταφυσικό και ψυχολογικό βάρος που τόσο είχε βασανίσει τον ήρωα εκμεταλλευόμενο την αδυναμία του. Μάλιστα, το τέλος είναι σκληρό και μάλλον άδικο για τη Τζούντυ, η οποία ενσαρκώνει υποδειγματικά την κοινωνική σχέση υποτέλειας ανάμεσα στη γυναίκα και τον άνδρα. Έρμαιο στις κάθε είδους μεταμορφώσεις που τις επιβάλλονται, ανίκανη ή απρόθυμη να προτάξει έναν δικό της “εαυτό”, υφίσταται την απόλυτη τιμωρία από έναν σκηνοθέτη που πρώτα έχει φροντίσει να τη φετιχοποιήσει και να την καταστήσει κυρίαρχο γυναικείο πρότυπο ενσαρκωμένο από τη μοιραία Κιμ Νόβακ, σε αντίθεση με τη συνετή, χαριτωμένη, πανέξυπνη αλλά ασεξουαλική Μιτζ (όλ’ αυτά συμπυκνωμένα στα μεγάλα γυαλιά της που “στιγματίζουν” την εμφάνισή της γλυκύτατης Μπάρμπαρα Μπελ Γκέντες ενάντια στα καθιερωμένα πρότυπα).
Οι φωτισμοί του Ρόμπερτ Μπερκς ενισχύουν την απόκοσμη ατμόσφαιρα της ταινίας και τη λάμψη της Μάντελιν με τις αυξομειώσεις του φωτός μέσα στο ίδιο πλάνο (στο εστιατόριο, στο βιβλιοπωλείο, στο δωμάτιο της Τζούντυ), η ενδυματολογία της Ίντιθ Χεντ είναι όπως πάντα υπέρκομψη και συμβαδίζει με τις ψυχολογικές διακυμάνσεις των χαρακτήρων, η μουσική του Μπέρναρντ Χέρμαν με τα κρεσέντο των χάλκινων πνευστών αποδίδουν το μυστήριο και την έκπληξη που κρύβουν οι χαρακτήρες, και οι σπείρες στους τίτλους του Σάουλ Μπας αποτελούν σαφέστατη ένδειξη για ό,τι πρόκειται ν’ ακολουθήσει. Πάθος, μυστήριο, παραφροσύνη, ομορφιά, αδυναμία, σε μία από τις καλύτερες χολιγουντιανές ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ με τη γοητεία της αναλλοίωτη 51 χρόνια μετά.

