Του Ν. Τσαγκαράκη
Eχει λεχθεί ότι ακόμη και στη χειρότερη ταινία μπορεί κανείς να βρει κάτι καλό. Όταν όμως πρόκειται για ταινίες που θεωρούνται σημαντικές, μπορεί να κοιτάμε αλλά να μη βλέπουμε.
Ένας από τους λόγους που διαχωρίζουν τον κριτικό κινηματογράφου από τον κοινό θεατή, όσο ενημερωμένος αν είναι κι αυτός από τη μεριά του, είναι η ικανότητα να μπαίνει στην αίθουσα χωρίς καθολου προσδοκίες ή με όσο το δυνατόν λιγότερες, τις οποίες έπειτα είναι σε θέση να αναθεωρήσει και να αναδιαμορφώσει σε οποιοδήποτε σημείο κρίνει ότι του υποδεικνύεται από την ίδια την ταινία. Ο κριτικός δε βρίσκεται εκεί απλώς για να ικανοποιήσει την όρεξή του, οπότε δε θα πρέπει να περιμένει οι ταινίες να ανταποκρίνονται στο γούστο του, αλλά να προσαρμόζει τις προσδοκίες του στην εξέλιξή τους, ώστε να μπορέσει να διαπιστώσει τα πιθανά αξιόλογα στοιχεία της. Ακόμη όμως κι αυτή η επαγγελματική συνθήκη πολλές φορές δεν τηρείται ακριβώς στον βαθμό και με τον τρόπο που θα έπρεπε. Έτσι, πολλές φορές παρασυρόμαστε από την εξωτερική πληροφορία που συνοδεύει μια ταινία και που χρησιμεύει να προσαρμόσει τις προσδοκίες μας, να προετοιμάσει για το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, να προδιαθέσει για την προσφερόμενη απόλαυση.
Ένα από τα βασικότερα στοιχεία που χρησιμεύουν γι’ αυτό το σκοπό, είναι το είδος στο οποίο ανήκει μια ταινία, αν δηλαδή η ιστορία και η εικονογραφία της ακολουθούν συμβάσεις που έχουν χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν από άλλους τίτλους, οι οποίοι στοχεύουν στο ίδιο συναισθηματικό αποτέλεσμα. Η κωμωδία, η περιπέτεια, το δράμα, το θρίλερ και οι δεκάδες υπο-κατηγοριών τους περνάνε περιόδους ακμής αλλά και στασιμότητας, εξελίσσονται και λιμνάζουν, ανανεώνονται ή εξαφανίζονται. Επίσης, υπόκεινται στις αλλαγές και στο ιδιαίτερο ύφος που τους προσδίδει κάθε σκηνοθέτης, ανάλογα με την ισχύ και το ενδιαφέρον της οπτικής του.
Ο Χίτσκοκ ξεκίνησε το «Ψυχώ» (1960) ως αστυνομικό δράμα για να το συνεχίσει ως ψυχολογικό θρίλερ, ενώ ένα σχετικά πρόσφατο παράδειγμα στο οποίο ο σκηνοθέτης έπαιξε έξυπνα και αποτελεσματικά με τις προσδοκίες του κοινού ήταν το «Σκοτεινό χωριό» («The village», 2004) του Μ. Νάιτ Σαϊάμαλαν («Έκτη αίσθηση», «Άφθαρτος», «Οιωνός», «Lady in the water», «Το συμβάν»). Το όνομα του σκηνοθέτη αρκούσε για να μας προδιαθέσει για ένα ακόμη μεταφυσικό θρίλερ, και ως τέτοιο διαφημίστηκε- εύστοχα, αφού το κοινό σε πολλές περιπτώσεις ταυτίζει έναν σκηνοθέτη εξίσου περιοριστικά όπως έναν ηθοποιό, σ’ ένα συγκεκριμένο είδος ή τύπο ταινιών. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο ίδιος ο σκηνοθέτης στάθηκε αρκετά έξυπνος για να χρησιμοποιήσει την εικόνα και τη φήμη του ώστε να προσελκύσει το κοινό στην αίθουσα με την υπόσχεση ενός θρίλερ και τελικά να του προσφέρει μια κοινωνική παραβολή. Το κοινό μπορεί να μην εκτίμησε ιδιαιτέρως την πειραματική διάθεση του σκηνοθέτη, αλλά η ουσία είναι ότι οι ειδολογικές προσδοκίες είναι κρίσιμες στην κατανόηση και την απόλαυση ενός φιλμ.
Πριν από μερικές μέρες, με αφορμή τις προβολές της Κινηματογραφικής Ομάδας Πανεπιστημίου Κρήτης στο πλαίσιο του Just For Your Eyes Festival, παρακολούθησα γι’ ακόμη μια φορά το «Stalker», κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος των αδερφών Στρουγκάτσκι, γυρισμένη το 1979 από τον Αντρέι Ταρκόφσκι. Ο πρώτος χαρακτηρισμός που συναντά κανείς ψάχνοντας για την ταινία, είναι ότι ανήκει στο είδος της επιστημονικής φαντασίας, πρίσμα μέσα από το οποίο πολλοί θεατές εξακολουθούν να ερμηνεύουν το φιλμ και να καθορίζουν την εκτίμησή τους γι’ αυτό. Μην ξεχνάμε όμως ότι πριν από τους θεατές, εκείνοι που προσδιορίζουν το είδος μιας ταινίας, είναι ο δημιουργός της και η εταιρεία διανομής, με τους οποίους έχει ευθύνη να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει η κριτική, στον ρόλο της να ενημερώσει και να κατευθύνει σωστά το κοινό. Ίσως λοιπόν το μεγαλύτερο μερίδιο να το έχουν οι κριτικοί, οι οποίοι έχουν αφήσει τόσα χρόνια την ταινία να κυκλοφορεί με τις ‘αλυσίδες’ της επιστημονικής φαντασίας, όταν ουσιαστικά πρόκειται για ένα ψυχολογικό και φιλοσοφικό δράμα. Το ίδιο το φιλμ βέβαια σκόπιμα επιστρατεύει ορισμένες συμβάσεις της επιστημονικής φαντασίας, με σκοπό όμως να εκμεταλλευτεί τις προσδοκίες του κοινού προς όφελός του. Το σύντομο εισαγωγικό κείμενο χρησιμεύει για να τοποθετηθεί ο θεατής στη θέση του πρωταγωνιστή, να μοιραστεί την πλάνη του, να εισέλθει στη Ζώνη με τις ίδιες προκαταλήψεις που κουβαλάνε οι χαρακτήρες. Ο ρυθμός της πλοκής, η δομή των σκηνών, η σκηνοθεσία, η διάρκεια, συνθέτουν μια τεχνικά απαιτητική ταινία που χρειάζεται να ιδωθεί προσεκτικά για να μεταδώσει το αφηρημένο, μεταφορικό διακύβευμά της, μια προφανής εκδοχή του οποίου θα μπορούσε να είναι ότι πρόκειται για έναν στοχασμό στη θρησκεία ή την τεχνολογία ή το περιβάλλον (ή σε όλα μαζί) και τον ρόλο τους στις σύγχρονες κοινωνίες. Η πλοκή μιλάει για μια γεωγραφική περιοχή που ‘μεταλλάχτηκε’ έπειτα από ένα ανεξήγητο φαινόμενο κι έκτοτε παραμένει αποκλεισμένη από τον υπόλοιπο κόσμο, με μια φήμη κατά την οποία ένα συγκεκριμένο δωμάτιο μέσα στη Ζώνη ικανοποιεί επιθυμίες. Οι χαρακτήρες περιδιαβαίνουν τη Ζώνη καθένας με διαφορετικό στόχο, υπό την καθοδήγηση του Στάλκερ, του οδηγού τους.
Ωστόσο, κάθε πληροφορία που παρέχεται για τη Ζώνη, είτε διαψεύδεται είτε ανάγεται στη φαντασία του Στάλκερ, καθώς όλα όσα αφηγείται αποτελούν ιστορίες άλλων ανθρώπων και ανεπιβεβαίωτα γεγονότα. Η πλοκή από την αρχή στρέφει την προσοχή μας στη Ζώνη, όμως όσο προχωράει, η έμφαση τελικά μετατίθεται στον Στάλκερ, με κορύφωση τον μονόλογο της συζύγου του για εκείνον προς την κάμερα, απευθυνόμενη στον θεατή. Αφενός δηλαδή, σημασία έχει να γίνει αντιληπτή η λειτουργία της Ζώνης, αφετέρου να ενταχθεί στη σκέψη και στη ζωή του Στάλκερ, ο οποίος τη χρησιμοποιεί ως αναγκαστική διέξοδο ελπίδας σε μια άσκοπη ζωή. Τα λίγα στοιχεία επιστημονικής φαντασίας που δίνονται αρχικά, ξεφτίζουν και ακυρώνονται σταδιακά, δίνοντας τη θέση τους στα αντίστοιχα της ψυχολογικής παραπλάνησης, καθώς πληθαίνουν οι ενδείξεις ότι η Ζώνη ως οντότητα κι όχι ως τόπος, ουσιαστικά αποτελεί όχι μια εξωτερική αλλά εσωτερική πραγματικότητα. Αυτοί είναι οι λόγοι άλλωστε για τους οποίους αν κάποιος περιμένει μια ταινία επιστημονικής φαντασίας μάλλον θ’ απογοητευτεί, και δικαιολογημένα.
Η Ζώνη δε ζωντανεύει, καταδιώξεις και θύματα δεν υπάρχουν, αντίστροφη μέτρηση, αγωνία, πρακτικό διακύβευμα, εντυπωσιακά σκηνικά, πρωτοποριακά εφέ, όλα απουσιάζουν. Στόχος εδώ δεν είναι ν’ αναλύσουμε την ταινία, αλλά να τη χρησιμοποιήσουμε ως παράδειγμα για να δείξουμε τη σημασία που έχουν οι προσδοκίες όταν πηγαίνουμε σινεμά. Τις διαμορφώνουμε βάσει πρωταγωνιστών, σκηνοθέτη, περίληψης, κοινής γνώμης ή οποιουδήποτε άλλου παράγοντα νιώθουμε ότι μπορεί να μας προδιαθέσει.
Είναι δύσκολο ν’ αποφευχθούν, αφού εξάλλου ο θεατής χρησιμοποιεί την ταινία για συγκεκριμένο σκοπό και πηγαίνει σ’ αυτή περιμένοντας να πάρει συγκεκριμένα ερεθίσματα. Το σημαντικό είναι όμως να μάθει να τις προσαρμόζει στην ταινία αντί να περιμένει απλώς να συμβεί το αντίστροφο. Μπορεί και πάλι να μην εξασφαλίσει την ικανοποίησή του, αλλά τουλάχιστον πολλαπλασιάζει τις πιθανότητές της.

