Του Δημήτρη Σάββα

Ήρθε και η σειρά του Ιούλη να μας αποχαιρετήσει και να δώσει τη σειρά του στον επόμενο μήνα, τον Αύγουστο. Αυτόν που ο λαός μας τον θέλει να τρέφει τους άλλους έντεκα, ή σαν καλός μήνας που είναι “να ήταν δυο φορές το χρόνο”. Όμως με τον μήνα Αύγουστο θ’ ασχοληθούμε σε επόμενο άρθρο μας. Σειρά έχει ακόμα ο Ιούλης, ο Αλωνάρης, με τα αλωνίσματά του αλλά και και τους πολλούς κινδύνους που απειλούν, ή που απειλούσαν κάποτε, τη νέα σοδειά, η οποία βρισκόταν πια στο τελευταίο στάδιο της επεξεργασίας της!

Πάντοτε οι αγρότες και οι γεωργοί, τέτοιο καιρό, δεν είχαν πεντάρα, ήταν πανί με πανί όπως συνηθίζουν να λένε και το μήνα αυτό ο σωρός του φρεσκοαλωνισμένου και φρεσκολιχνισμένου σταριού στη μέση του αλωνιού, ήταν το πιο πολύτιμο πράγμα για τον γεωργό. Έπρεπε να έχει τα μάτια του δεκατέσσερα για να προφυλάξει τη σοδειά του από κάθε κακό. Αυτό το μήνα “σμίγουν τα δυο ψωμιά”, το παλιό και το καινούριο. Στη σμίξη αυτή υπάρχει ο φόβος πολλές φορές μήπως και οι νοικοκυραίοι μείνουν χωρίς αλεύρι.

Κάθε τόπος έχει τα δικά του έθιμα και τις δοξασίες που συνδέονται με το σωρό του σταριού, καθώς και με το πρώτο ψωμί που θα ζυμωθεί με το καινούριο στάρι. Στη Θράκη λ.χ., το πρώτο ψωμί το κάνουν κουλούρι και το λένε τζιτζιροκούλικο, γιατί το προσφέρουν στον τζίτζιρα, ο οποίος συνοδεύει με το τραγούδι του τους θεριστάδες και τους αλωνιστάδες. Λέει το τραγουδάκι του τζίτζιρα:

Θερίστε, αλωνίστε,

δεματοκουβαλήστε,

κι εγώ το κουλουράκι μου

θέλω να μου το δώσετε.

Σ’ άλλα μέρη, το πρώτο ψωμί το κάνουν επίσης κουλούρι και το κρεμάνε στον κρουρνό της βρύσης, για να τρέξουν τα καλά στα σπίτια, όπως τρέχει το νερό. Κι όποιος πάει πρώτος να πάρει νερό απ’ τη βρύση, παίρνει το κουλούρι.

Μιλήσαμε για τους κινδύνους που συνδέονται με το αλώνισμα, το λίχνισμα και με το σωρό του καινούριου σταριού και είδαμε τη λογική με την οποία ο λαϊκός άνθρωπος προσπαθεί να τους ελέγξει - ή νομίζει πως μπορεί. Οι κίνδυνοι αυτοί, δεν είναι οι μόνοι που παραμονεύουν το μήνα Ιούλιο. Υπάρχει πολύ έντονος κι ο κίνδυνος της κάψας του ήλιου, της ξηρασίας, αλλά και της ξαφνικής και καταστρεπτικής νεροποντής. Υπάρχουν επίσης και οι κίνδυνοι από τις αρρώστιες, οι οποίες φουντώνουν με τη ζέστη. Και αυτούς τους κινδύνους ο ελληνικός λαός τους σύνδεσε, για να μπορέσει να τους ελέγξει, με συγκεκριμένες μορφές του ημερολόγιου.

Ο φετινός Ιούλιος ήταν υποδειγματικός. Με τα μελτεμάκια του, με τη δροσιά του, με τις πλούσιες πολιτιστικές του εκδηλώσεις, με το μεστό και άκρως επιτυχημένο αστυνομικό δελτίο (κι εδώ πρέπει να ομολογήσουμε τις επιτυχίες των αρμοδίων, όσον αφορά στον εντοπισμό διαφόρων υπόπτων) όπως πρέπει να αναφερθούμε στα παράπονα και την γκρίνια των εμπλεκομένων με τον Τουρισμό, αφού αυτό το μήνα υπάρχει κάμψη αφού δεν υπήρξε η αναμενόμενη τουριστική κίνηση. Έτσι η γκρίνια είναι παρατεταμένη και πολλοί να λένε την Ελλάδα “Ψωροκώσταινα”, μη βρίσκοντας κάτι το θετικό σ’ αυτό τον τόπο που ενδεχομένως να έχουν συμβάλλει και οι ίδιοι σ’ αυτό το κατάντημα και στην προκειμένη περίπτωση εννοώ τον Τουρισμό. Ποιά όμως όμως ήταν η Ψωροκώσταινα και πώς επεκράτησε αυτός ο χαρακτηρισμός; Επρόκειτο για μια γυναίκα της Ελληνικής Επανάστασης, που της ταιριάζει κάθε έπαινος και τιμή. Ήταν μια γυναίκα σύμβολο!

Λεγόταν Πανώρηα, κατήγετο από το Αιβαλί της Μ. Ασίας κι ήταν γυναίκα ενός πλούσιου και έντιμου εμπόρου των Κυδωνιών, του Χατζή Κώστα Αϊβαλιώτη. Στις 3 Ιουνίου 1821 η ανθηρή αυτή ελληνική πόλη καταστράφηκε από τους Τούρκους κι η δύστυχη η Πανώρηα είδε μπροστά στα μάτια της να σφάζουν τον άντρα της και τα τέσσερα παιδιά της να πέφτουν σκλάβοι. Φαίνεται ότι αυτήν την έσωσε η ηλικία κι η ασχήμια της. Έτσι, ένα καϊκι Ψαριανό την βρήκε μετά την σφαγή και την καταστροφή και την πήγε μαζί μ’ άλλα θύματα στα Ψαρά, πρόσφυγα. Εκεί η δύστυχη βρήκε ένα παλιό γνώριμο και θύμα της καταστροφής, τον περίφημο δάσκαλο της εποχής στο Αϊβαλί, Βενιαμίν το Λέσβιο, και τον ακολούθησε στο Ναύπλιο, που το είχαν κυριεύσει οι Έλληνες. Η Πανώρηα αφοσιώθηκε στο γέρο Βενιαμίν, μα γρήγορ τον έχασε κι αυτόν από τον τύφο που μάστιζε την εποχή εκείνη το Ναύπλιο. Μόνη κι έρημη πια στον κόσμο, ζητούσε κάτι στο οποίο να χαρίσει την αφοσίωσή της. Η μάνα, που στην καταστροφή των Κυδωνιων είδε να της αρπάζουν τα τέσσερα παιδιά της, φυσικό ήταν να δώσει τη στοργή της στα ορφανά που μαζεύονταν στο Ναύπλιο από τα διάφορα μέρη της Ελλάδας, όσα έσωσε η φιλανθρωπία από την αιχμαλωσία και σφαγή.

Έσπευσε λοιπόν η Πανώρηα ν’ αναλάβει υπό την προστασία της μερικά από τα ορφανά αυτά. Και η προσφορά της ήταν κατά τούτο πιο αξιοθαύμαστη, γιατί δεν είχε λεφτό δικό της και των ορφανών που περιμάζεψε και αναγκαζόταν να γυρίζει στους δρόμους και τα σπίτια του Ναυπλίου. Ζούσε με ξερό ψωμί, για να μπορέσει να συντηρήσει τα προστατευόμενά της ορφανά. Τα ρούχα της ήσαν κουρελιασμένα. Αχτένιστη, λερωμένη, συντριμένη από τις κακουχίες, είχε στεγνώσει και η ασχήμια της είχε γίνει μεγαλυτέρα. Έτσι οι μάγκες του Ναυπλίου της κόλλησαν το παρατσούκλι “Ψωροκώσταινα”.

Αν φτωχή και κουρελιάρα και πεινασμένη, ήταν η πλούσια άλλοτε στο Αϊβαλί Πανώρηα, δεν ήταν σε καλύτερη κατάσταση κι η Ελλάδα που πολεμούσε τόσα χρόνια φτωχή και δύστυχη. Γι’ αυτό τ’ όνομα της γενναιόψυχης Πανώρηας δόθηκε από το λαό στη φτωχή Ελλάδα. Κι έτσι έμεινε το παρατσούκλι της “Ψωροκώσταινας” σύμβολο του φτωχού μας τόπου.

Ενός τόπου, που πολλά περνά, πολλά υπομένει, πολλά αντέχει και όμως αντιστέκεται! Χαρά στο κουράγιο του!