Θα σας φαινόταν παράξενο, αν μαθαίνατε πως στους Ολυμπιακούς Αγώνες που πραγματοποιήθηκαν στη χώρα μας το 2004, το 4,1% των αθλητών που πήραν μέρος στους αγώνες ήταν ασθματικοί, (περίπου όσοι είναι και στο γενικό πληθυσμό) και από αυτούς το 17% πήραν μετάλλιο;

Διαβάζοντας κανείς για το άσθμα, ανακαλύπτει στον ορισμό του πως είναι «μία χρόνια φλεγμονώδη πάθηση του αναπνευστικού, η οποία μπορεί να προκαλέσει στένωση των αεραγωγών των πνευμόνων, εμποδίζοντας τη φυσιολογική αναπνοή.» Κι όμως μία από τις αθλήτριες μας που τιμήθηκε με το χρυσό στο βάδην, η Αθανασία Τσουμελέκα, δήλωσε: «Δεν θα αντάλλασσα το Ολυμπιακό μου μετάλλιο με το να πάψω να έχω άσθμα. Συνήθως δυσκολεύομαι στην αρχή της προπόνησης, αλλά κάνω ένα ζέσταμα πέντε λεπτών και είμαι μια χαρά».

Ας κάνουμε όμως μια μικρή ιστορική αναδρομή για να μνημονεύσουμε φωτισμένα μυαλά της ιατρικής του παρελθόντος, που παρά τα πενιχρά μέσα της εποχής έβλεπαν μπροστά, και άνοιξαν μονοπάτια για μας ,τους σύγχρονους γιατρούς. Το άσθμα λοιπόν, ετυμολογικά προέρχεται από τα ρήματα άω και αάζω. Το ρήμα αάζω, σημαίνει εκπνέω, χουχουλίζω, εκπέμπω πνοή και είναι ηχοποίητη λέξη από το ρήμα άω (πνέω, φυσώ) .

Τα πρώτα καταγεγραμμένα συμπτώματα που μοιάζουν με αυτά του άσθματος υπάρχουν σε Αιγυπτιακό πάπυρο χρονολογούμενο από το 1550 π.Χ. Ο όρος «ασθμαίνω» αναφέρεται από τον Όμηρο ενώ ως «άσθμα» εισήχθη από τον Ιπποκράτη. Στα χρόνια του Μεσαίωνα ο Ισπανοεβραϊκής καταγωγής Μωϋσής Μαϊμωνίδης (Moses Maimonides), γεννημένος στη Κόρντοβα της Ισπανίας, ασχολήθηκε πέραν της Αστρονομίας, Φιλοσοφίας, Φαρμακολογίας και με τη Ιατρική που δεν ξεχώριζε άλλωστε από τις άλλες επιστήμες (ήταν το χαρακτηριστικό της εποχής). Έγραψε τη πρώτη πραγματεία για το άσθμα και πίστευε ότι η θεραπεία του άσθματος πρέπει να περιλαμβάνει συνολικά τη βελτίωση της υγιεινής και τη βελτίωση της φυσικής κατάστασης του πάσχοντος, προσεγγίζοντας την «ολιστική» θεραπευτική προσέγγιση. Απέρριπτε τις παλιές από αιώνων «θεραπείες» όπως αίμα κουκουβάγιας στο κρασί, παρασκευάσματα από τις απεκκρίσεις καμήλας ή κροκόδειλου και συνιστούσε μεγάλες ποσότητες κοτόσουπας (φυσικό αποχρεμπτικό), περιορισμό της σεξουαλικής δραστηριότητας, διαμονή σε ξηρό κλίμα, περιορισμό των ταξιδιών και καλή ψυχική Υγεία, διότι αναγνώριζε ότι ψυχολογικοί παράγοντες μπορεί να επιφέρουν ασθματικές κρίσεις. Είχε τη ταπεινότητα να παραδεχθεί ότι δεν κατείχε τη μαγική θεραπεία για το άσθμα!

Περί το 1552, ο Jerome Gardan θεράπευσε το άσθμα του Αρχιεπισκόπου Hamilton του Αγίου Ανδρέα απομακρύνοντας τα πουπουλένια μαξιλάρια από το υπνοδωμάτιο, ενώ ο Pietro Mattioli το 1570 ήταν ο πρώτος που ανέφερε θετική πρόκληση άσθματος σε άτομο που ήταν αλλεργικό στη γάτα. Έβαλε το άτομο σε δωμάτιο που είχε κρύψει νωρίτερα μία γάτα (για να μην είναι εμφανής η παρουσία της και υπάρχει επηρεασμός) και το άτομο υπέστη ασθματική κρίση.

Η μορφή που κυριάρχησε το 17 ο αιώνα ήταν ο Sir John Floyer (1649 - 1734). Ασθματικός ο ίδιος, απόφοιτος του Quenns College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, δημοσίευσε τη «Πραγματεία στο άσθμα» ( Treatise on Asthma ) το 1698 στην οποία αναφέρονταν ως αίτια του άσθματος, το κάπνισμα, η κληρονομικότητα (για πρώτη φορά), η σκόνη, ορισμένες τροφές, άλλοι περιβαλλοντικοί και ψυχολογικοί παράγοντες. Για πρώτη φορά (μετά τον Αρεταίο) γίνεται και αναφορά για το άσθμα μετά από άσκηση.

Ο Henry Hyde Salter ήταν γιος χειρουργού και ασθματικός ο ίδιος.Περιέγραψε το άσθμα το 1860, ως «παροξυσμική δύσπνοια με περίεργα χαρακτηριστικά που εμφανίζεται με παροξυσμούς και στα ενδιάμεσα διαστήματα η αναπνευστική λειτουργία είναι φυσιολογική». Συνιστούσε το δυνατό καφέ ως θεραπεία, που έχει κάποια βάση εάν αναλογισθεί κανείς ότι η καφεΐνη ανήκει στις ξανθίνες όπως και η θεοφυλλίνη, ουσία που και σήμερα χρησιμοποιείται στη θεραπεία της νόσου. Πέθανε από τη νόσο που με οξυδέρκεια περιέγραψε.

Από τις αρχές του 1800 οι γιατροί άρχισαν αν εφαρμόζουν την ακρόαση των πνευμόνων και της καρδιάς βάζοντας το αυτί τους στο στήθος των ασθενών. Το 1816 ένας νεαρός Γάλλος γιατρός ονόματι Rene Theophile Hyacinthe Laennec, έπρεπε να εξετάσει μία νεαρά δεσποινίδα κάτω από το αυστηρό βλέμμα όλης της οικογένειας. Ντράπηκε να ακουμπήσει το αυτί του στο στήθος της νεαράς δεσποσύνης και τύλιξε σε ρολό ένα κομμάτι χαρτί, τοποθέτησε το ένα άκρο στο αυτί του και το άλλο στο στήθος της κοπέλας. Εξεπλάγη όταν διαπίστωσε ότι με τον τρόπο αυτό μπορούσε να ακροασθεί καλλίτερα το θώρακα της ασθενούς, από ότι με γυμνό αυτί. Με τον τρόπο αυτό ανακαλύφθηκε το πρώτο στηθοσκόπιο. Αρχικά ο Laennec ονόμασε την ανακάλυψη του απλά «ο κύλινδρος», αλλά οι συνάδελφοι του άρχισαν να δίνουν διάφορα ονόματα και αποφάσισε τελικά να του δώσει το ελληνοπρεπές όνομα στηθοσκόπιο (Stethoscope), δηλαδή «σκοπώ το στήθος» (βλέπω το στήθος).

Ο Δανός χειρουργός John Hutchinson (1811-1861) δεινός σολίστας στο βιολί, στα μέσα του 1800 (εποχή που στην Ευρώπη «κάλπαζε» η φυματίωση) επινόησε μία συσκευή, για να μετρήσει τον εκπνεόμενο αέρα από τους πνεύμονες, όταν το άτομο έχει εισπνεύσει τη μέγιστη δυνατή ποσότητα αέρα. Ονόμασε τη συσκευή του σπιρόμετρο (spiro λατινικά σημαίνει η αναπνοή). Οι μετρήσεις αυτού του οργάνου- πρόγονος των σύγχρονων σπιρομέτρων –χρησιμοποιούνται και σήμερα. Η νέα συσκευή του Hutchinson, δεν έτυχε ευμενούς αποδοχής, μάλιστα απορρίφθηκε από την Ακαδημαϊκή Κοινότητα της εποχής. Απογοητεύτηκε τόσο που εγκατέλειψε τη γυναίκα του και τα τρία του παιδιά και πήγε χρυσωρύχος στη Μελβούρνη της Αυστραλίας. Δεν τα κατάφερε και τελικά πέθανε στα νησιά Φίτζι σε ηλικία 50 ετών. Το 1990 οι Θωρακολογικές Επιστημονικές Εταιρείας της Αγγλίας και Αυστραλίας τιμώντας τον έστησαν στα νησιά Φίτζι τον ανδριάντα του εφευρέτη του σπιρομέτρου.

Από εκεί και έπειτα οι εξελίξεις στη θεραπεία και αντιμετώπιση του άσθματος ήταν αλματώδεις, ειδικά από το 1960 και μετά όπου ανακαλύπτεται και διαδίδεται το πρώτο βρογχοδιασταλτικό σε εισπνοές, η σαλβουταμόλη (το γνωστό αερολίν), ενώ το 1970 λανσάρεται και η εισπνεόμενη μορφή κορτιζόνης, απελευθερώνοντας χιλιάδες ασθματικούς που μέχρι τότε ήταν υποχρεωμένοι να τη λαμβάνουν αποκλειστικά σε χάπια ή σε ενέσιμη μορφή.

Που βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα; Είμαστε τυχεροί γιατί έχουμε στα χέρια μας εκτός από το ταπεινά μας στηθοσκόπια, ευαίσθητα σπιρόμετρα, ειδικές αιματολογικές εξετάσεις, κι αν χρειαστεί, αξιόπιστα φάρμακα.

Αρκεί ο ασθενής να έρθει έγκαιρα στον πνευμονολόγο μόνος του ή μετά από παραπομπή από άλλης ειδικότητας ιατρό. Αρκεί να μην υποτιμά τα συμπτώματα του όσο ασήμαντα και αν του φαίνονται. Δεν είναι άσθμα μόνο η αναπνοή που σφυρίζει, μπορεί να είναι και ένα αίσθημα σφιξίματος στο θώρακα, ένας επίμονος βήχας ειδικά τις νυχτερινές ώρες, δυσκολία στην επιτέλεση των καθημερινών δραστηριοτήτων, εύκολο λαχάνιασμα στην άσκηση κ.α. συμπτώματα που για κάποιους περνούν απαρατήρητα, αλλά σε κάποιους άλλους , επηρεάζουν την ποιότητα ζωής τους.

Όταν τεθεί η διάγνωση του χρόνιου βρογχικού άσθματος, χρειάζεται παρακολούθηση και έλεγχος κάθε τρεις μήνες τουλάχιστον (αν όλα πηγαίνουν κατ’ευχήν με την αγωγή ),ή και νωρίτερα αν ο ασθενής δεν έχει ρυθμιστεί . Τέλος να προσθέσω πως για κανέναν λόγο δεν πρέπει να διακόπτεται ή να μειώνεται η θεραπεία αν δεν έχει προηγηθεί επικοινωνία με τον γιατρό μας.

Σοφία Δημοπούλου, πνευμονολόγος

Για την Ένωση Ελευθεροεπαγγελματιών Πνευμονολόγων Κρήτης.