Της Σοφίας Τσεντελιέρου
Τραγική είναι η κατάσταση που επικρατεί σχετικά με τη διάδοση του έργου του Νίκου Καζαντζάκης στην Ελλάδα και το εξωτερικό, αφού οι μεταφράσεις των έργων του είναι παλιές και δυσεύρετες, ενώ στις περισσότερες χώρες έχουν εξαντληθεί εδώ και πολλά χρόνια. Την ίδια στιγμή τα ελάχιστα από τα βιβλία του που κυκλοφορούν στην Ελλάδα είναι παρωχημένης αισθητικής, χωρίς καμιά εκδοτική φροντίδα και χωρίς τα στοιχεία αυτά που θα τα καθιστούσαν ελκυστικά στο σημερινό αναγνώστη.
Αυτά είναι ορισμένα από τα συμπεράσματα του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου με θέμα «Οι εκδοτικές τύχες του Νίκου Καζαντζάκη στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Δημοσιεύσεις, μεταφράσεις, κριτική εισαγωγή και ερμηνευτικά σχόλια, αισθητική των εκδόσεων, προοπτικές», που πραγματοποιήθηκε το Σαββατοκύριακο στο Ηράκλειο και στους Βαρβάρους. Οι διοργανωτές, οι εισηγητές και οι συμμετέχοντες ως ακροατές σ’ αυτό, διαπίστωσαν ότι υπάρχει πολύ σοβαρό πρόβλημα σχετικά με τις εκδόσεις των έργων του Καζαντζάκη και αποφάσισαν να προχωρήσουν σε συγκεκριμένες δράσεις. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο πρόεδρος του Παγκόσμιου Συμβουλίου Κρητών Γιώργης Αεράκης παίρνοντας το λόγο υπογράμμισε ότι ο φορέας που εκπροσωπεί θα ασκήσει κοινωνική κριτική ενάντια στον κληρονόμο της Ελένης Καζαντζάκη, Πάτροκλο Σταύρου, ο οποίος έχει την ευθύνη των εκδόσεων. Άμεσα το Παγκόσμιο Συμβούλιο Κρητών θα καλέσει διεθνείς φορείς να στηρίξουν την προσπάθεια για τις μεταφράσεις και την έκδοση των έργων του μεγάλου στοχαστή.
Εξάλλου, στο ψήφισμα που εκδόθηκε μετά τη λήξη των εργασιών του συνεδρίου οι υπογράφοντες (εισηγητές, ακροατές, οργανωτές) υπογραμμίζουν ότι διαπίστωσαν από «τις εισηγήσεις έγκυρων επιστημόνων και μελετητών του έργου του Καζαντζάκη ότι οι μη εμπορικοί τίτλοι απουσιάζουν από τα βιβλιοπωλεία και ότι τεκμήρια για τη ζωή και το έργο του, που φυλάσσονται στις εκδόσεις Νίκου Καζαντζάκη είναι δυσπρόσιτα στους ερευνητές». Οι ίδιοι δηλώνουν ότι απαιτούν από κάθε αρμόδιο δημόσιο και ιδιωτικό φορέα να συμβάλει άμεσα ώστε να σταματήσει η ιδιότυπη πνευματική ομηρία του Νίκου Καζαντζάκη για να συνεχίσει να αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκφραστές και εκπροσώπους των ελληνικών Γραμμάτων στο παγκόσμιο πολιτισμικό γίγνεσθαι.

Οι διοργανωτές

Το συνέδριο συνδιοργάνωσαν οι: Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου, Δήμος Ηρακλείου, Δήμος “Νίκος Καζαντζάκης”, Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη (ΔΕΦΝΚ), ΕΚΕΜΕΛ (Ευρωπαϊκό Κέντρο Μετάφρασης-Λογοτεχνία και Επιστήμες του ανθρώπου), Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, Παγκόσμιο Συμβούλιο Κρητών.
Κατά την έναρξη των εργασιών το πρωί του Σαββάτου στο Ηράκλειο, η Νομάρχης Ηρακλείου Βαγγελιώ Σχοιναράκη δήλωσε «Ένα διεθνές συνέδριο στο Ηράκλειο και στη Μυρτιά που συνδιοργανώνεται από τη Ν.Α., το Δήμο τη ΔΕΦΝΚ και άλλους φορείς, είναι πολύ σημαντικό γιατί μέσα σ’ αυτό θα αναφερθούν αξιόλογοι επιστήμονες πάνω στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη και στην τύχη του. Για μένα είναι το πιο σημαντικό το γεγονός ότι μετά το έτος 2007 που γιορτάσαμε τα 50 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη, βλέπουμε μια κινητικότητα συνεχή πάνω στο έργο του και αυτό δείχνει ότι ως απόγονοί του λάβαμε δυναμικά τις ευθύνες που μας αναλογούν στην ανάδειξη του έργου του και στη διάδοση και στη διάσωση. Είναι η βαριά μας κληρονομιά». Η ίδια πρόσθεσε «Ο μεγάλος δημιουργός έχει βάλει τη σφραγίδα του σε παγκόσμι ο επίπεδο κι εμείς σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να είμαστε εκείνοι που θα την αλλοιώσουμε. Πρέπει να την επικυρώσουμε και να τεκμηριώσουμε με όσο πιο δυναμικό τρόπο γίνεται το σπουδαίο έργο που έχει αφήσει αυτός ο άνθρωπος όχι μόνο σε μας, αλλά σε όλους τους πολίτες του κόσμου, αφού πολίτης του κόσμου ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης».

Η πρώτη μέρα των εργασιών

Ο δημοσιογράφος-συγγραφέας Νίκος Ψιλάκης προήδρευσε κατά την πρώτη μέρα των εργασιών του συνεδρίου.
Η συγγραφέας και μεταφράστρια Αθηνά Βουγιούκα μίλησε για το αίτημα της δημοσίευσης ανέκδοτων έργων του Νίκου Καζαντζάκη και της επανέκδοσης όσων έχουν ήδη εξαντληθεί. Ειδικότερα είπε ότι περιμένουν εδώ και δεκαετίες την έκδοσή τους έξι θεατρικά έργα, που έχουν δημοσιευτεί ή αναδημοσιευτεί σε διάφορα περιοδικά και επιθεωρήσεις, από το 1907 έως το 1962, δεκαπέντε δοκίμια, που έχουν κι αυτά δημοσιευτεί ή αναδημοσιευτεί σε διάφορα περιοδικά και επιθεωρήσεις, από το 1906 έως το 1971, ενώ α-νέκδοτα παραμένουν ακόμα και οκτώ κινηματογραφικά σενάρια που έγραψε στις αρχές της δεκαετίας του 1930, καθώς και οι μεταφράσεις 7 ξένων θεατρικών έργων (μεταξύ των οποίων ο «Οθέλλος» του Σαίξπηρ, ο «Φάουστ» του Γκαίτε,«Απόψε αυτοσχεδιάζουμε» του Πιραντέλλο) και μιας ανθολογίας σύγχρονης ισπανικής λυρικής ποίησης με έργα 11 ποιητών (μεταξύ των οποίων και ο Λόρκα). Παράλληλα, όπως είπε η κυρία Βουγιούκα δεν έχει δει ποτέ το φως της δημοσιότητας και το μεγαλύτερο μέρος από τα τετράδια, σημειωματάρια και ημερολόγιά του, όπου, εκτός από τις εντυπώσεις και τις σκέψεις του, κατέγραφε τις προπαρασκευαστικές εργασίες και τις ιδέες του για τη συγγραφή των έργων του. Εντυπωσιακός, σύμφωνα με την ίδια, είναι και ο αριθμός των επιστολών του μεγάλου Κρητικού που παραμένουν αδημοσίευτες ή διασκορπισμένες σε εφημερίδες και περιοδικά, καθώς και σε κάποια βιβλία μελετητών του έργου του.
Οι φιλόλογοι Παναγιώτα Χατζηθεοχάρους και Ελένη Γιοβάννη μίλησαν για την ανάγκη νέων σχολιασμένων εκδόσεων των έργων του Νίκου Καζαντζάκη (με έγκυρη κριτική εισαγωγή, ερμηνευτικά σχόλια και σημειώσεις και ανταποκρινόμενων στη σημερινή εκδοτική αισθητική). Οι δύο εισηγήτριες πραγματοποίησαν έρευνα για να διαπιστώσουν την κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα από εκδοτική άποψη τα έργα του Ν. Καζαντζάκη. Στην πορεία της έρευνάς τους, όπως είπαν χαρακτηριστικά, δυσκολεύτηκαν να βρουν ακόμη και σύγχρονα αντίτυπα σε πολλά μεγάλα βιβλιοπωλεία του κέντρου της Αθήνας. Στις βιβλιοθήκες εντόπισαν ελάχιστες παλαιότερες εκδόσεις των έργων του Ν. Καζαντζάκη από αυτές, κυρίως, που κυκλοφορούσαν όταν ζούσε, όμως τα περισσότερα τα βρήκαν σε βιβλιοθήκες ιδιωτών. Οι κυρίες Χατζηθεοχάρους και Γιοβάννη ανακάλυψαν ότι μισό αιώνα μετά το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη και παρά τη διεθνή αναγνώρισή του «παραμένει κτήμα ενός σημαντικού αλλά περιορισμένου αγοραστικού κοινού, μυημένου στη σκέψη και τις φιλοσοφικές αναζητήσεις του συγγραφέα και ευαισθητοποιημένου ως προς το αξιακό εκτόπισμά του». Αυτό οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, μεταξύ των οποίων το γεγονός ότι τα βιβλιοπωλεία δεν μπορούν να εξασφαλίσουν επαρκή αριθμό αντιτύπων και ότι οι εκδόσεις που κυκλοφορούν αποπνέουν τον αέρα μιας τυπογραφικής αισθητικής που έχει πλέον παρέλθει, με αποτέλεσμα να δημιουργείται απώθηση στο αγοραστικό κοινό.
Η συγκριτολόγος Μοσχοβία Κασκούρα αναφέρθηκε στα προβλήματα της διανομής και αγοραστικής κίνησης των βιβλίων του Νίκου Καζαντζάκη. Μέσα από έρευνα κι εκείνη προχώρησε σε μια σειρά από διαπιστώσεις, όπως ότι «δεν υπάρχει όλη η σειρά των μυθιστορημάτων στα βιβλιοπωλεία και παραδόξως θεωρείται εύκολη η εύρεσή τους. Ελάχιστα είναι τα σημεία όπου ένας βιβλιόφιλος θα βρει τα ταξιδιωτικά του συγγραφέα, τα θεατρικά του έργα, τον Μέγα Αλέξανδρο, την Ιστορία της Ρώσικης Λογοτεχνίας, την Διατριβή του για τον Νίτσε καθώς και το Όφις και Κρίνο, στα Παλάτια της Κνωσού. Υπάρχει ολική απώλεια των 400 επιστολών του Νίκου Καζαντζάκη προς τον Πρεβελάκη. Σχεδόν Αδύνατη είναι η εύρεση της Οδύσσειας και δυστυχώς υπάρχει μόνο σε μια συλλεκτική έκδοση (η τιμή της οποίας αγγίζει τα 200 ευρώ) και αποθαρρύνει τον αναγνώστη να την αποκτήσει. Η μορφή για την χρήση και η τιμή για την απόκτηση ενός βιβλίου πρέπει να είναι το κέντρο αναφοράς του διακινητή και όχι μόνο». Στο ερώτημα αν υπάρχει ζήτηση για τα βιβλία του Καζαντζάκη, η απάντηση είναι συχνή, σύμφωνα με την ίδια «Κάποια βιβλιοπωλεία μας ενημέρωσαν λέγοντάς μας πως με τον καιρό όλο και πιο αραιή γίνεται η ζήτηση των βιβλίων του έως και σπάνια. Το ποσοστό είναι μικρό όμως όχι και καθησυχαστικό. 5 στα 10 βιβλιοπωλεία θεωρούν πως υπάρχει πτώση στην αγοραστική κίνηση των βιβλίων του Ν.Κ. 10 στα 10 βιβλιοπωλεία μας ενημέρωσαν πως οι παραγγελίες των βιβλίων διεκπεραιώνονται με ευκολία. Παρολ’αυτά υπήρχαν περιπτώσεις που κάνουν πολύ πιο εύκολα τις παραγγελίες τους σε πρακτορεία διακίνησης παρά στον ίδιο τον Εκδοτικό Οίκο». Η κυρία Κασκούρα επεσήμανε ότι σε ένα από τα κεντρικότερα βιβλιοπωλεία κοντά στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, το Gilbert Jeune, το μόνο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη που μπορεί να βρει κανείς είναι ο Ζορμπάς, σε έκδοση τσέπης και με την πολύ προσιτή τιμή των 5ευρώ. «Ο υπεύθυνος του βιβλιοπωλείου με ενημέρωσε πως αν και υπάρχει αρκετά συχνή ζήτηση των έργων του κυρίως από φοιτητές και αναγνώστες άνω των 50 ετών, η διακίνηση των βιβλίων γίνεται με μεγάλη δυσκολία. Τις ίδιες παρατηρήσεις μου έκαναν και υπεύθυνοι μικρών βιβλιοπωλείων σε γειτονιές όπως Odéon, Sorbonne, Saint Germain des Près, κοντά σε λύκεια και κολλέγια θεωρώντας πως είναι κρίμα και πως δεν υπάρχει στο Παρίσι κανένας επίσημος φορέας που θα μπορούσε να προωθήσει τα βιβλία του Ν.Κ. (υπονοώντας φυσικά τις Εκδόσεις Ν.Κ)» πρόσθεσε.
Συμπερασματικά, η κυρία Κασκούρα ανέφερε ότι η υψηλή τιμή των εκδόσεων, η έλλειψη όλων των έργων στα βιβλιοπωλεία, η έλλειψη κινήτρου από την πλευρά των νέων ν’ ανακαλύψουν ένα ιδιαίτερο γράψιμο, πολλές φορές ξεπερασμένο αλλά τόσο εύστοχο και επίκαιρο, δίνουν μια ολοκληρωτικά πιστή εικόνα της αποτυχίας (όσο κι αν η έννοια αυτής της λέξης είναι σκληρή) να εκπροσωπήσουμε τίμια τον δικό μας Νίκο Καζαντζάκη. «Η δημοσίευση των στοιχείων θεωρείται απαραίτητη όπως και η ανάληψη πρωτοβουλίας από υπεύθυνους για την σωστή αναγνώριση των έργων του Νίκου Καζαντζάκη. Προσωπικά, ως πανεπιστημιακή ερευνήτρια στην Σορβόννη, θα πρότεινα το Πανεπιστήμιο Κρήτης για την ανάληψη αυτής την πρωτοβουλίας το οποίο είναι γνωστό για την σοβαρότητα και το επιστημονικό του κύρος» σημείωσε.
Οι κ.κ. Σ. Ν. Φιλιππίδης και Κωνσταντίνος Δημάδης που ήταν μεταξύ των ομιλητών της πρώτης μέρας δεν κατάφεραν να παρευρεθούν στο συνέδριο, όμως απέστειλαν τις εισηγήσεις τους, οι οποίες αναγνώστηκαν. Στις εργασίες συμμετείχαν η συγγραφέας Ρέα Γαλανάκη, ο ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών Γιώργης Γιατρομανωλάκης και ο δικηγόρος Γιώργος Στεφανάκης. Το λόγο πήρε και ο αρχιεπίσκοπος Κρήτης κ.Ειρηναίος που παρακολούθησε τις εργασίες του συνεδρίου.

Η δεύτερη μέρα των εργασιών

Η κατάσταση και ποιότητα των μεταφράσεων, τα προβλήματα διανομής και αγοραστικής κίνησης, αλλά και η δυνατότητα επανεκδόσεων και νέων μεταφράσεων απασχόλησαν τους συμμετέχοντες στο συνέδριο χθες, στο Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη στους Βαρβάρους.
Στο προεδρείο ήταν η διευθύντρια του ΕΚΕΜΕΛ Ελένη Ζέρβα, ενώ για τα προβλήματα των μεταφράσεων μίλησαν ο μεταφραστής Ben Petre, η λέκτορας Boston College, μεταφράστρια Μαρία Κακαβά, η κυρία Ζέρβα, η υποψήφια διδάκτωρ Helena Gonzalez Vaquerizo, η μεταφράστρια πρόεδρος του Νορβηγικού Τμήματος της ΔΕΦΝΚ Κυριακή Παπαδοπούλου- Samuelsen, ο πρόεδρος του Σουηδικού Τμήματος της ΔΕΦΝΚ Ξενοφών Παγκαλιάς, καθηγητής Πανεπιστημίου Andriy Savenko, η μεταφράστρια και εκδότρια Elena Lazar, η φιλόλογος και μεταφράστρια Ισμήνη Ραντούλιβιτς, η επίκουρη καθηγήτρια Πανεπιστημίου Svetlana Berikashvili και η μεταφράστρια Zdranka Mihaylova. Οι εισηγητές αναφέρθηκαν στα προβλήματα των μεταφράσεων στα αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, πορτογαλικά, καταλανικά, νορβηγικά, σουηδικά, ρωσικά, ουκρανικά, ρουμανικά, σερβικά, σλοβένικα, σερβοκροατικά, γεωργιανά και βουλγαρικά.
Τη δεύτερη αυτή μέρα του συνεδρίου διατυπώθηκε έντονος προβληματισμός για τις μεταφράσεις, αφού ελάχιστα είναι τα έργα που μπορεί να βρει κανείς και πολύ δύσκολα δίνονται άδειες για νέες μεταφράσεις.