
“Στη σημερινή πλατεία (το Μεϊντάνι) δυο τετράγωνα χαλάστηκαν το 1901. Στο πρώτο ήταν τα μανάβικα. Χαμηλόστενα και μακρόστενα ντουκιάνια, που σ’ αυτά οι μανάβηδες, Τούρκοι και Χρισθιανοί, διαλαλούσαν τα ζαρζαβατικά τους με φωνές που ξεσήκωναν το τσαρσί και που πάνω απ’ όλες ακούγονταν η χοντρόηχη φωνάρα του Γκιαουρογιάννη, του ξυπόλυτου βρακά και αξύριστου σπαγγοραμένου μανάβη”. Έτσι μας περιγράφει τα μανάβικα ο μπαρμπέρης λογοτέχνης Μανόλη Δερμιτζάκης στο βιβλλιο του “Το παλιό Κάστρο” (Εκδόσεις Δοκιμάκης).
***
Το Μεγάλο Κάστρο τότε, είχε ν’ αντιμετωπίσει αρκετά προβλήματα, όσον αφορά στα διάφορα δημοτικά έργα: ύδρευση, υπόνομοι, ηλεκτροφωτισμός, γενική εξυγίανση της πόλης, ρυμοτομία, άνοιγμα των Τειχών, εξωραϊσμός και το κυριότερο η Δημοτική Αγορά. Για την Δημοτική Αγορά της πόλης μας, γίνεται λόγος στις 30 Ιουνίου 1913, στην εφημερίδα “Νέα Εφημερίς”. Πρόκειται για κάποιο αναγκαίο έργο το οποίο θα απαλλάξει τους Καστρινούς από την δυσώδη βρώμα η οποία διασπείρεται και κυριαρχεί στο κέντρο του Μεγάλου Κάστρου.

“Έτερον έργον εκ των πλέον ζωτικών και των πλέον απαραίτητων δια την υγείαν και τον εξωραϊσμόν της πόλεώς μας είναι και η Δημοτική Αγορά, της οποίας η μελέτη έχει γίνει προ πολλούς εκλεγέντος ήδη του καταλλήλου χώρου. Ως τοιούτος επροτιμήθη ο μεταξύ της πλατείας “Ελευθ. Βενιζέλου και Πλατειά Στράτα” και εν τω μέσω των καταστημάτων κάτωθι του Στρατώνος του Κεντρικού Σταθμού. Άλλος καταλληλότερος χώρος έχων και το πλεονέκτημα της κεντρικότητος, δεν είναι δυνατόν να εξευρεθεί, έγιναν δε προσπάθειαι όπως ανεγερθή αλλού πλην αι προσπάθειαι αύται υπήρξαν άνευ αποτελέσματος. Υπάρχουν όμως όπως πάντοτε συμβαίνει και μάλιστα στην θαυμάσιαν πόλιν μας, οι εναντιούμενοι και εις αυτό το ζήτημα. Η ανέγερσις της Δημοτικής Αγοράς θα απαλλάξει την πόλιν μας της δυσώδους βρώμας της διασπειρωμένης εις τα κέντρα της πόλεως υπό των τοποθετημένων εις άπασαν την πόλιν, μανάβηκων, κρεοπωλείων, ιχθυοπωλείων και άλλων τοιούτου είδους καταστημάτων δημιουργίας κάθε βρώμας και ασθένειας. Λόγω της ανά την πόλιν διασποράς αυτού καθίσταται αδύνατος η επ’ αυτών επίβλεψις και η λήψις μέτρων εξασφαλιστικών δια την υγείαν των πολιτών. Λόγω της διασποράς αυτών και ιδίως εις το Μεϊντάνι και το Καμαράκι και εις πολλά άλλα μέρη ο εξωραϊσμός της πόλεως εις τα τμήματα ταύτα είναι αδύνατος, αφ’ ου κανείς δεν θα υπάρξη τόσον πτωχός τω πνεύματο ώστε να θυσιάση 30-40 χιλιάδας δραχμάς δια να κατασκευάση ανθρωπινόν κατάστημα ή οίκημα εις ακτίνα 400-500 μέτρων από των κέντρων αυτών των υποβοηθούντων εις την γέννησιν εκατομμυρίων μυιών και χρησιμευόντων ως εστία πάσης βρωμιάς και νόσου.
Δια την ανεγέρσεως της Αγοράς, ο Δήμος θα δυνηθή αφ’ ενός μεν να συγκεντρώση τα καταστήματα των εδωδίμων ειδών και να επιβληθή λόγω της εν στενώ χώρω συγκεντρώσεώς των επ’ αυτών δια την καθαριότητα, εφ’ ετέρου δε να απαλλάξη την πόλιν από την ασχημίαν των μανάβηκων, χασάπηκων κλπ. Εις αυτά δε δέον να προστεθή η σημαντική πρόσοδος του Δήμου εκ των ενοικίων των εν τη Αγορά μαγαζείων και το κέρδος των αγοραστών λόγω της σημαντικωτάτης ελαττώσεως των ενοικίων, τα οποία τώρα τελευταίως έχουν ανέλθει εις ύψη δυσθεώρατα, αφ’ ου μάθη ο κόσμος ότι όλα ανεξαιρέτως τα μικρομάγαζα του Μεϊντανιού πληρώνουν 6-8 δρχ. την ημέραν. Αι δε 6 ή 8 δραχμαί επιβαρύνουν αποκλειστικώς τας λαϊκάς τάξεις αι οποίαι και μόναι εννοούν την επιβάρυνσιν των τριοφίμων με την πρόσθετον αυτήν υπέρ των ιδιοκτητών φορολογίαν την απορρέουσαν εκ της ανάγκης των καταστηματαρχών όπως διατηρήσουν τα γνωστά των καταστήματα και αντεπεξέλθουν κατά των μεταξλυ των συναγωνισμών.
Μετά την ανέγερσιν των εν τη αγορά καταστημάτων υπεραρκετών άλλως τε ως υπολογίζονται, ο συναγωνισμός των καταστηματαρχών θα περιορισθή εις ειδη μη επιβαρυνόμενα και πολύ εκ των υπερόγκων ενοικίων, η εκ τούτου δε ωφέλεια δεν θα είναι καθόλου μικρά.
Κατόπιν των ανωτέρω εκτεθέντων, η ανέγερσις της αγοράς είναι αναγκαιοτάτη, ελπίζομεν δε ότι πολύ ταχέως θέλουσιν αρχίσει αι προκαταρκτικαί εργασίαι και η μελέτη του σχεδίου το οποίον μετά την οριστικήν απόφασιν και απαλλοτρίωσιν των δια τας εξόδους οικημάτων πρέπει να ανατεθή εις μηχανικόν περιωπής και πεπειραμένον εις τα τοιούτου είδους σχέδια, δια να μη παν χαμέναι αι εκατοντάδες των χιλιάδων δραχμών που θα εξοδεύση ο Δήμος, δια την ανέγερσιν της Δημοτικής Αγοράς. Ο μηχανικός του Δήμου απησχολημένος εις πλέιστας όσας άλλας εργασίας του Δήμου, θα ήτο αδύνατον να μελετήση και να επεξεργασθή όπως πρέπει το σχέδιο αυτό και ως εκ τούτου πρέπει να αποκλεισθή τελείως και η σκέψις μόνον ότι το σχέδιον θέλει εκπονηθή υπ’ αυτού”.
Επι δημαρχίας Ιωάννου Βογιατζάκη το 1929, γίνεται λόγος όπως ιδρυθεί στην πλατεία της Αγίας Αικατερίνης λαϊκή αγορά, η οποία θα λειτουργούσε κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Πρόεδρος τότε του Δημοτικού Συμβουλίου ήταν ο Αλέξανδρος Γεωργιάδης και γραμματέας του ο Αρτέμης Αθουσάκης. Ας δούμε όμως από ποιούς απαρτίζονταν εκείνο το Δημοτικό Συμβούλιο: Ιωάννης Βογιατζάκης, Αλέξανδρος Γεωργιάδης, Μιχαήλ Θαλασσινός, Νικόλαος Καρέλης, Κων/νος Κουλούρας, Ευάγγελος Μιχελιδάκης, Ιωάννης Μουρέλλος, Εμμανουήλ Ξανθάκης, Ανδρέας Παπαδόπουλος, Εμμανουήλ Σπινθουράκης, Σπυρίδων Φουντουλάκης, Ιωσήφ Αληγιζάκης, Δημοσθένης Δημόπουλος, Ιωάννης Δρακοντίδης, Χαράλαμπος Κεδίκογλου, Στυλιανός Κωνσταντινίδης, Ιωάννης Λιναρδάκης, Σταύρος Μακράκης, Μηνάς Μακράκης, Κων/νος Μαρκατάτος, Νικόλαος Παπαδάκης, Ιωάννης Περτσελάκης, Εμμανουήλ Τριανταφυλλάκης, Στυλιανός Τζωρτζάκης και Δημήτριος Χαλκιαδάκης. Σε επόμενη συνεδρίαση υπάρχει αίτηση του Σωματείου των Λαχανοπωλών Ηρακλείου, με την οποία παρατηρείται η γενική αποχή των παραγωγών από τη λαϊκή αγορά και η μετατροπή αυτής σε κέντρο υπαίθριου εμπορίου διαφόρων ασύδοτων μεταπρατών οι οποίοι δεν υπόκεινται σε κανένα φόρο επαγγέλματος και για το λόγο αυτό ζητά την κατάργηση αυτής, καθόσον παραβλέπονται σοβαρά τα συμφέροντα των μελών του Σωματείου αυτού, τα οποία καταβάλλουν διάφορους δυσβάστακτους δημοσίους και δημοτικούς φόρους αλλά και υπέρογκα ενοίκια για τα καταστήματά τους.
Δεν έγινε ποτέ όμως αυτή η αγορά, αφού το τότε Δημοτικό Συμβούλιο θεώρησε ακατάλληλο το χώρο της Αγίας Αικατερίνης για λόγους ευπρέπειας κεντρικοτάτου σημείου της πόλης αφενός, και αφετέρου σεβασμού προς τα θεία, αφού στον συγκεκριμένο χώρο βρίσκονταν ο Μητροπολιτικός Ναός του Αγ. Μηνά και ο παλαιός μικρός ναός επίσης του Αγίου και πολιούχου της πόλης μας. Όλα τα παραπάνω αποφασίσθηκαν και σε μελλοντική συνεδρίαση της 12-5-1932 επί δημαρχίας Ανδρέου Παπαδοπούλου και προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου Αδαμαντίου Κωνσταντινίδη. Τότε μάλιστα πάρθηκε η απόφαση να γίνει η αγορά προς το Καμαράκι και προς το Τέμενος γενικότερα του Γενί Τζαμί, αφού η προταθείσα έκταση ήταν μεγαλύτερη απ’ αυτήν της πλατείας της Αγίας Αικατερίνης. Παλιότερα, σ’ αυτήν την περιοχή ήταν εγκατεστημένα τα πρώτα κασαπιά και αργότερα στο σημείο αυτό ήταν η Κεντρική Αγορά της πόλης μας, με τους μανάβηδες κυρίως χονδρεμπόρους αλλά και κάποια άλλα καταστήματα. Θ’ αναφερθώ σε ονόματα προσπαθώντας να έχω όσο το δυνατόν λιγότερες παραλείψεις, που πάντοτε σε τέτοιες αναφορές υπάρχουν και για τις οποίες σας ζητώ προκαταβολικά συγγνώμη. Σύμφωνα με πληροφορίες που μας έχει αφήσει ο γνωστός Μήβας αλλά και από συζητήσεις που έχω κάνει με ανθρώπους που ζουν σ’ αυτή τη γειτονιά ή που εργάστηκαν σ’ αυτήν, μας αναφέρουν τους διάφορους εμπόρους και κυρίως τους χονδρεμπόρους, με είδη μαναβικής, όπως: ο Κων/νος Καρούζος, ο Γιάννης Κασαπάκης, ο Νίκος Μελισσείδης, ο Γιώργος Μελισιώτης, ο Γιάννης Χρυσάκης, ο Γιάννης Παπαδογιάννης, ο Ευάγγελος Βέργης, ο Γιώργος Μακρυδάκης, ο Αντώνης Βαμβουκάκης, ο Λίτινας, ο Γιώργος Πικράκης, ο Γιάννης Νύκταρης, ο Μανώλης Στρατιδάκης, ο Βασίλης Τζεδάκης και τα αδέλφια Νίκος και Γιάννης Παπαδάκης. Επίσης μαγαζιά είχαν ο Φρέσκος, ο Ρασούλης, ο Μαλτεζάκης, ο Πεδιώτης, ο Χλειουνάκης, ο Φραγκιαδάκης και ο Θόδωρας ο Καμπιτάκης. Όλα τα μαγαζιά άρχιζαν από το φούρνο του Παναγιωτάκη και κατεβαίνοντας δεξιά και αριστερά απλώνονταν στην Πλατειά Στράτα και προς την οδό Δελημάρκου. “Στην περιοχή αυτή ήταν οι φούρνοι του Χανδάνου και του Βλάσση, πιο πέρα ο φούρνος του Καστρινάκη, το κατάστημα του Κληρονόμου με είδη παντοπωλείου, το γαλακτοπωλείο του Γιαννάκη, που έφτιαχνε καταπληκτικό γιαούρτι, και το καφέ-ουζερί του Λαγού που βρισκονταν στην οδό Δελημάρκου. Τα θυμάμαι όλα αυτά, γιατί δούλευα μικρό παιδί στο μαγαζί των αδελφών Βατίστα (Νίκος και Αρχιμήδης). Είχαν την αντιπροσωπεία των τσιγάρων ΚΕΡΑΝΗΣ και του καφέ ΜΕΚΚΑ” μας λέει ο κ. Σάββας Στρατάκης. Ο κ. Κων/νος Αποστολάκης, ιδιοκτήτης καταστήματος δίπλα από την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, θυμάται την αγορά εκείνη την εποχή που έσφιζε από ζωή: “Ο πατέρας μου είχε το ίδιο μαγαζί, με καθρέφτες, τζάμια, εικόνες, κορνίζες. Απέναντι ακριβώς ήταν το σπίτι του παλιού δημάρχου Αριστείδη Ανδρουλάκη (διετέλεσε δήμαρχος Ηρακλείου το 1946 μέχρι το 1949 και υπήρξε και δημαρχεύων κατά την εξαετία της δημαρχίας του αείμνηστου Μηνά Γεωργιάδη 1934-1940). Υπήρχε ο φούρνος του Παναγιωτάκη και απέναντι από την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής η κλινική του Κουβίδη”. Ο Ηρακλής Τσαγκαράκης στον οποίο οφείλω πολλά για το πόνημά μου αυτό και ο οποίος διατηρεί κατάστημα σ’ αυτή την περιοχή, συμπληρώνει:
“Στο Καμαράκι, η κίνηση και η φορτοεκφόρτωση των ζαρζαβατικών και φρούτων, ήταν συνεχής, για όλο σχεδόν το εικοσιτετράωρο. Οι χωρικοί, καθώς και οι αγωγιάτες, άρχιζαν να καταφθάνουν με τα φορτωμένα στα ζώα τους προϊόντα, κυρίως από κοντινά χωριά της πόλης μας: Ρογδιά, Αχλάδα, Φόδελε, Ασίτες, Βενεράτο, Αυγενική, Τύλισο και άλλα. Πολλές φορές έφερναν σταφύλια και αν πουλιούνταν τότε ο παραγωγός πληρωνονταν. Υπήρχαν κάτι μεγάλα κάρα, οι νταλίκες, που φόρτωναν βαρλεκια επάνω, τις οποίες έσερναν άλογα. Επίσης υπήρχαν και τα χειροκίνητα κάρα με τους χαμάληδες της αγοράς. Οι εμπορομανάβηδες σύχναζαν στο καφενείο του Κοσμαδάκη, απέναντι από το φούρνο του Παναγιωτάκη (σήμερα έχει κατεδαφισθεί) και στην ταβέρνα το “ΝΟ”. Την έλεγαν έτι γιατί ο ταβερνιάρης είχε κάνει χρόνια στην Αμερική και χρησιμοποιούσε συνέχεια το “Νο”. Προτού γίνει ταβέρνα ήταν παλιό Τούρκικο Οινοποιείο. Άλλα στέκια ήταν το μπακάλικο του Γαλανάκη δίπλα στο σημερινό κηροπωλείο, στην ίδια γειτονιά το σαπουναριό του Κατεχάκη και το ραφείο του Πλαϊτη, πριν φθάσουμε στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Ο χώρος έσφιζε από τους πλανόδιους πωλητές και από τους πρωινούς κουλουράδες που πριν από το χάραμα βρισκονταν στο πόδι”.
Ο κ. Γιάννης Δασκαλάκης, δάσκαλός μου στην προσπάθεια αυτή, έχει να μας πει: Από το 1947 μέχρι το 1951, δούλευα στην αγορά σε κατάστημα ειδών μαναβικής λιανικής πώλησης. Επισκεπτόμουν τακτικά την αγορά στο Καμαράκι και θυμάμαι αρκετούς χονδρεμπόρους”. Ο κ. Γιάννης μου είπε αρκετούς, αλλά μερικούς τους προανέφερα και δεν θα τους επαναλάβω. Ο ίδιος συνεχίζει: “Θυμάμαι τους αδελφούς Κριτσωτάκη, τον Μανόλη Σταματάκη, το Γιάννη Ρεράκη, το Χαρίδημο Φλουρή, το Νίκο Καπετανάκη, τον Χαράλαμπο Βαμβουκάκη, τον Δημήτρη Κασαπάκη και τον Ορφανό. Η λειτουργία της αγοράς άρχιζε από τις τρεις τα μεσάνυχτα και τέλειωναν οι εργασίες το μεσημέρι. Η κίνηση ήταν μεγάλη, έντονη, γέλια, φωνές, πειράγματα. Πραγματικά ωραία εποχή, όσο σκληρή κι αν ήταν. Οι χωριάτες ερχόταν με τα γαϊδουράκια τους και τα έδεναν όπου έβρισκαν. Την περιοχή αυτή από τις πολλές καβαλίνες την έλεγαν και καβαλινοχώρι”. Εκεί στην Αγία Παρασκευή υπήρχε και το Χάνι του Λογιάδη, σύμφωνα με πληροφορίες του Μηνά Βαρδαβά, αλλά πού να χωρέσει τόσα ζώα! Αναγκαστικά οι άνθρωποι τα έδεναν όπου έβρισκαν. Συνεχίζοντας ο κ. Γιάννης, μας λέει: “Η ταβέρνα του “Νο” είχε μια μικρή πόρτα, αντίθετα ο χώρος της ταβέρνας εσωτερικά ήταν τεράστιος και όταν τα έπιναν οι θαμώνες της ο “Νο” στεκόταν στην πόρτα και δεν τους άφηνε βα ξεπορτίζουν. Πολλοί μαζί αλλά λίγοι - λίγοι επίτηδες για να μη κάνουν φασαρία, αφού τα είχαν πιεί. Εκτός από τα φρούτα και τα λαχανικά οι κάτοικοι των Βουτών και της Τυλίσου πουλούσαν και αχινοπόδια για προσάναμα. Οι Τυλισανοί βέβαια πουλούσαν και στυλιάρια για τ’ αμπέλια. Μεγάλο γεγονός ήταν η άφιξη του φορτηγού αυτοκινήσου από το Φόδελε, γεμάτο με ωραία φοδελιανά ποροκάλια, τα οποία δεν έχανε την ευκαιρία ο Νίκος Μελισιώτης να τα διαφημίζει πως είναι ωραία, γευστικά, μυρωδάτα και γιαλιστερά σαν λουστρίνια. Αποτέλεσμα ήταν ο εμπορικός κόσμος της αγοράς να του δώσει το παρανόμι λουστρίνης. Τέλος ο κ. Γιάννης μου λέει για τη μικρή Καμάρα που υπήρχε εκεί στο σημερινό ξενοδοχείο “Ηράκλειο” και χρησίμευε ως γεφυράκι, προκειμένου να περνούν τα νερά της Περβόλας από εκεί και να καταλήγουν στη θάλασσα. Ήταν ένα ποταμάκι και απ’ αυτή την Καμάρα πήρε η περιοχή το όνομα “Καμαράκι”.
Σύμφωνα με τα πρακτικά του Δημοτικού Συμβουλίου Ηρακλείου, το Δημοτικό Συμβούλιο Ηρακλείου συνήλθε στις 3 Αυγούστου 1962 και αποφάσισε την ανέγερση Δημοτικής Λαχαναγοράς στην οδό Σκορδυλών, στην σημερινή περιοχή της Αγίας Τριάδας, κοντά στο Καπνοκοπτήριο. Η πραγματοποιηθείσα δαπάνη ανερχόταν τότε στα 2.000.000 δραχμές και επρόκειτο για αγορά χονδρικής πώλησης οπωροκηπευτικών αγαθών. Δήμαρχος Ηρακλείου εκείνη την περίοδο ήταν ο Νικόλαος Κρασαδάκης και πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου ήταν ο Εμμανουήλ Μανωλόπουλος. Η σύνθεση του Δημοτικού Συμβουλίου ήταν η παρακάτω: Αθητάκης Ι., Αλεξάκης Γ., Αλιγηζάκης Γ., Βογιατζάκης Α., Γαβριλάκης Γ., Γιγορτσής Δ., Κατσουλογιώργη Α., Κασαμπαλόγλου Δ., Καψετάκης Γ., Κουβίδης Κ., Κυπριωτάκης Ε., Λιαπάκης Ε., Λογαριαστάκης Μ., Μαμαλάκης Α., Μανασάκης Α., Μανωλόπουλος Ε., Μεταξάς Ν., Νιταδώρος Ε., Νταγιαντάς Ν., Παλαιολόγος Κ., Περδικογιάννης Σ., Πετράκης Ε., Πηγάκης Ε., Τσαμπουράκης Δ., Χατζάκης Ε. Παρόντος βέβαια και του γραμματέα του Δήμου Κων/νου Ξωφάκη.
Η συγκεκριμένη Λαχαναγορά λειτούργησε μέχρι τον Ιούνιο του 2000. Από τον Ιούλιο του ίδιου χρόνου άρχισε να λειτουργεί η νέα Λαχαναγορά της Βιομηχανικής. Θυμάμαι αρκετά την Λαχαναγορά στο λιμάνι αφού για ένα χρονικό διάστημα εργαστήκαμε εκεί κοντά, στο Καπνοκοπτήριο, προσπαθώντας να εντοπίσουμε αρχειακό υλικό για λογαριασμό του τμήματος Αρχείων της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, μαζί με τους συναδέλφους μου Ανδρέα Σαββάκη και Στέφανο Γρατσέα. Θυμάμαι το ζεστό καλωσόρισμα στο καφενείο της Λαχαναγοράς από τον καλό φίλο μου, αξέχαστο πια!, τον Τάκη Χελιδόνη, όταν πηγαίναμε να κάνουμε ένα διάλειμμα και να πιούμε έναν καφέ. Πρόθυμος, γελαστός, αδελφικός και άνθρωπος της παρέας, έκανε αυτό το καφενείο από το 1973 μαζί με τον πατέρα του τον Αντώνη Χελιδόνη, μια επιχείρηση που σήμερα συνεχίζει ο γιός του ο Αντώνης. Εκεί οι έμποροι περνούσαν την ώρα τους ευχάριστα και όχι μόνο αυτοί αλλά και πολλοί άλλοι που ήταν περαστικοί ή εμπλέκονταν με τη ζωή της Λαχαναγοράς. Είχε τον μπάρμπα Κώστα για να μοιράζει καφέδες στους πάγκους. Χαρακτηριστικά τα μεζεδάκια του Τάκη Χελιδόνη και εκείνες οι λάμπες που είχαν μεγάλη ζήτηση λίγο πριν το μεσημέρι, με το κόκκινο καλό κρασί από τους κουρασμένους μανάβηδες και αχθοφόρους. Μια αγορά όπως όλες. Με ζωή, κίνηση, πειράγματα, γέλια. Μια κίνηση που άρχιζε από τα βαθιά χαράματα, με πρωταγωνιστές αυτούς τους ανθρώπους του μόχθου, τους πραγματικά ωραίους και μοναδικούς. Τους ολότελα αληθινούς ανθρώπους εκείνης της εποχής.

