Της Άννας Μανουκάκη - Μεταξάκη

Πριν από λίγες βδομάδες η Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη και βέβαια ο Δήμος Ηρακλείου, ευχαρίστησε και τίμησε σε μια ωραία οργανωμένη, απλή, λιτή αλλά ουσιαστική εκδήλωση, το δάσκαλο, τον αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης, τον αντάρτη του εμφυλίου, τον επί 20 χρόνια φυλακισμένο και εκτοπισμένο από το μετεμφυλιοπολεμικό κράτος και τη δικτατορία των συνταγματαρχών, Νίκο Βασιλάκη. Το συλλογέα σπουδαίου λαογραφικού, ιστορικού και γλωσσικού υλικού, γιατί δώρισε το πολύμοσθο αυτό του έργο, το πολύτιμο αρχείο του δηλαδή, στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, για να αποτελέσει πηγή ποικιλόμορφης έρευνας για τον τόπο μας και τους ανθρώπους του στο μέλλον. Έτσι γνώρισαν πολλοό και θα γνωρίσουν ακόμη περισσότεροι, το Ν.Β., που καθώς αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα της ενδιαφέρουσας επικής και τραγικής εποχής του θα τους δείξει και θα τους διδάξει πράγματα απαραίτητα, για να κατανοήσουν τόσο την περίοδο αυτή όσο και τους ανθρώπους της, τους οποίους η εποχή της κατανάλωσης, του ευδαιμονισμού και του αμοραλισμού που ζούμε, δυσκολεύεται να κατανοήσει, σαν να είναι “ξένο είδος”, αφού το πνεύμα και οι πρακτικές άλλαξαν τελείως στην καθημερινή ζωή και στο πολιτικό της εποικοδόμημα.

Για τη ζωή και το έργο του Ν.Β. βρίσκομε στοιχεία σε βιβλία των αντιστασιακών, στις μαγνωτοφωνημένες τους αφηγήσεις, στις μαγευτικές ιστορίες που πολύ φυσικά και ταπεινά αφηγείται ο ίδιος και στην αυτοβιογραφία του - ένα κείμενο που χαρακτηρίζει η δραματικότητα, η συναρπαστικότητα και ο ρεαλισμός.

Η ζωή του Ν.Β. είναι ένας άθλος εργατικότητας, εντιμότητας, συνέπειας, συψοσωματικής αντοχής, μεγαλοψυχίας και ανθρωπιάς. Με τη μελέτη της σκιαγραφείται ο απλός αγωνιστής, ο υπεύθυνος πνευματικός άνθρωπος, ο δάσκαλος και ο πολίτης, που αγωνιά και αγωνίζεται για καλύτερες εθνικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες ζωής, για καλύτερη εκπαίδευση, για τη Δημοκρατία, την ειρήνη και την ελευθερία όλων των λαών και του δικού του, δίνοντας κάθε μέρα τη ζωή του γι’ αυτά τα ιδανικά που σέβεται και τιμά σταθερός από την εφηβεία του ως το γήρας.

Με την παρουσίαση της ζωής του σκιαγραφείται ο απλός αγωνιστής που δεν ευθύνεται για τις αποφάσεις των μεγάλων της γης ή των στελεχών των κυβερνήσεων και των κομμάτων, “άμωμος αυτός, αν έπταισαν ο Δίκαιος και ο Κριτόλαος”, όπως γράφει ο μεγάλος ποιητής Κ. Καβάφης.

Ο Ν.Β. αντιπροσωπεύει κάθε δυνατό και αξιοπρεπή αγωνιστή που κράτησε ψηλά τον εαυτό του χωρίς δειλία ή άλλη εσωτερική ανελευθερία ακόμη και μπροστά στο θάνατο. Μερικά κείμενα του αποτελούν την ιστορία των Ελλήνων, όπως τη βίωσαν και την ερμήνευσαν οι πολυάριθμοι ανιδιοτελείς αγωνιστές της αριστεράς που ήλπισαν πως μπορούν ν’ αλλάξουν τον κόσμο, όπως είχαν χρέος για τις μελλούμενες γενιές, έστω και αν δεν το καρπωθούν οι ίδιοι. Είναι τα βάσανα της γενιάς της νικηφόρας Αντίστασης και “της Ήττας” σε βάρος της οποίας εκτοξεύτηκαν και πραγματώθηκαν πολλά “Ουαί” και αναθέματα στις εξορίες, στις φυλακές και στα εκτελεστικά αποσπάσματα, η “επάρατος” γενιά, πολλά μέλη της οποίας πολύτιμα όταν θα περνούσε η μπόρα, ετελεύτησαν “εν στόματι μαχαίρας”.

Η μετέπειτα δράση του Ν.Β. οι προσπάθειές του παρά τον κατατρεγμό να σταθεί όρθιος και αξιοπρεπής και ο αγώνας του να διαφυλάξει την παράδοση, την Ιστορία και τη γλώσσα μας με τις μελέτες και συλλογές του και την αξιοπρέπεια και ελευθερία του λαού μας αγωνιζόμενος μέσα από τις επιτροπές Ειρήνης κατά των ξένων βάσεων και μέσα από το κόμμα του είναι η μέγιστη απόδειξη της φιλοπατρίας και της ποιότητας αυτών που χαρακτηρίστηκαν “κατσαπλιάδες, πουλημένοι, εθμοπροδότες κλπ.” όπως είναι μοιραίο στους εμφυλίους πολέμους. Είναι απόδειξη πως την αληθινή πρόοδο την έβλεπαν και στη διατήρησαη της παράδοσης, της γλώσσας, του λαϊκού πολιτισμού και της ελληνικότητας, για τα οποία αγωνίστηκαν πολλοί.

Ο Ν.Β. είναι ο διαρκώς μαχόμενος, ο μοχθών για το καλύτερο αύριο της Ελλάδας και του κόσμου, με όλα τα μέσα και μέσα από τους δρόμους που θεώρησε ως τους καλύτερους. Όποια ιστορικά στοιχεία και πρόσωπα για τον ερευνητή του μέλλοντος διέσωσε, αποτελούν ιστορική πηγή για την ιστορία που θα γραφεί, αφού διαβαστούν τόσο αυτές, όσο και οι αντίθετές τους ερμηνείες και απόψεις από ανθρώπους, βέβαια, ψύχραιμους και νηφάλιους, που θα δουν τα πράγματα “χωρίς φόβο και πάθος”.

Γιατί η εποχή του Ν.Β. που τη βίωσε και μας περιγράφει, αυτή η επική περίοδος της Αντίστασης και η τραγική του εμφυλίου και του μετεμφυλιοπολεμικού κόσμου δείχνει μεταξύ άλλων και τα όρια της δύναμης και της αδυναμίας του ανθρώπου και την τραγική πορεία του ελληνισμού και της “ρωμιοσύνης” που σηκώνεται και πέφτει και ανασταίνεται και συνεχίζει με έργα, άλλοτε κακά ή μέτρια, άλλοτε σπουδαία, άλλοτε θαυμαστά. Γι’ αυτό, μέσα από το πολύτιμο αρχείο - έργο κοπιώδες - που αφήνει στη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, αξίζει να προσέξομε όλες τις φάσεις της πορείας του: την παιδική στο Αβδού Πεδιάδος, τη φοιτητική στο Ηράκλειο της δικτατορίας του Μεταξά. Του πολέμου που ξέσπασε με απίστευτη καταστροφική ορμή και της Αντίστασης στο καμίνι της κατοχικής Αθήνας. Την αντάρτικη στα Λασιθιώτικα, στον Ψηλορείτη και στα Χανιά. Τα 20 χρόνια φυλακής και εξορίας μετά τον εμφύλιο. Τις διώξεις του στη δικτατορία των συνταγματαρχών. Τη ζωή του ως δάσκαλος, ως αγνός ιδεολόγος και ως αγωνιστής της ειρήνης. Αλλά παράλληλα και τον αγώνα του ως άνθρωπος των Γραμμάτων, τη δουλειά του για τη γλώσσα, το Δημοτικό τραγούδι, τη Λαογραφία και το Ιστορικό του υλικό που παραδόθηκαν στη Βικελαία. Αναδιφώντας συνεχώς εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία, βοηθά τον ερευνητή του μέλλοντος και τον απαλλάσσει από πολύ κόπο και έτσι δεν αφήνει να χαθούν πράγματα. Τα βιβλία του “Λαογραφία της Κρήτης”, ¨Γλωσσικό ιδίωμα της Κρήτης” και “Κρητικές μαντινάδες” που κατέθεσε στη Βικελαία θα ρίχνουν φως στα στοιχεία που χαρακτηρίζουν και ενώνουν το λαό μας και ορίζουν την ταυτότητά μας, στα στοιχεία τα δικά μας που μας κάνουν αυτούς που είμαστε, διαφορετικούς απ’ όλους τους άλλους λαούς της γης.

Πράγματι, αν δει κανείς τους σταθμούς της πολύπαθης ζωής του Ν.Β., θα καταλάβει τις δυσκολίες και τις προκλήσεις, τις φωτιές και τις καταιγίδες, στις οποίες βρέθηκε. Γεννημένος το 1918 τελείωσε το 1937 το Γυμνάσιο Καστελίου και μυήθηκε στην ιδεολογία του Κομμουνισμού από τότε στα 19 του. Τελείωσε το 1939 την Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου, όπου οι σπουδαστές, παιδιά του ταραγμένου μεσοπολεμικού Ηρακλείου, ήταν στην πλειονότητά τους τοποθετημένοι ενάντια στη μεταξική δικτατορία και στο φασισμό.

Το 1940 τον βρήκε δάσκαλο στην Καβάλα. Γράφει ο ίδιος: “...Με την επίθεση των Γερμανών εγώ έμεινα στην Αθήνα όπου τοποθετήθηκα σε σχολειό. Το 1941 έδωσα εξετάσεις στη Φιλοσοφική και πέτυχα... Το 1941 οργανώθηκα στην ΟΚΝΕ. Κ¨αναμε αγώνα ενάντια στους κατακτητές και για τα συσσίτιά μας. Έζησα και ένιωσα τη φρίκη των πεθαμένων από την πείνα. Με την ίδρυση της ΕΠΟΝ πέρασα στις γραμμές της, υπεύθυνος των οργανώσεών της στον Οίκο απόρων φοιτητών και φοιτητριών. Πήρα μέρος σε όλες τις αντιστασιακές κινητοποιήσεις των φοιτητών και στις αιματηρές μεγάλες διαδηλώσεις του λαού της Αθήνας, όπως η διαδήλωση στις 5 του Μάρτη του 1943 ενάντια στην πολιτική επιστράτευση που είχαν αποφασίσει οι Γερμανοί και ματαιώθηκε... Η β’ αιματηρή διαδήλωση έγινε στις 22 Ιούλη 1943 ενάντια στην κάθοφο των Βουλγάρων στη Θεσ/νίκη... Από την ΕΠΟΝ πέρασα στιν ΕΛΑΣ... Στις 18 του Δεκέμβρη 1944 (Διμοιρίτης του ΕΛΑΣ) τραυματίστηκα με διαμπερές τραύμα στην κοιλιά...”.

Δάσκαλος στους Αμπελοκήπους και αργότερα στο Θεολόγο της Θάσου με δύσκολες συνθήκες, προσπάθησε για τη μόρφωση των παιδιών. Το 1946 κήθηκε στο στρατό για να πολεμήσει Έλληνες. “...Ήταν τρομαχτικό και απαράδεκτο. Μιαν ημέρα μας συγκέντρωσε ο λοχαγός, ανάφερε 6 ονόματα που έπρεπε να παραδώσουν τα όπλα, μεταξύ αυτών και το δικό μου. Ήμασταν οι πιο επικίνδυνοι. Ρώτησε ποιοί δεν θέλουν να πολεμήσουν τους αντάρτες και γιατί: “...Δεν πολεμάμε τ’ αδέρφια μας, είπαμε...” γράφει ο Ν.Β. Η περιπέτειά του στο τάγμα Σκαπανέων Αγ. Νικολάου και η εμπλοκή του στο σύντομο εμφύλιο της Κρήτης, δίνουν την εικόνα της εποχής και το κλίμα της και όπως οι εικόνες της Κατοχικής Αθήνας γίνονται αφορμή προβληματισμών και βοηθά στο να αγγίξομε κάτι από τον τρόπο που σκέπτονταν και δρούσαν τότε. Και “μελετούμε” με τη σολωμική έννοια της λέξης το δωρικό κείμενο του, στο οποίο είναι μάταιο να αναζητήσομε προσδιορισμούς και στολίδια με “αργές λέξεις” που θα ’ταν τελείως αφύσικες” “...Πέρασα από τις παρακάτω φυλακές χωρίς χρονολογική σειρά: 1) Επανορθωτικές Ηρακλείου, 2) Αλικαρνασσού, 3) Επανορθωτικές Ρεθύμνου, 4) Φυλακές Ιτζεδίν, Χανιά, 5) Επανορθωτικές Χανίων, 6) Κέρκυρας, 7) Κεφαλληνίας, 8) Γιούρα, 9) Παρθ΄ρνι Λέρου.

Πιάστηκα το Σεπτέμρη του 1947 και αποφυλακίστηκα στις 7 Γενάρη του 1964. Σ’ αυτό το διάστημα πέθαναν οι γονείς μου από τον πόνο τους. Τους είχαν συλλάβει και τους κρατούσαν στην Ασφάλεια για 15 μέρες...”.

Όταν γύρισε έκανε φροντιστήρια σε παιδιά για να ζήσει, αφού είχε απολυθεί ως δάσκαλος από το 1947 για τη συμμετοχή του στην Αντίσταση. Μπήκε στην ΕΔΑ, μέλος της Νομαρχιακής Επιτροπής Ηρακλείου και υπεύθυνος της εβδομαδιαίας εφημερίδας “Δημοκράτης”. Παντρεύτηκε το 1965 τη θαυμάσια σύζυγό του Παγώνα Μηλαθιανάκη, ανιψιά του αγωνιστή δικηγόρου Γ. Χρονάκη, συναγωνίστριά του επίσης, που στάθηκε και στέκεται δίπλα του με αφοσίωση, καθώς είναι η ίδια μια συνείδηση καθαρή, δίκαιη και ελεύθερη. Αλλά το διάστημα της ηρεμίας ήταν ελάχιστο γιατί στις 15 Αυγούστου του 1967 πιάστηκε και οδηγήθηκε μαζί με το Χρ. Γιαλαμά υπεύθυνο του Γραφείου και μέλος της Ν.Ε. της ΕΔΑ στη Γυάρο και από κει στο Παρθένι της Λέρου. Όταν το 1968 τον απόλυσαν, αντιμετώπισαν το πρόβλημα της επιβίωσης γιατί συχνά οι ασφαλίτες τον κυνηγούσαν επειδή έκανε μαθήματα. Όμως κι έτσι προσπάθησε μαζί με φίλους και συναγωνιστές του να συγκροτήσει ομάδα κατά της χούντας. Και ως σήμερα παρά τα προβλήματα της υγείας του προσφέρει μαζί με την άξια του σύντροφο στον αγώνα για το καλύτερο και για τη διαφύλαξη της γλώσσας και του λαϊκού πολιτισμού γενικά. Αταλάντευτος (παρά τα πάθη που υπέστη) στην ιδεολογία και στις αρχές του, ενδιαφέρεται για όλα σαν έφηβος που από αυτόν εξαρτάται το μέλλον, που είναι φυσικό να θέλει για τους ανθρώπους καλύτερο.

Και μπορεί να είναι καλύτερο, αν μας διδάξει το άνοιγμα στην έρευνα των υποθέσεων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, του Εμφυλίου και της ως το 1974 εποχής, που διαμορφώθηκε με τους θεσμούς και τις εκφράσεις της κοινωνικολοπιτικής ζωής που γέννησε ο εμφύλιος. Έρευνα που θα γίνει εφικτή σήμερα, γιατί με την κατασίγαση των παθών, τη μαθητεία στη Δημοκρατία και την Ευρωπαϊκή ποιότητα μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις σκοτεινές σελίδες του εμφυλίου.

Ωστόσο ο Ν.Β. αποτελεί ένα ζωντανό κομμάτι της Ιστορίας και μας δείχνει το δρόμο της προσφοράς, όπου μπορούμε. Γι’ αυτό τον ευχαριστούμε και του ευχόμαστε να ζήσει πολύ ακόμη δίπλα στην άξιά του σύζυγοι, για να προσφέρει, όπως τον βρήκα να κάνει πριν λίγες μέρες στο σπίτι του, όπου υπαγόρευε να γραφεί ένα δημοτικό παλιό τραγούδι που θυμόταν. Ευχαριστούμε επίσης και τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη για τη δίκαιη απόδοση της τιμής προς το Ν.Β.

Πρέπει να πω, πως από το Ν.Β. και κάποιους ακόμη ενδιαφέροντες ανθρώπους αυτής της εποχής, πήρα απαντήσεις για το πώς ζουν και πώς διαλέγουν να πεθάνουν οι άνθρωποι (όσοι και αν πράγματι το διαλέγουν) όπως και για την διαφορά του τραγικού χθες και του καταναλωτικού σήμερα.