
ΛΕΣ ΚΑΙ ΗΤΑΝ ΧΘΕΣ: Τσαγκάρηδες, υποδηματοποιοί και στιβανάδες στο παλιό Ηράκλειο!
Τσαγκαράδικα ή παπουτσίδικα, ήταν τα μαγαζιά στα οποία εξειδικευμένοι τεχνίτες κάθονταν με τις ώρες γύρω στο τραπέζι (πάγκο) και δούλευαν από το πρωί μέχρι το βράδυ. Όχι μόνοι τους, αλλά με τον βοηθό τους, τον κάλφα και τα τσιράκια, που ήταν οι παραγιοί τους και έτρεχαν σ’ όλες τις δουλειές.

Ο πάγκος του τσαγκάρη, σ’ ένα μικρό δωμάτιο συνήθως, περιείχε τα προαναφερθέντα σύνεργα του αραγού αλλά και (ξυλόπροκες, φαλτσέτα, σόλες, τσαγκαροσούβλι). Οι άνθρωποι της υπαίθρου και ειδικά οι βασκοί, φορούσαν τα στιβάνια τους για αρκετές μέρες, χωρίς να τα βγάζουν (μέρα και νύχτα) και πάντα τα περνούσαν με ξύγκι για να είναι μαλακά και αδιάβροχα. Ένας παλιός Ηρακλειώτης τσαγκάρης, που δεν επιθυμεί να αναφερθεί τ’ όνομά του, μας διηγείται τα παρακάτω: “Πρωτόπιασα δουλειά γύρω στα 1935 και θυμάμαι τους αθηναίους τσαγκάρηδες που ήρθαν στην πόλη μας για να δείξουν στους δικούς μας, πώς γίνονται τα γυναικεία παπούτσια. Ήταν όλοι τους σχεδόν αριστεροί και τα βράδια έκαναν κατήχηση στους βοηθούς και στους παραγυιούς. Αποτέλεσμα ήταν, τα επόμενα χρόνια να πρωτοστατήσουν οι τραγκάρηδες σε απεργιακές κινητοποιήσεις. Ο κόσμος μας αποκαλούσε αντίχριστους τσαγκαράδες. Την Κυριακή ξενύχταγαν, γλεντούσαν, και την Δευτέρα, συνήθως, δεν πήγαιναν στη δουλειά, εκτός αν έπαιρναν προστάντζα, προκαταβολή δηλαδή”.
Οι τσαγκάρηδες ήταν από τους πρωτοπόρους, σε απεργίες, σε διάφορες κινητοποιήσεις, ιδεολόγοι και αυτό γιατί η φύση του επαγγέλματός τους ήταν τέτοια που μπορούσαν να συζητήσουν κατά την διάρκεια της εργασίας τους εκεί γύρω από το τραπέζι ο μάστορας, ο κάλφας και οι παραγυιοί ή τα τσιράκια όπως λέγονταν. Μέχρι να έρθουν οι αθηναίοι τεχνίτες για να τους δείξουν την τέχνη των γυναικείων παπουτσιών, τα γυναικεία παπούτσια τα έφερναν από την Αθήνα, ετοιματζίδικα όπως τα έλεγαν. Τα μόνα γυναικεία που φτιάζνονταν εδώ μέχρι τότε ήταν παπούτσια για τη δουλειά, τα οποία φυσικά δεν ήταν και τόσο καλαίσθητα. Ένα επάγγελμα λοιπόν, πρωτοπόρο σε ιδέες και πράξεις. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο πρόεδρός τους Χρήστος Χατζηγεωργίου, δολοφονήθηκε το 1947 στην οδό Δικαιοσύνης 57, εκεί που σήμερα στεγάζεται το ίδρυμα Γεωργίου και Ευτυχίας Εργαζάκη, απέναντι ακριβώς από το Νομαρχιακό Κατάστημα. Διάφορα δημοσιεύματα της εφημερίδας “Ελευθέρα Σκέψις” τον Μάρτιο και τον Απρίλιο του 1936, μαρτυρούν τους αγώνες τους, την διάθεσή τους για μια καλύτερη και πιο δίκαιη κοινωνία, προσπαθούν μέσα απ’ αυτές τις κινητοποιήσεις τους να ιδρύσουν ταμείο ασφάλισής τους. Μην ξεχνάμε ότι εκείνη η περίοδος ήταν αρκετά δύσκολη και ο δρόμος κάθε άλλο παρά με ροδοπέταλα ήταν στρωμένος. Χαρακτηριστικές λοιπόν οι αγωνιστικές τους διαθέσεις αλλά και προσπάθειές τους:
15η Μαρτίου 1936: Η ανεργία μαστίζει τους υποδηματεργάτας, υπέβαλλον χθες ψήφισμα προς την Νομαρχίαν, είναι ο τίτλος του δημοσιεύματος που ακολουθεί:
“Ο Σϋνδεσμος Υποδηματεργατών Ηρακλείου, υπέβαλε χθες εις τον κ. νομάρχην ως πρόεδρον της Επιτροπής Συσσιτίου του Πατριωτικού Ιδρύματος έγγραφον, δια του οποίου καθιστά γνωστόν ότι η συνέλευσις των Υποδηματεργατών Ηρακλείου εξήτασε προχθές το πρόβλημα της ανεργίας και διαπίστωσεν ότι, λόγω της επικρατούσης και εις την τάξιν των κρίσεως, πολλοί τούτων από καιρού διατελούν άνευ εργασίας, στερούμενοι και αυτού του άρτου, επειδή δε ήρξατο να λειτουργή το συσσίτιον, οι άνεργοι όμως δεν δύνανται να ξαναβάλουν το αίτημα των μερίδων συσσιτίου των, παρακαλείται ο κ. νομάρχης όπως μεριμνήση δια την παραχώρησιν δωρεάν αναλόγων μερίδων συσσιτίου εις τους ανέργους υποδηματεργάτες. Επιτροπή εξ υποδηματεργατών υπέβαλες επίσης χθες εις τον κ. νομάρχην υπόμνημα δια του οποίου γνωστοποιείται η οικτρά κατάστασις των υποδηματεργατών, μαστιζομένων κυριολεκτικώς υπό της ανεργίας, αναφέρεται δε ότι κατά την συνέλευσίν των της 12ης Μαρτίου συνεζητήθη μεταξύ των άλλων και το δυνατόν της αντιμετωπίσεως έστω και κατ’ ελάχιστον όριον ανεργίας. Προτείνεται δε όπως ζητηθή από το κράτος η παραχώρησις της κατασκευής αρβυλλών του στρατού και εις Ηράκλειον, καθ’ όσον διά του τρόπου τούτου θα καταστή δυνατόν να συντηρηθούν επί τι χρονικόν διάστημα πλείστοι άνεργοι υποδηματεργάται, οίτινες σήμερον δυστυχούν. Δια του υπομνήματος παρακαλείται επίσης η Νομαρχία ίνα λάβη ανάλογον μέριμναν όπως, μέχρι της παραχωρήσεως της κατασκευής των αρβυλλών, χορηγηθούν ανάλογα επιδόματα ανεργίας εις τους υποδηματεργάτας.
Ακολουθεί μια 24ωρη απεργία με τα αιτήματα που θα δούμε παρακάτω:
“Από την μεσημβρίαν της χθες οι υποδηματεργάται Ηρακλείου εκήρυξαν 24ωρον απεργίαν και υπέβαλλον δι’ επιτροπής των προς την Νομαρχίαν τα κάτωθι αιτήματα:
1) Άμεσον ίδρυσιν ταμείου ασφαλείας υποδηματεργατών της Ελλάδος, 2) την εφαρμογήν ενιαίου “καλφαλικιού”, 3) την αυστηράν εφαρμογήν του 10ώρου, 4) την παράδοσιν εργασίας την 8ην πρωινήν, και 5) την καθαριότητα των εργαστηρίων ως και την κατάργησιν των ανθυγειεινών τοιούτων.
Καθ’ α, πληροφορούμεθα, η απεργία λήγει σήμερον την μεσημβρίαν και αποσκοπεί κυρίως εις την διαμαρτυρίαν των υποδηματεργατών δια την καθυστέρησιν της ιδρύσεως του ανωτέρω ταμείου ασφαλίσεως αυτών”.
Η ίδια εφημερίδα σε δημοσίευμά της στις 2 Απριλίου 1936 αναφέρει για τη λήξη της απεργίας, καθώς και για τις αρχαιρεσίες που έγιναν στο Εργατικό Κέντρο Ηρακλείου και στους εκλεγέντες. Κυριαρχούν μορφές αγωνιστών και κυρίως οι Περγαλίδης και Ναπολέων Σουκατζίδης.
“Την μεσημβρίαν της χθες έληξε η από της παρελθούσης Τρίτης κηρυχθείσα υπό των υποδηματεργατών Ηρακλείου 24ωρος απεργία καθ’ ήν οι υποδηματεργάται δι’ υπομνήματός των διεκδίκησαν την πιστήν εφαρμογήν των κοινωνικών ασφαλίσεων.
Οι απεργήσαντες εδέχθησαν να λύσουν την απεργίαν κατόπιν δοθείσης παρά των αρμοδίων τοπικών Αρχών υποσχέσεως ότι θα μεριμνήσουν αύται εις τρόπον ώστε να λυθούν υπό ευνοϊκούς δια τους υποδηματεργάτας όρους τα τοπικά αιτήματά των. Πάντως όμως και καθ’ α μας εγνώρισαν οι προηγούμενοι της εργατικής κινήσεως, οι υποδηματεργάται είναι αποφαισμένοι εις περίπτωσιν καθ’ ην δεν θα ληφθή εγκαίρως μέριμνα υπέρ των αιτημάτων των, να εμμείνουν εις την επίλυσίν των, κατερχόμενοι εκ νέου εις απεργίαν.
ΑΙ ΑΡΧΑΙΡΕΣΙΑΙ ΤΟΥ ΕΚ
Προχθές διεξήχθησαν αι αρχιρεσίαι δια την ανάδειξιν του νέου Διοικητικού Συμβουλίου του Εργατικού Κέντρου Ηρακλείου. Κατ’ αυτάς εψήφισαν 33 αντιπρόσωποι σωματείων. Παρόντα μέλη εις την ψηφοφορίαν ήσαν 23, έλαβον δε ψήφους 23. Ι. Τσομπανόπουλος, 22 Θ. Πάγκαλος ή Παπάζογλου, 19 Θ. Κουκής, 15 Ε. Παπαδάκης και 14 Ν. Λιόντας εκλεγέντες Εκτελεστικοί του Εργατικού Κέντρου. Επιλαχόντες ήλθον Κ. Γέμελος λαβών 13 ψήφους, Γ. Κυπριωτάκης 11, Διαμαντουλάκης 10, Τριαμματάκης 9, Γεωργιανάκης 7 και ανά ένα οι Αρ. Παπαδάκης, Περγαλίδης και Ναπ. Σουκατζίδης”.Στις 10 Απριλίου 1936 ένα κείμενο του προέδρου των Υποδηματοποιών, κάνει λόγο για την πρωτοφανή κρίση!
“Πρώτον θεωρώ καθήκον μου να σας ευχαριστήσω το καθημερινό. Πώς θα αγοράση; Και ο επαγγελματίας υποχρεωτικώς έρχεται στην ίδια κατάστασι, αφού εξαρτάται από τον καταναλωτή.
Το κράτος δεν προστατεύει τον παραγωγό. Τον άφησε στα χέρια της εκμεταλλεύσεως και της τοκογλυφίας. Οι τράπεζες δεν του δανείζουν να καλλεργήση, η παραγωγή δεν διοχετεύεται κανονικώς στους τόπους καταναλώσεως, αλλά το σχετικόν έργον αφίνεται στους επιτηδείους. Τα χάλια των εργαζομένων ασφαλώς θα χειροτερεύσουν με την πολιτικήν που ακολουθεί το κράτος και το μεγάλο κεφάλαιο! Το μέλλον προμηνύεται σκοτεινόν και δεν γνωρίζω την ώρα της καταιγίδος ποιός θα ευρεθή να μας προφυλάξη όλους κι όλους.
Οι αγρόται μας οφείλουν να διοργανωθούν σε μια μάζα συμπαγή, σ’ ένα σύνολο δυνατό και να μη εκλιπαρούν πλέον τον έμπορο να αγοράζη εις εξευτελιστικάς τιμάς τα προϊόντα των, αλλά ο έμπορος να παρακαλή τον παραγωγό, ο οποίος ένα ολόκληρο χρόνο μάζεται να σκάψη, να συγκομίση. Κι ύστερα νάρχεται ο αφέντης να του παίρνη τη συγκομιδή, το ψωμί του και τον κόπο του. Πρέπει ακόμη το Κράτος να μη δεικνύη τόση σκανδαλώδη υποστήριξιν στις ελάχιστες και μετρημένες βιομηχανίες. Αλλά να προστατεύση την εξαγωγή του παραγωγού, ελαττώνοντας τους φόρους. Αλλά και η βιομηχανοποίησις των διαφόρων εργασιών μεγάλως έχει συντελέσει εις την υπάρχουσαν κρίσιν. Π.χ. στο δικό μας επάγγελμα, τα παπούτσια κατασκευάζονται με μηχανές και ένα μεγάλο μέρος εργατών μένει χωρίς δουλειά, δηλ. χωρίς λεπτά, νεκρόν βάρος επομένως στην αγορά. Επ’ αυτού άλλωστε έχω γράψει και ειδικόν άρθρον εις την “Ελευθέραν Σκέψιν”.
Ο ίδιος ο πρόέδρος των υποδηματοποιών ανησυχώντας για το επαγγελματικό μέλλον, προτείνει την ίδρυση Βιοτεχνικής Σχολής στην πόλη μας. Ας δούμε το περιεχόμενο της προτάσεώς του, μέσω της προαναφερθείσης εφημερίδας στις 12 Απριλίου 1936:
“Να μορφωθή ο επαγγελματίας είναι ζήτημα υψίστης σημασίας, να μη διαπαιδαγωγηθή μέχρι σήμερον ο αγρότης, είναι σπουδαία παράλειψις. Αλλά πώς θα μορφωθή και θα καταστή χρήσιμος και παραγωγικός; Χρειάζεται κρατική επέμβασις, διότι όλα τα κράτη τα οποία θέλουν να προαχθούν δεν περιορίζονται μόνον εις επιστήμονας αλλά φροντίζουν να μορφώνεται και ο λαός και λέγοντας λαόν εννοούμεν τον πολύν πληθυσμόν, τον φτωχόν, ο οποίος έχει ανάγκην κρατικής προστασίας, διότι ένεκα της οικονομικής του καταστάσεως είναι αδύνατον να μορφωθή και να παιδαγωγηθή επαγγελματικώς. Ευτυχώς υπάρχει εις την πρωτεύουσαν η “Σιβιτανείδιος Σχολή” η οποία είναι καθ’ όλα κατηρτισμένη, με καθηγητάς μορφωμένους εις όλους τους κλάδους της Βιοτεχνίας. Αλλά πώς ημπορεί ένας εκ των επαρχιών να μορφωθή εις την πρωτεύουσαν όταν του λείπουν τα οικονομικά μέσα - και αν τα έχη, δεν πηγαίνει να φοιτήση εις την Επαγγελματοβιοτεχνικήν Σχολήν, αλλά εις το Πανεπιστήμιον, δια να σπουδάση νομικός, ιατρός και διαφόρους άλλας επιστήμας. Αυτοί όμως που κάνουν έτσι είναι ολίγοι και έχουν και τα μέσα, διότι πρέπει να έχουν τελειώση το Γυμνάσιον. Και τοιουτοτρόπως, ενώ έχομεν πληθώραν ιατρών και νομικών, δεν έχομεν βιοτέχνας με αρτίαν επαγγελματικήν μόρφωσιν δια να είναι τελείως χρήσιμοι και παραγωγικοί.
Εις το σημείον αυτό θα ζητήσω συγνώμην από τους συναδέλφους επαγγελματοβιοτέχνας, διότι ομιλώ δια τους μέλλοντας να μας διαδεχθούν, διότι ημείς βεβαίως έχομεν σχεδόν τελειώση την θητείαν μας. Φρονώ λοιπόν ότι πρέπει και εις τας επαρχίας να ιδρυθή ως ένα παράρτημα της υφισταμένης Σιβιτανειδίου Σχολής Αθηνών δια να φοιτήσουν τοιουτοτρόπως οι μέλλοντες να απαρτίσουν την επαγγελματοβιοτεχνικήν τάξιν, οπότε θα είναι τελείως μορφωμένοι και άξιοι να εξυπηρετήσουν και την κοινωνίαν.
Θα γίνουν παραγωγικοί με πρόγραμμα και με απόδοσιν. Με επαγγελματοβιοτέχνην μορφωμένον θα αποκτήση το κράτος λαόν άξιον της ιστορίας του και των προγόνων του, διότι όπως ο επιστήμων έχει το δίπλωμα και εξασκεί το επάγγελμά του δεν βλέπω τον λόγον να μην έχη και ο επαγγελματίας μίαν απόδειξον, ένα δίπλωμα, δια να εξασκή το οιονδήποτε επάγγελμά του. Δο’ αυτούς τους λόγους είναι ανάγκη απόλυτος της ιδρύσεως της επαγγελματικής Σχολής και έχω πεποίθησιν ότι και η κυβέρνησις και οι βουλευταί θα αισθανθούν το κενόν και θα σπεύσουν να το συμπληρώσουν εν ανάγκη δια του κρατικού προϋπολογισμού”.
Γεώργιος Βασιλείου
Πρόεδρος Υποδηματοποιών
Καταστηματαρχών
Πραγματικά αξιόλογη η παρέμβασή του και ασυνήθιστη στις μέρες μας, κάτι που οι σημερινοί πρόεδροι και τα διάφορα συμβούλια των διαφόρων φορέων δεν μας συνηθίζουν σε τέτοιες προτάσεις..., σ’ άλλα πράγματα δίνουν προτεραιότητα... Και κυρίως στον εαυτό τους αποβλέποντας σε κάποια αναρρίχηση και κάποια καρέκλα. Ας είναι. Αποδέκτης αυτή τη φορά κάποιας επιστολής του Γεωργίου Βασιλείου είναι ο επόπτης Εργασίας στις 19 Απριλίου 1936.
“Κ’υριε Επόπτα. Αδικαιολόγητος θόρυβος έχει δημιουργηθεί δια το ζήτημα της ατομικής εργασίας των επιπλοποιών καταστηματαρχών της πόλεως Ηρακλείου. Και εξηγούμαι. Η πόλις του Ηρακλείου δεν είναι πόλις βιομηχανική, δεν έχει μεγαλοεπιχειρήσεις Βιοτεχνίας, αλλά οι βιοτέχναι μας είναι ως επί το πλείστον μικροκαταστηματάρχαι, οι οποίοι εργάζονται οι περισσότεροι μόνοι των, και ως εκ τούτου, ουδείς νόμος απαγορεύει την ατομικήν εργασίαν του εργοδότου. Είμαι δε της γνώμης ότι καλά θα ήτο να παύση αυτή η καταδίωξις των πτωχών επαγγελματιών και μάλιστα εις εποχήν, όπου δεν δεχόμεθα εις τα καταστήματά μας ουδένα άλλον, παρά τον υπάλληλον με τα βιβλία των φόρων, ή τον χωροφύλακα με τα εντάλματα και τας παρατηρήσεις, αν είμεθα εντός των καταστημάτων μας τας ώρας της απαγορεύσεως της εργασίας.
Βεβαίως δεν είμαι εγώ, όστις θα αναστείλω τον Νόμον περί ωρών εργασίας όταν πρόκειται περί εργατών και υπαλλήλων αλλά δεν πρέπει να μας αποκλεισθή και το δικαίωμα της κατά βούλησιν εργασίας διότι όλοι ανεξαιρέτως οι καταστηματάρχαι είμεθα βιοπαλαισταί και όχι βιομήχανοι και μεγαλοεπιχειρηματίαι και πρέπει να εργαζόμεθα όσον ημπορούμεν περισσότερον δια να αντεπεξέλθωμεν εις τας βιοτικάς ανάγκας αι οποίοι έχουν δημιουργηθή εκ της καταστάσεως”.
Ας κάνουμε όμως μια διαδρομή στους τσαγκαράδες της προπολεμικής εποχής αν και πολλοί απ’ αυτούς συνέχισαν και επέκτειναν τις δραστηριότητές τους και μεταπολεμικά, όπως μας τους παρουσιάζει ο Μηνάς Βαρδαβάς σε κάποιο δημοσίευμά του στην εφημερίδα “Εθνική Φωνή” στις 22 Σεπτεμβρίου 1975:
“Οι πιο γνωστοί παπουτσήδες ήταν ο Μανώλης Κανούπης στο λιμάνι “πλατεία 18 Άγγλων”, ο Γιώργος Λιοδάκης στην 25η Αυγούστου, ο Δημήτρης Κριμιζάκης ή μικρός Μπέης στη Λ. Καλοκαιρινού, ο Μανώλης Πετράκης που είχε παπουτσίδικο απέναντι από το Δήμο Ηρακλείου. Στην πλατεία Καλλεργών ήταν το κατάστημα του Λεωνίδα Γραίκη, πιο πάνω του Λευτέρη Σταυριανού και στη Χάνδακος είχε μαγαζί ο Θεόδωρος Καταλαγαριανός. Πολλά παπουτσίδκα επίσης βρίσκονταν στην Πλατειά Στράτα, σημερινή Λ. Καλοκαιρινού όπως: των αδελφών Διακάκη, του Δημοσθένη Βλαστού και του γιού του Γιώργου, του Σωκράτη Γιγουρτσή. Οι δύο τελευταίοι τσαγκάρηδες πριν έλθουν στην Καλοκαιρινού είχαν τα εργαστήριά τους στην οδό Γιαμαλάκη. Στην Πλατειά Στράτα ακόμα είχαν τα μαγαζιά τους ο Γιάννης Βλαστός και ο Νικηφόρος Διακάκης. Στην οδό 1770 και Μιχελιδάκη είχε παπουτσίδικο ο Γιώργος Βασιλείου, ο οποίος είχε διατελέσει και πρόεδρος στο Σωματείο τους, ακόμα εκεί κοντά είχε το εργαστήριό του και ο Σταύρος Ψαρουδάκης. Νότια της Πλατειάς Στράτας ήταν τα παπουτσίδικα των Μανούσου Τσαγκαράκη, Θεοχάρη Λυρατζάκη, Γιώργου Νεραντζούλη και Γιάννη Φαϊτάκη. Τα δυο πρώτα έφτιαχναν και ωραία στιβάνια. Επίσης τα εργαστήρια του Βρέντζου, του Αντώνη Τερζάκη, του Σπαθή. Στην οδό 1821 ο Γιάννης Λουκάκης, ο Μηνάς Σπετσάκης και πιο πάνω στην οδό Μπιζανίου εκεί που είχε το φωτογραφείο ο Καραμπέτ είχε μαγαζί ο Μιχάλης Βασιλείου, ο Γιακουμάκης, ο Θωμάς Πορτοκάλης και ο Αλέκος Μονοκάνδυλος. Στην πλατεία Ρήγα Φερραίου ο Μανώλης Λουκάκης και στην πλατεία Δασκαλογιάννη ο μαστρογιάννης Κριτσωτάκης. Πιο κάτω στην οδό Όθωνος προς την Αβέρωφ ο Γιώργος Καρυωτάκης, στην 1866 ο Μιχάλης Τζανάκης και πιο πάνω ο Σταύρος Παναγιωτάκης. Στην Έβανς ήταν το παπουτσίδικο του Στέλιου Κούτη που αργότερα το μετέφερε στην Λ. Καλοκαιρινού και επίσης το κατάστημα που πουλούσε έτοιμα παπούτσια των Κων/νου και Γιάννη Γιαννακάκη”.
Το πόνημά μου αυτό συμπληρώνει ο εξαίρετος φίλος μου κ. Γιάννης Δασκαλάκης, πρόθυμα και με υποδειγματικό τρόπο, όπως κάθε φορά. Θυμάται το τσαγκάρικο του Γιαλούση στην γωνία της οδού 1821 εκεί που σήμερα είναι το κοσμηματοπωλείο του Βεληβασάκη. Θυμάται το πράσινο σαλόνι στην οδό Αγίου Τίτου, του Θόδωρα Σταυριανού, το μαγαζί επίσης του Τζουλιαδάκη στη Λ. Καλοκαιρινού, τους Ιατράκηδες στην οδό Κατεχάκη, στο Πλατύ Σοκάκι των Καστρινών και ακόμα το παπουτσίδικο του Μιχαηλίδη, ο οποίος πήρε βραβείο από τη Διεθνή Έκθεση Θεσ/νίκης και το Σπύρο Κυριακάκη με το γυιό του το Βαγγέλη στον Αραστά, που αργότερα έφεραν έμβολο. Μου είπε επίσης για τον Στέλιο Τσούμπα που εργάζονταν ως μάστορας στο Γιαλούση και θυμήθηκε και κάποιους δερματέμπορους του Ηρακλείου, όπως τους Χρονιάρηδες, τους Δερμιτζάκηδες, τον Σπύρο Ακράτο και τους αδελφούς Αχιλλέα και Γιώργο Τζανάκη. Ακόμα ο σημερινός έμπορος Παπουτσιών κ. Γιώργος Τσούμπας μου είπε για τον πατέρα του τον Στέλιο Τσούμπα που στα 1939 άνοιξε μαγαζί απέναντι από το σημερινό “Votre” στην οδό Ίδης στη στάση και στα 1945 μεταφέρθηκε στην οδό 1821. Για την κατασκευή παπουτσιών εμπλέκονταν τρεις ειδικότητες παπουτσήδων.
Οι κόφτες, αυτοί που κόβανε το δέρμα σύμφωνα με το μέτρο, την ποιότητα και το χρώμα που είχε διαλέξει και παραγγείλει ο πελάτης. Άλλη ειδικότητα ήτανε οι κορδελλιάστες που ενώνανε και ράβανε στη μηχανή τα φόνθια όπως λέγανε τα κομμάτια τα δέρματα και τις φόδρες. Οι πιο γνωστοί κορδελλιάστες ήτανε ο Νίκος Πολίτης, ο Μιχάλης Τσιγώνης, ο Κων. Κωνσταντινομανωλάκης ή Καπνιστός, ο Μηνάς Καταλαγαριανός, ο Νίκος Δαφέρμος, ο Μήτσος Πολίτης, ο Μιχάλης Δουλγεράκης, ο Τσίτσιρας και άλλοι.
‘Αλλη ειδικότητα ήτανε οι καλφάδες, αυτοί καθότανε γύρω στον πάγκο, μονταίρνανε στα καλαπόδια και ράβανε τα παπούσια μετά τα ξελουρίζανε, ξούσανε με ένα κομμάτι γυαλί ή με γυαλόχαρτο τα τακούνια και τις σόλες γύρω - γύρω και τα ξεφουρμένανε, βάφανε σύμφωνα με το χρωμα του δέρματος τα τακούνια και σόλες”.
Σύμφωνα με τον οδηγό του Αντώνη και Πόπης Λουκάκη, αρχές της δεκαετίας του ’60 στην πόλη μας υπάρχουν τα παρακάτω καταστήματα με είδη υποδηματοποιείας και δερμάτων. Ο Ακράτος στην οδό 1821, ο Γιαννουλάκης στην οδό Μάχης Κρήτης, στον ίδιο δρόμο οι Πουλιανάκης - Καστρινάκης, στη Λ. Καλοκαιρινού ο Δερμιτζάκης, ο Σταματάκης, οι αδελφοί Χρονιάρη, στην οδό Αγίων Δέκα ο Καλλιγιάννης, στην Έβανς ο Σμυρλής, επίσης στη 1821 ο Τζανάκης και στην πλατεία της Αγίας Αικατερίνης ο Κουτράκης. Θέλω να ζητήσω συγνώμη αν έχω ξεχάσει κάποιους, πάντοτε οι ελλείψεις θα υπάρχουν. Όμως θέλω να ευχαριστήσω από καρδιάς τους ανθρώπους που με βοήθησαν στο να πραγματοποιήσω αυτή την εργασία μου. Τον Μοιριανό υποδηματοποιό κ. Διονύση Ζαχαριουδάκη, τον παιδίατρο κ. Αλέκο Καμπουράκη, τον κ. Γιάννη Δασκαλάκη, τον κ. Μανόλη Μακράκη, τον κ. Γιώργο Τσούμπα. Φυσικά βασίσθηκα στον οδηγό του Αντώνη και Πόπης Λουκάκη, στις αναφορές του αειμνήστου Μήβα, καθώς και στην εφημερίδα “Ελευθέρα Σκέψις” του 1936. Όσο για τον κ. Μαρίνο Ιδομενέως φαίνεται να έχει τον τελευταίο, αυτή τη φορά, λόγο ως προς τα τσαγκαρέματα και τους τσαγκάρηδες:
“Τω στιβανιώ μου τσι τρυπιές
εγώ τσι τσαγκαρεύγω
και πότε χάνω το σφυρί
και πότε οργιά γυρεύγω”.

