Του Γεωργίου Δημ. Φλουρή, συντ/χου δασκάλου

Σε προηγούμενο δημοσίευμά μου αναφέρθηκα στην παιδική μου ηλικία, συγκρίνοντάς την κατά κάποιο τρόπο με τη σημερινή. Η αναφορά μου σ’ αυτήν, αφορούσε την ένδυση και υπόδηση και τα προβλήματα που μας δημιουργούσε η έλλειψή τους, αλλά και στη χαρά που μας έδιδαν τα αυτοσχέδια παιχνίδια μας.

Εκείνο όμως που έπαιζε και παίζει ρόλο στην ανάπτυξη του σώματος του παιδιού, δεν είναι τόσο η ένδυση, η υπόδηση και το παιχνίδι, όσο η κατάλληλη και πλήρης διατροφή.

Αυτήν τα παιδιά της μεταπολεμικής εποχής και κυρίως της επαρχίας Μυλοποτάμου που εγώ γνωρίζω, δεν την είχαμε. Η έλλειψη ψωμιού ήταν εμφανής. Το επιβεβαιώνει και το σχετικό τετράστιχο που μας έλεγε η μητέρα μας:

“Τζίμπι - τζίμπι το ψωμί

και χαχαλιές τσι βρούβες

μέχρι να γίνει τ’ άλεσμα

κι οι κρίθινοκουλούρες”.

Το ψωμί από κριθάρι (σιτάρι δεν έβγαζε το χωριό) που σήμερα θεωρείται το πιο υγιεινό για μας, αποτελούσε μια εξ ανάγκης, μοναδική τροφή.

Βέβαια, πολλές φορές και αυτό έλλειπε, είτε γιατί δεν επαρκούσε η ετήσια παραγωγή, είτε γιατί οι βροχές (του χειμώνα) δεν επέτρεπαν την κίνηση των νερόμυλων για το άλεσμα του κριθαριού. Σ’ αυτή την περίπτωση έπρεπε να φορτωθεί ο γάιδαρος με το κριθάρι για να αλεστεί στο Φόδελε, στον Αλμυρό ή στο Ζαρό, αφού θα ανεβοκατέβαινε τον Ψηλορείτη. Η στραθιά αυτή πολλές φορές διαρκούσε και 8 μέρες. Το Σάββατο ήταν η ημέρα του ζυμώματος. Την έλλειψη ψωμιού αναπλήρωνε το “πιταράκι” αν φυσικά υπήρχε αλεύρι. Το ζυμάρι πλαθόταν και τηγανιζόταν. Μεγάλη χαρά δοκιμάζαμε, όταν ο πατέρας ερχόταν από στραθιά στη Χώρα και μας κρατούσε μια φρατζόλα, μαύρο ψωμί που προοριζόταν τότε για τις κατώτερες κοινωνικές τάξεις, ενώ το άσπρο (χάσικο) για τις ανώτερες.

Εκείνο που είχαμε σε αφθονία ήταν το γάλα και το εξ αυτού παραγώμενο τυροζούλι (τυρί με όλα τα συστατικά του γάλακτος) αλλά και τούτο καμιά φορά έλλειπε, γιατί τα ζώα (πρόβατα, αίγες) δεν αρμέγονταν όλο το χρόνο. Αντί ζάχαρη βάζαμε αλάτι, που τώρα μαθαίνομε πως και τα δυο κάνουν κακό. Από τα όσπρια μεγάλη κατανάλωση είχαν τα κουκιά και οι παπούλες για τα οποία το χωριό μας είχε υπερπαραγωγή. Ρεβίθια τρώγαμε στους γάμους που τα ναγείρευαν με τις κοιλιές των προς τούτους σφαζομένων ζώων. Ακολουθούσαν τα κηπευτικά που προέρχονταν από τα χωρίς νερό περβόλια (μποστάνια) και μάλιστα μόνο για τους καλοκαιτινούς μήνες που η θερμοκρασία επέτρεπε την ανάπτυξή τους.

Τα θερμοκήπια που επιτρέπουν την καλλιέργειά τους όλο το χρόνο, μέχρι το 1965 δεν υπήρχαν. Τα κυριότερα από τα κηπευτικά αυτά ήταν: ντομάτες, κολοκύθια, ξυλάγγουρα, πεπόνια, καρπούζια κ.ά. Εδώ πρέπει να σημειώσω ότι οι στέγες των σπιτιών αποτελούσαν τα... ψυγεία της εποχής. Κρεμούσαν τα περισσεύματά σε αρμαθιές, κυρίως ντομάτες, πεπόνια, κολοκύθια σε φέτες για να τα χρησιμοποιήσουν μετά το τέλος των μποστανιών. Από φρούτα, εκτός από τα καρπούζια και πεπόνια, είχαμε σε μεγάλη παραγωγή και πολλές ποικιλίες τα απίδια (αχλάδια) και σε λιγότερη τα σταφύλια που έφερναν οι πατέρες μας από τις στραθιές (ρύζι, μπακαλιάρος παστός, μακαρόνια αν και στη θέση τους έμπαιναν τα αυτοσχέδια λαζάνια, όταν υπήρχε σιταρένιο αλεύρι). Κρέας τρώγαμε κατά τις Κυριακές αλλά όχι όλες. Τρώγαμε συνήθως κοτόπουλο ελευθέρας βοσκής ή αν καφετζής του χωριού που έκανε και τον μπακάλη και τον κρεοπώλη, έσφαζε καμιά κατσίκα ή πρόβατο. Χοιρινό είχαμε τα Χριστούγεννα που κάθε νοικοκύρης έσφαζε και το χοίρο του. Μιλώ για το χωριό μου, αλλά από ό,τι ξέρω, το ίδιο συνέβαινε σ’ όλα τα χωριά της Κρήτης, αλλά και της Ελλάδας, με μικρές διαφορές από τόπο σε τόπο. Αν μάλιστα κρίνω και από το βιβλίο του Γιώργου Ζωγραφάκη “Ένα παιδί μεγαλώνει στο Ζαρό” που αναφέρεται στην εικοσαετία 1940-1960, η διαφορά που είχαν τα παιδιά εκείνης της περιοχής από μας, είναι ίσως ότι είχαν ποτιστικά περβόλια, που κρατούσαν για περισσότερο διάστημα, τα προς τροφή κηπευτικά τους.

Ας δούμε όμως τώρα, τί συνέβαινε στη δεκαετία του 1950-60. Στη δεκαετία αυτή, αρχίζουν και τελειώνουν οι γυμνασιακές και ανώτερες σπουδές μου. Βρίσκομαι στο Ηράκλειο, αλλά τρέφομαι από το χωριό. Το “μενού” δεν άλλαξε. Το μόνο ίσως που άλλαξε ήταν η κατανάλωση ψαριού και μάλιστα μαρίδας, με την προσιτή για μας τιμή του, 3 δρχ. (1 λεπτό σε ευρώ) η οκά (1280 γραμ.). Άλλωστε, το μαρτυρούν και κάποια τετράστιχα από το γνωστό ποίημά μου: “Στα χρόνια των σπουδών”:

...Κάθε Δευτέρα απ’ το χωριό

τρόφιμα στέλναμε στη βούργια

αυγά και χόρτα δυο λογιώ

τυρί και κρίθινα κουλούργια.

Στ’ αυτιά μου μια φωνή ανδρική

ηχεί ακόμη και μου λέει:

“Μέχρι την άλλη Κυριακή

να μου πληρώσετε τα χρέη”.

Είν’ ο κύρ - Νίκος που πουλά

φασόλια, ρύζι και πατάτες

τα βερεσέδια είναι πολλά

έχει κι εργένηδες πελάτες.

Φαντάζομαι, να γίνεται αντιληπτό, γιατί δεν αναφέρω καμιά επίσκεψη σε κρεοπώλη.

Ας δούμε τώρα ποιά ήταν τα έσοδα των γονέων μας και των παππούδων μας.

Από τα αγροτικά προϊόντα δεν πουλούσαν τίποτε, γιατί δεν περίσσευαν. Ό,τι πουλούσαν συνίστατο κυρίως σε ζώα. Τα έσφαζε κατά προτεραιότητα ο καφετζομπακάλης... κρεοπώλης, για να κρατήσει και τα χρέη που είχε σημειώσει στο τεφτεράκι του. Κάποια χρήματα έπαιρναν από το γάλα που συγκέντρωνε πάλι ο καφετζής για λογαριασμό κάποιου γαλατά. Η συγκομιδή της ρίγανης και φασκομηλιάς, έδιδε επίσης αρκετά χρήματα. Η μετάβαση των νέων κατά ομάδες, στο Μαλεβίζι το χειμώνα για σκάψιμο των αμπελιών και το καλοκαίρι για τρυγητό. Έζησα την εμπειρία του τρυγητού παίρνοντας 18 δρχ. (6 λεπτά σε ευρώ!!) όταν το καλοκαίρι των διακοπών της Ζ’ (πέμπτης) Γυμνασίου βρέθηκα με ένα γνωστό μου συνεργείο στο Πετροκέφαλο. Άλλο έσοδο είχαν από την πώληση γουρουνιών και κατόπουλων “εν ζωή” σε πλανόδιους εμπόρους για μεταπώληση. Όλα όμως αυτά δεν ήταν αρκετά να ζήσουν μια οικογένεια που συνήθως ήταν πολυμελής.

Ανέφερα παραπάνω και τους παππούδες, για να κάμω γνωστό ότι συμπληρώνοντας τα 65 δεν έπαιρναν αγροτική σύνταξη. Η λεγόμενη σύνταξη του ΟΓΑ καθιερώθηκε το 1961 ύστερα από πρόταση του Γεωργίου Παπανδρέου, ως κυβερνήτης. Το 1960 που έχω ολοκληρώσει τις σπουδές μου και βρίσκομαι ήδη προς το πτυχίο, μια μεγάλη θεομηνία, που έμεινε ως θεομηνία του Αγίου Πνεύματος, θα πλήξει ολοσχερώς τους σταφιδοπαραγωγούς της επαρχίας.

Αργότερα και ενώ εγώ βρίσκομαι στο στρατό, το Υπουργείο Γεωργίας αξιωποιώντας αμερικανική βοήθεια, θα στείλει στους κοινοτάρχες των περιοχών που επλήγησαν, μεγάλη ποσότητα αλευριού και oσπρίων που θα την διαμοιράσουν στους δικαιούχους αγρότες. Παράλληλα, μια άλλη αμερικανική οργάνωση, η ΟΥΡΑ, αν σωστά μεταφέρω το όνομά της, θα αποστέλνει για δυο χρόνια, χωρίς να ξέρω αν το έκανε για τη θεομηνία, μεγάλη ποσότητα γυναικείου κυρίως ρουχισμού, στις ενορίες των εκκλσιών. Οι ιερείς “επί... τους ιματισμούς έβαλον κλήρον” αφού τους τοποθέτησαν σε δέματα. Ο ρουχισμός αυτός που διαμοιράστηκε ήταν ως επί το πλείστον, ξαναφορεμένος. Και όμως όπως έμαθα, δημιουργήθηκαν αρκετά παράπονα γιατί τα δέματα, δεν ήταν εξ ίσου τακτοποιημένα. Και η απορία μου, που από μόνη της δίδει, νομίζω, απάντηση: “Πότε υπάρχει οικονομική κρίση, όταν για τη διανομή φορεμένων ρούχων γίνονται παράπονα και παραξηγήσεις, ή όταν οι ιερείς καλούν το λαό να ...διαλέξει από ρούχα, κυρίως αφόρια, που δεν έχει στείλει κάποια οργάνωση του εξωτερικού, αλλά οι γυναίκες του λαού μας, επειδή τους περισσεύουν και κανείς ή ελάχιστοι ανταποκρίνονται στο κάλεσμα, όπως συνέβη στο προηγούμενο δημοσίευμά μου. Κι ακόμη, πότε υπάρχει οικονομική κρίση, όταν τα παιδιά από στέρηση των απαραίτητων τροφών μένουν καχεκτικά και αδύναμα, όπως τότε, ή όταν από υπερκατανάλωση γίνονται παχύσαρκα και υπέρβαρα, ασχέτως αν αυτό εγκυμονεί κινδύνους για την υγεία τους, όπως τώρα; Βέβαια, υπάρχουν και οι εξαιρέσεις. Η δεκαετία του ’60, που ακολουθεί, βελτιώνει λίγο τα έσοδα, από την υπερπαραγωγή της σταφίδας και άλλων αγροτικών προϊόντων, από τις αγροτικές συντάξεις των 300 δρχ. στους ηλικιωμένους, από ημερομίσθια σε κοινωφελή έργα με τα γνωστά 24ρια (ημερομίσθιο 24 δρχ.) που δίδονταν από τις Νομαρχίες και από άλλες πηγές.

Στη δεκαετία αυτή καθιερώνονται τα μαθητικά συσσίτια από την Κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου στους μαθητές των Δημοτικών Σχολείων, που θα διακόψει στη συνέχεια η δικτατορία των συνταγματαρχών. Στα χρόνια αυτά παρατηρείται η νόμιμη μετανάστευση προς την Δυτ. Γερμανία.

Στα έξοδά τους μέχρι τώρα δεν προστίθενται δαπάνες για ΟΤΕ, ΔΕΗ, αυτοκίνητα, φροντιστήρια, ακίνητα και για άλλα που θα αναφέρομε αργότερα. Μιλώ πάντα για την επαρχία, αλλά είναι επίσης γνωστό ότι και στις πόλεις, πολλά σπίτια δεν είχαν ηλεκτρικό ρεύμα και πολύ περισσότερα, τηλέφωνο και ελάχιστα διέθεταν ένα αυτοκίνητο.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 ήρθε ο δικός μου διορισμός ως δασκάλου, που βελτίωσε την οικογενειακή κου οικονομική κατάσταση. Στη δεκαετία του ’70 αυξάνονται λίγο τα έσοδα από προϊόντα και ημερομίσθια σε διάφορα δημόσια έργα, παράλληλα όμως αυξάνονται και τα έξοδα.

Έχει αρχίσει και συνεχίζεται ο εξηλεκτρισμός της υπαίθρου, η τοποθέτηση της ατομικής σταθερής τηλεφωνίας, η υδροδότηση των σπιτιών με δίκτυα ύδρευσης. Ακόμη αρχίζει σιγά - σιγά η απόκτηση των αγροτικών οχημάτων, όσον αφορά τους γεωργούς και επιβατηγών κυρίως από τους εκπαιδευτικούς, που μετά την κατάργηση του νόμου, που τους υποχρέωνε να διαμένουν στις θέσεις που υπηρετούν, προτιμούν να μένουν στις πόλεις. Όλα τα παραπάνω κάνουν τη ζωή καλύτερη, αλλά αυξάνουν τα έξοδα διατήρησής τους, που σε πολλές περιπτώσεις ξεπερνούν τα έσοδα.

Ακολουθούν οι δεκαετίες ’80, ’90 και 2000 που θα μιλήσουμε στη συνέχεια.