Από το Δημήτρη Σάββα

Η λειτουργία των νυχτερινών σχολείων και τα μαθητικά οικοτροφεία στο μεταπολεμικό Ηράκλειο!

Λες και ήταν χθες!


Οδός Αγίου Τίτου, εκεί που σήμερα βρίσκεται το 6ο Δημοτικό Σχολείο Ηρακλείου, ένα από τα παλιά σχολεία της πόλης μας και αρκετά γνώριμο στη μεγάλη δημοτική οικογένεια, αφού δέχεται αρκετά παιδιά συναδέλφων μου από το Δήμο Ηρακλείου.

Στον ίδιο αυτό χώρο λειτούργησαν μεταπολεμικά, η Νυχτερινή Εμπορική Σχολή Ηρακλείου και το Νυχτερινό Δημοτικό Σχολείο. Ήταν οι εποχές που έπρεπε κάποια παιδιά να μορφωθούν, έστω τη νύχτα, αφού δεν τους έμενε χρόνος την ημέρα, γιατί δούλευαν. Εκείνα τα χρόνια η ζωή ήταν σκληρή, οι μαθητές δεν είχαν τις ανέσεις που γνώρισε η δική μας γενιά, αλλά κυρίως η γενιά των παιδιών μας. Οι συνθήκες εργασίας ήταν σκληρές, η αμοιβή ήταν ελάχιστη έως και ανύπαρκτη προκειμένου να μάθουν κάποια τέχνη ως μαθητευόμενοι (παραγιοί ή τσιράκια). Κι εκεί έδιναν τον καλύτερό τους εαυτό, δείχνοντας προθυμία και απόλυτη υπακοή στο δύστροπο και απαιτητικό, τις περισσότερες φορές, αφεντικό τους. Είχαν στόχους και προσδοκίες να γίνουν και αυτοί μια μέρα τεχνίτες ισάξιοι, ή και καλύτεροι. Πολλές φορές τους οδηγούσε η ανάγκη αλλά και το κλίμα της καταπίεσης που ήταν έντονο και συχνό φαινόμενο. Στο πόνημά μου αυτό οδηγήθηκα ύστερα από κάποιες αναφορές της εβδομαδιαίας ανεξάρτητης Ηρακλειώτικης εφημερίδας “Νέα Χρονικά” κατά την μεταπολεμική περίοδο. Οι αναφορές αυτές έχουν θέμα τη λειτουργία και την συντήρηση των νυχτερινών σχολείων της πολης μας. Αρκετά ενδιαφέροντα τα στοιχεία που βασίζονται στο διδακτικό προσωπικό το ιδιαίτερα διαλεχτό εκείνη την εποχή, στις αίθουσες διδασκαλίας, στον μεγάλο αριθμό των μαθητών και τόσα άλλα, τα οποία μας προσφέρει η προαναφερθείσα εφημερίδα, χάρη στο κείμενο που ακολουθεί:

“Όποιος περνά μόλις βραδιάσει από το στενό του Αγ. Τίτου, αναγαλλιάζει από ένα θέαμα, που μόνο σαν οραματική σκηνογραφία θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει κανείς. Είναι τα φωτισμένα παράθυρα του 6ου Δημοτικού Σχολείου, όπου αυτές τις ώρες λειτουργούν η Νυχτερινή Εμπορική Σχολή και το Νυχτερινό Δημοτικό Σχολείο. Στα ολόφωτα αυτά παράθυρα λες και βλέπεις το όραμα ενός φωτεινού μέλλοντος για τα παιδιά της Ελλάδος. Εδώ μορφώνονται τα φτωχά Ελληνόπουλα που όλη τη μέρα είναι δοσμένα στη σκληρή βιοπάλη και τη νύχτα βρίσκουν λίγο καιρό για να σκύψουν στη μελέτη και να δείξουν πως η πρόοδος του τόπου μας πρέπει να περιμένεται από το λαό. Στο ισόγειο στεγάζεται η Εμπορική Σχολή, μ’ ένα πολύ διαλεχτό διδακτικό προσωπικό. Διεύθυνσις, μαθηματικά: Ν. Χρυσός. Εμπορικά: Χρύσανθος Καρύδης. Ελληνικά: Κων. Κυριακάκης, Γ. Φιλιππάκης, Αχιλ. Δασκαλάκης, Σωτήρ. Λυριτζής. Αγγλικά: Κων. Παπαδόπουλος. Γαλλικά: Γεώργ. Φερετζάκης. Νομικά - Ιστορία: Γεώργ. Σακελαρίδης. Τεχνικά: Κατίνα Καπαρουνάκη.

Η Σχολή έχει τέσσερις τάξεις και δίνει πτυχίο κατώτερης εμπορικής. Το διαμέρισμά της διαιτείται σε τέσσερις επίσης αίθουσες.

Στην 1η αίθουσα γίνεται στα περισσότερα μαθήματα συνδιδασκαλία της 3ης τάξης (με 41 μαθητές) και της 4ης (με 10 μαθητές).

Άλλη κάμαρα κρατά η 2η τάξη με 62 μαθητευόμενους. Σε ξεχωριστές τέλος αίθουσες γίνονται τα μαθήματα των δύο τμημάτων της 1ης τάξης. Το πρώτο τμήμα της, που είναι και το πολυπληθέστερο, έχει 86 μαθητές και το δεύτερο 64.

Οι περισότεροι μαθητές της σχολής είναι τσιράκια σε διάφορα χειροναχτικά έργα. Σχολούν από το μηχανουργείο και τις άλλες τραχειές δουλειές που κάνουν τη μέρα και με λερωμένα ακόμη τα χέρια τους από τις μηχανές και τα λάδια, μπαίνουν στην αίθουσα της διδασκαλίας. Διαφέρουν τόσο από τους μαθητές των άλλων σχολείων που λειτουργούνε τη μέρα. Βλέπει κανείς στα πρόσωπά τους, στη λαμψη των ματιών τους, την αδάμαστη δίψα να μάθουν και να γίνουν καλύτεροι. Κανείς δεν τα υποχρεώνει νάρθουν στο σχολειό. Αντίθετα, και η ζωή και πολλοί από τους κηδεμόνες τους γίνονται εμπόδιο στη φοίτησή τους. Ενώ υπάρχει νομοθεσία που υποχρεώνει τους κηδεμόνες των μαθητών των νυχτερινών σχολών να αφήσουν ελεύθερα τα παιδιά που έχουν στις δουλειές τους ένα τέταρτο προ της ώρας π’ αρχίζει το μάθημα, πολλοί μαθητές αργοπορούν σχεδόν πάντοτε...

Τα μαθήματα αρχίζουν στις 7.30’ και τελειώνουν στις 10.15’. Πότε διαβάζουν τα παιδιά αυτά - που είναι τόσο επιμελή - είναι σχεδόν θαύμα! Όταν τ’ αφεντικό δεν τα υποχρεώνει να κάμουν και νυχτέρι, ρίχνουν μια ματιά στα βιβλία τους ύστερα από το σχολειό - θα είναι 11 η ώρα πια - μια ματιά, όμως που αρκεί στο έξυπνο μυαλό τους, μ’ όλη την κούραση μιας ολόκληρης μέρας, για να εντυπωθεί όλη την ύλη που τους βάζουν. Τη μέρα δεν τους περισσεύει συνήθως καιρός για να μελετήσουν. Η βιοπάλη δεν τ’ αφήνει. Εργάζονται στις πιο διαφορετικές δουλειές που μπορεί κανείς να φανταστεί. Θα βρεις εδώ τα παιδιά που κάνει τον διεκπεραιωτή σε κάποια εφημερίδα της πόλης μας, το μαθητευόμενο τυπογράφο, το νεαρό ηλεκτρολόγο, το παιδί με την καταλαδωμένη φόρμα που εργάζεται σε μηχανουργείο, παιδιά που δουλεύουν σε γκαράζ κλπ.

Αυτό είναι το έμψυχο υλικό που κλείνει στους κόλπους τη η Σχολή. Όσο θαυμάζει κανείς τους μαθητές αυτούς, άλλο τόσο αποκαλύπτεται και μπροστά στους δασκάλους τους. Μέσα στις λίγες ώρες της διδασκαλίας κατορθώνουν να εμφυσήσουν στις ψυχές των παιδιών όλα τα ουσιώδη διδάγματα των μαθημάτων του προγράμματος.

Ό,τι κάνουν καθηγητές των άλλων σχολείων με μια πολύωρη διδασκαλία, αυτοί το κατορθώνουν με λίγα σταράτα λόγια. Τίποτε το περιττό. Τίποτε ολιγώτερο από το απαραίτητο.

Μα και από την άποψη της υλικής ανταμοιβής τους είναι αληθινοί αλτρουϊστές και πατριώτες. Η λειτουργία της Νυχτερινής Εμπορικής Σχολής από το Φεβρουάριο του 1945 κι έπειτα, οφείλεται στην αληθινά αλτρουϊστική προσπάθεια του διδακτικού προσωπικού της, που δήλωσε στην αρχή ότι θα πρόσφερε τις υπηρεσίες του εντελώς δωρεάν για την ανασυγκρότηση της Σχολής. Κι αυτό πραγματικά έγινε.

Η Διοικούσα Επιτροπή όμως της Σχολής κατόρθωσε να βρει ελάχιστους πόρους και να μισθοδοτήσει το προσωπικό με ασήμαντη αμοιβή. Η Σχολή έπαιρνε επιχορηγήσεις προπολεμικά (στεγαζόταν τότε στη Δημόσια Εμπορική Σχολή) από το Δήμο, τα Επιμελητήρια και το Υπουργείο. Μεταπολεμικά απ’ όλους αυτούς τους Οργανισμούς, μόνο το Υπουργείο διέθεσε 60 χιλ. δρχ.

Για μια στιγμή η Σχολή αυτή κινδύνεψε να κλείσει. Για να μη γίνει αυτό, προσκληθήκανε οι κηδεμόνες και ρωτήθηκαν τί μπορούν να προσφέρουν για να μη σταματήσει το ωραίο αυτό έργο που άρχισε. Πρόθυμα συμφώνησαν όλοι να προσφέρει κάθε κηδεμόνας το λιγότερο 1000 δρχ. το μήνα για τη συντήρηση της Σχολής. Πολλοί έδωσαν και μεγαλύτερα ποσά ως 20.000 δρχ. Αυτό έγινε από τον Ιανουάριο και εξής.

Από τους κηδεμόνες υπάρχει προθυμία να συντρέξουν τη Σχολή, γιατί η κοινωνία μας δεν υστερεί σε αλτρουϊστικά αισθήματα μα και γιατί είναι ευκολονόητο στον καθένα πως δεν πρέπει να δημιουργούνται σήμερα άνθρωποι “ταπεινωμένοι και καταφρονεμένοι”.

Η σημαντικότερη όμως προσφορά στη Σχολή ήταν το ένα (1) εκατομμύριο που έδωσε ο Σύλλογος των Εμποροϋπαλλήλων και που το μάζεψε από την διάθεση αρτιδίων της Μεγ. Εβδομάδας. Μ’ αυτά τα μέσα συγκρατήθηκε ως τα σήμερα η Σχολή και κατόρθωσε να μισθοδοτείται το προσωπικό της. Η Σχολή αυτή, ασφαλώς, είναι φυτώριο ηρωικών και ωραίων ψυχών, τόσο από την πλευρά των μαθητών όσο και των καθηγητών που στέκουν στο ύψος του προορισμού τους.

Την εικόνα που βλέπει κανείς στη Νυχτερινή Εμπορική Σχολή θα συναντήσει και στο εξατάξιο Νυχτερινό Δημοτικό Σχολείο που στεγάζεται στο 2ο όροφο του ιδίου κτηρίου (6ου Δημοτικού Σχολείου). Εδώ είναι παιδιά από 12-20 χρονών. ΄Όσα είναι μεγάλα στην ηλικία, τα καθυστέρησε στις σπουδές τους ο πόλεμος και η άθλια οικονομική ζωή του σπιτιού τους.

Η δίψα για μάθηση είναι σε όλα τα παιδιά μεγάλη και άσβεστη. Ωστόσο πολλά απ’ αυτά είναι απειθάρχητα - ακόμη και πνευματικά - όπως λέει το διδαχτικό προσωπικό. Καθώς ρίχτηκαν στη βιοπάλη έμαθαν σε κάποια ανεξαρτησία, ασυμβίβαστη με τις αρχές και τη μέθοδο του σχολείου. Στο βάθος όμως είναι χρυσοί χαρακτήρες. Όταν οι δάσκαλοί τους επιχείρησαν να διώξουν από το σχολείο μερικούς μαθητές που δεν υπύκυπταν στην τάξη του σχολείου, συνάντησαν μια πραγματική μετάνοια. Τα παιδιά έκλαιγαν και δεν ήθελαν ν’ αφήσουν το σχολειό τους και τους δασκάλους τους που τους τιμώρησαν.

Ναι, είναι πραγματική χαρά για τα παιδιά αυτά το μάθημα. Όλη τη μέρα παιδεύουνται - άλλος στα σαράτσικα, άλλος στο ραφτάδικο, στα φαρμακεία, στα ψιλικατζίδικα, κλπ. - και μόνο το βράδυ γίνονται πάλι “παιδιά”.

Μόνο να σκεφτεί κανείς πως ύστερα από το μάθημα - δεκάμιση η ώρα - ξεκινούν για τους πιο απομακρυσμένους συνοικισμούς όπου είναι τα σπίτια τους - το Μπρούμι, το Ατσαλένιο, τον Κατσαμπά και τα Σπήλια ακόμη - είναι αρκετό για να νοιώσει πόσο ιερό χρέος θεωρούνε τη μόρφωση και τί αγώνα καταβάλλουν τα εξαντλημένα από τις στερήσεις και τη βιοπάλη κορμιά τους για να σταθούν στο διπλό προορισμό τους - να μάθουν μια τέχνη και να μορφωθούν...

Το σχολείο αυτό ιδρύθηκε το Φεβρουάριο με 50 παιδιά στην αρχή. Σήμερα έχει 40 στην Α’ τάξη, 30 στη Β’, 23 στην Γ’, 51 στην Δ’, 50 στην Ε’, και 28 στην ΣΤ’. Οι φωτισμένοι δάσκαλοι του σχολείου αυτού είναι οι κ.κ. Ιωάννης Κουκουράκης που διευθύνει το Σχολείο, Κων/νος Λεμπιδάκης, Εμμαν. Σεμερτζάκης και Στεφ. Καρυωτάκης. Η καλλιτέχνις Μαρία Ζωγράφου - πολύ γνώριμη στο κοινό του Ηρακλείου από παλιές εκθέσεις της ζωγραφικής - προσφέρθηκε επίσης να παραδίνει τεχνικά μαθήματα και σχέδιο - τόσο χρήσιμα στα παιδιά του σχολείου που πολλά απ’ αυτά είναι μαθητευόμενοι σε μηχανουργεία, εργαστήρια και προορίζονται για ανάλογες εργασίες... Ο ζήλος τόσο του διδακτικού προσωπικού όσο και των παιδιών του σχολείου, είναι μεγάλος. Κι όμως τα παιδιά αυτά αν τα δεις έξω, μέσα στα φτωχά και κουρελιασμένα τους ρούχα, θα τα περάσεις για μικρούς αλήτες. Μέσα στην τάξη τα κουρέλια τους δεν φαίνονται. Τα πρεπίζει η ομορφιά της αφοσίωσης σ’ ένα μεγάλο χρεός...

Προπολεμικά επίσης, ένα λαμπρό εκπαιδευτικό ίδρυμα της πόλης μας ήταν η Νυχτερινή Επαγγελματική Σχολή Εμποροϋπαλλήλων, η οποία είχε σκοπό την επιμόρφωσή τους. Κάποια δημοσιεύματα της εφημερίδας “Ελεύθερη Σκέψις” με ημερομηνία 1-7-1935 και 22-9-1035, αντίστοιχα, μας ενημερώνουν:

“Με την ευκαιρίαν της λήξεως του εκπαιδευτικού έτους 1934-35 αξίζει να δώσωμεν μερικάς πληροφορίας δια τον σκοπόν και την εν γένει λειτουργίαν ενός από τα σοβαρότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της πόλεως, της Νυχτερινής Επαγγελματικής Σχολής Εμποροϋπαλλήλων.

Αρχίζομεν λοιπόν πρώτον από την ιστορίαν της ιδρύσεώς της. Ο Σύλλογος Εμποροϋπαλλήλων τη επανασυστάσει του, άμα τω 1928, ενήργησε και έλαβε από το Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας άδειαν ιδρύσεως Νυχτερινής Εμπορικής Σχολής δια την συμπλήρωσιν της επαγγελματικής μορφώσεως των μελών του.

Χάρις εις την οικονομικήν ενίσχυσιν του ιδίου Υπουργείου, του Δήμου, του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου κλπ., ο Σύλλογος Εμποροϋπαλλήλων κατόρθωσε να συντηρήσει την Σχολήν του αυτήν από του σχολ. έτους 1928-29 μέχρι και του τοιούτου 1930-31.

Η γενομένη εργασία κατά τα αναφερθέντα σχολ. έτη δεν απέδωκε αξιόλογα αποτελέσματα διότι η Σχολή είχε το μειονέκτημα να λειτουργεί υπό τύπον φροντιστηρίου ελευθέρων σπουδών, εις το οποίον συνεδιδάσκοντο εμποροϋπάλληλοι διαφόρου μορφώσεως, κατωτάτης και μέσης, τα ελληνικά, μαθηματικά, εμπορικά, γαλλικά και αγγλικά. Ο σοβαρός αυτός λόγος της συμφοιτήσεως μαθητών διαφόρου αντιληπτικότητος, ο οποίος παρημπόδιζεν μίαν συστηματικήν εργασίαν επί τη βάσει καθωρισμένου προγράμματος, ηνάγκασε τον Σύλλογον Εμποροϋπαλλήλων να ζητήσει και επιτύχη την μετατροπήν του φροντιστηρίου του, από του σχολ. έτους 1931-32 εις συστηματικήν σχολήν αυτοτελούς κύκλου μαθημάτων δια Π. Διατάγματος αναγνωρισθείσαν ως ισότιμον προς τας Δημοσίας Πρακτικά Εμπορικά Σχολάς.

Κατά το ιδρυτικόν αυτής Διάταγμα η Νυχτερινή Επαγγελματική Σχολή Εμποροϋπαλλήλων Ηρακλείου σκοπόν έχει την παροχήν εν αυτή πλήρους επαγγελματικής μορφώσεως εις τους εργαζομένους εις τα διάφορα εμπορικά καταστήματα και γραφεία υπαλλήλους, τους ανήκοντας εις την επαγγελματικήν τάξιν εις την οποίαν ανήκει ο ιδρυτής σύλλογος, καθώς και εις τους προοριζομένους δια τοιούτον επάγγελμα.

Η φοίτησις εις την Σχολήν είναι τετραετής, η δε λειτουργία της γίνεται εις το κατάστημα της Δημόσιας Εμπορικής Σχολής επί δύο ώρας καθ’ εκάστην εσπέραν. Εν τη πρώτη τάξει εγγράφονται οι κάτοχοι του απολυτηρίου του Δημοτικού Σχολείου. Τα εν τη σχολή διδασκόμενα μαθήματα είναι τα Θρησκευτικά, τα Νέα και Αρχαία Ελληνικά, Οικονομικά, Μαθηματικά, Πρακτική Γεωμετρία, Εμποριολογία, Λογιστική, Εμπορική Αλληλογραφία, Ζωολογία, Φυτολογία, Ορυκτολογία, Φυσική Πειραματική, Στοιχεία Χημείας, Εμπορευματολογία, Πολιτειακή Αγωγή, Οικονομική Γεωγραφία, Γαλλικά, Ιστορία και Καλλιγραφία”.

“Με την ευκαιρία της ενάρξεως του νέου σχολ. έτους 1935-36, θεωρούμε σκόπιμο να ασχοληθούμε και να προπαγανδίσουμε το σκοπό της Νυχτερινής Επαγγελματικής Σχολής Εμποροϋπαλλήλων Ηρακλείου και του φροντιστηρίου Ξένων Γλωσσών και Λογιστικών που λειτουργεί παράλληλα σ’ αυτήν.

Το πτωχό παιδί που δεν του επέτρεψαν τα οικονομικά του σπιτιού του να συνεχίσει τις σπουδές του, ύστερα από την απόλυσή του από το Δημοτικό Σχολείο, εργαζόμενο σ’ ένα εμπορικό κατάστημα με μια ελάχιστη αμοιβή, μπορεί μ’ ελπίδα ν’ ατενίσει το μέλλον του, αφού του παρέχονται εύκολα τα μέσα της επαγγελματικής αναπτύξεώς του.

Μέσα στον τετραετή κύκλο των σπουδών του, στη Νυχτερινή Σχολή Εμποροϋπαλλήλων, θα αποκτήσει τα απαραίτητα εφόδια με τα οποία θα είναι σε θέση να τηρή την αλληλογραφία του καταστήματος, εις το οποίο εργάζεται, να χειρίζεται τα τιμολόγια, τις φορτωτικές, τα γράμματα, τις συναλλαγματικές, τις επιταγές και όλα γενικά τα εμπορικά έγγραφα και τα πιστωτικά όργανα, να τηρή τα λογιστικά βιβλία μιάς μικρής επιχειρήσεως, ή τα βοηθητικά μιας μεγάλης κλπ.

Συνεχίζοντας δε τις σπουδές του στις ξένες γλώσσες, τις διδασκόμενες εις το φροντιστήριο, θα γίνη ένας πραγματικά άξιος, παραγωγικός στην επιχείρησή του υπάλληλος, ωφέλιμος στον εαυτό του και στην κοινωνία.

Αλλά και οι νέοι μέσης μόρφωσης που ακολούθησαν το επάγγελμα του εμποροϋπαλλήλου, είτε κατέχοντες τα επαγγελματικά για τούτο εφόδια (πτυχιούχοι εμπορικών σχολών) είχε όχι (απόφοιτοι άλλων σχολείων μέσης εκπαίδευσης) μπορούν σπουδαία να εξυπηρετηθούν δια του φροντιστηρίου εις την εκμάθησιν ή τη συμπλήρωσι των γνώσεών των εις τας ξένας γλώσσας, εις τα λογιατικά. Οι κυριότερες Ευρωπαϊκές γλώσσες, οι χρήσιμες στο εμπόριο και τη βιομηχανία της πόλεώς μας διδάσκονται στο φροντιστήριο· η Γαλλική, η Ιταλική, η Αγγλική και η Γερμανική.

Ακόμη και οι μεγάλοι πια στην ηλικία υπάλληλοι, πρέπει να επωφεληθούν της λειτουργίας του από κάθε άποψη αρτίου σχολικού ιδρύματος του συλλόγου των. Γι’ αυτούς, που η πείρα έχει πλουτίσει τις γνώσεις των, η Δ/νσις της Σχολής φρόντισε και εγίνηκε δεκτό από το Υπουργείο Εθν. Οικονομίας, να δίνουν εξετάσεις απ’ ευθείας για την δευτέρα τάξη της Σχολής. Ο σχετικός διαγωνισμός θα γίνη στις 26 και 27 του μηνός.

Το διδακτικό προσωπικό της σχολής και του φροντιστηρίου απαρτίζεται από έμπειρους λειτουργούς της επαγγελματικής εκπαιδεύσεως, τους ιδίους που διδάσκουν στην Δημόσια Εμπορική Σχολή, κι άλλους ειδικά καταρτισμένους ιδιώτες.

Γενικά η λειτουργία του λαμπρού αυτού ιδρύματος, που τιμά την πόλη μας, είναι τέτοια, ώστε όλοι οι έχοντες ανάγκη να μπορούν αποτελεσματικά να παρακολουθήσουν τα μαθήματα, είτε στη σχολή, είτε στο φροντιστήριο, ανάλογα με τη μόρφωσή τους. Τα δίδακτρα είναι ασήμαντα, 300 δρχ. το χρόνο για τη σχολή και 400 δρχ. για το φροντιστήριο”.

Υπήρχε βέβαια και η Σχολή στην πόλη μας των απόρων παίδων, νυχτερινή κι αυτή. Είχε σκοπό να μορφώνει τα φτωχά παιδιά για να μπορούν να εργασθούν κάπου, δίνοντάς τους κάποια εφόδια. Ο Δ/ντής της Σχολής αυτής Γεώργιος Ν. Παπαδάκης αναφέρει στο φύλλο της “Ελευθέρας Σκέψις” με ημερομηνία 20 Σεπτεμβρίου 1935, τα εξής:

“Από το έτος 1929 λειτουργεί στην πόλη μας “Η Νυχτερινή Σχολή Ηρακλείου Απόρων Παίδων”. Είναι περιττό μας φαίνεται να εξάρωμε το μορφωτικό και κοινωνικό σκοπό της Σχολής και να πούμε τόσα καλά λόγια για τα μέλη της “Φιλοπτώχου Αδελφότητος” που φροντίζουν για την συντήρηση και κοινωνική λειτουργία της Σχολής. Ο σκοπός της σχολής είναι να μορφώση τα φτωχά εκείνα παιδιά που για ένα οιοδήποτε λόγο δεν μπορούν να φοιτήσουν την ημέρα, εργαζόμενα - δυστυχώς! - σε διάφορες εργασίες. Και ίσως ποτέ άλλοτε δεν παρουσιάστηκε η ανάγκη του ιδρύματος αυτού όσο σήμερα. Η φτώχεια αφ’ ενός και ο υπερπληθωρισμός αφ’ ετέρου, ύστερα από την Μικρασιατική Καταστροφή, αναγκάζουν πολλούς γονείς να βάζουν τα παιδιά τους στις διάφορες εργασίες. Έτσι η Σχολή προσφέρει υψίστη υπηρεσία στην κοινωνία, προσπαθώντας να μορφώσει τα παιδιά αυτά, για να γίνουν κι αυτά καλοί και τίμιοι πολίτες της αύριον.

Ο Γάλλος ιατρός, παιδαγωγός και κοινωνιολόγος Γκωντέν στο βιβλίο του “Τα Δικαιώματα του Παιδιού” λέει με επιστημονική ακρίβεια το πώς πρέπει να ανατραφή ο άνθρωπος από την εμβρυακή του ηλικία, σύμφωνα με τους νόμους της διατροφής, περιποιήσεως και υγιεινής. Είχε όμως υπ’ όψιν του ασφαλώς παιδιά με γονείς σχετικά οικονομικά ανεξάρτητους. Και βέβαια είναι έγκλημα η εκμετάλλευσις του παιδιού που γίνεται σήμερα παντού και προ παντός στην Ελλάδα. Μεταξύ όμως δύο κακών το μη χείρον βέλτιστον. Προκειμένου τα φτωχά αυτά παιδιά να μένουν τυφλά και εγκαταλελειμμένα η Σχολή προσφέρει με στοργή τις υπηρεσίες της. Προσπαθούμε να μάθουν τα σπουδαιότερα από κάθε μάθημα, δίνοντάς τους μια στοιχειώδη μόρφωση, απαραίτητο όμως για το σκληρό της ζωής αγώνα. Ο Δήμος Ηρακλείου που κάθε χρόνο εισπράττει 18-20 εκατομ. δρχ., κάτι καλύτερο θα μπορούσε να κάμει για τα παιδιά αυτά. Θα μπορούσε να γίνει μια ημερήσια επαγγελματική Σχολή κι έτσι να δίνει στην κοινωνία άριστα καταρτισμένους και δημιουργικούς πολίτας.

Πάντως, αφ’ ου έτσι έχουν τα πράγματα, η Σχολή θα δεχθή και πάλιν με στοργή τα φτωχά παιδιά της κοινωνίας μας και θα προσπαθήσει με κάθε μέσο να επιτύχη την καλυτέρα τους μόρφωση. Παρακαλούμεν όμως όλους τους γονείς και προστάτας των παιδιών αυτών να τα στέλνουν τακτικώς και ανελιπώς στη Σχολή από 1ης Οκτωβρίου.

Ας ενδιαφερθούν κι αυτοί για τα παιδιά τους όσο ενδιαφερόμεθα και μεις. Μόνο έτσι θα δημιουργήσομε πολίτας τιμίους και ηθικούς και όχι προλεταρίους της ζωής.

Ο Δ/ντής της Σχολής

Γεώργ. Ν. Παπαδάκης

Η συμβολή των Νυχτερινών Σχολείων ήταν μεγάλη και καθοριστική στην αναβάθμιση και εξύψωση τόσο του οικονομικού όσο και του κοινωνικού επιπέδου, δημιουργώντας πολίτες τίμιους, ηθικούς αλλά και δημιουργικούς στο επάγγελμά τους και στην κοινωνία.

Και αφού κάνουμε λόγο για νυχτερινά σχολεία και για μαθητές θεωρώ αναγκαίο ν’ αναφερθώ και στο θεσμό των μαθητικών οικοτροφείων τα οποία άρχισαν να λειτουργούν μετά από τον πόλεμο. Ήταν πραγματικά μια μεγάλη προσφορά ειδικά για τα παιδιά που προέρχονταν από χωριά. Τα οικοτροφεία προσέφεραν ανεκτίμητες υπηρεσίες στους μαθητές αλλά και στους σπουδαστές εκείνης της εποχής. Βέβαια εδώ που τα λέμε ήταν και το οικονομικό θέμα αφού ένα δωμάτιο για να το νοικιάσεις εκείνο τον καιρό, το νοίκι του ανέρχονταν στις 100.000 δρχ. το μήνα. Βέβαια τα πράγματα ήταν διαφορετικά και οι τιμές των διαφόρων αγαθών πάντοτε βέβαια σε δραχμές ήταν οι εξής: Για παράδειγμα η σουλτανίνα Α και Β είχε 2.600 δρχ. η Δ’ ποιότητα κατέβαινε στις 2.500 δρχ. η πιο παρακατιανή 2.400 δρχ., οι ταχτάδες άρχιζαν από 2.150 δρχ. και έφταναν τις 2.250 δρχ., οι δε ελεμέδες έπιαναν τις 2.700 δρχ. Μιλάμε για τιμή ανά οκά και όχι ανά κιλό. Στην προκειμένη περίπτωση ο ελεμές είναι η σταφίδα πρώτης ποιότητας, δεν έχει όμως την ίδια σημασία ο χαρακτηρισμός αυτός όταν πρόκειται για κάποιο πρόσωπο είναι ελεμές αυτός, δηλαδή παλιάνθρωπος. Στο κρητικό γλωσσάρι ο κ. Μαρίνος Ιδομενέως μας λύνει κάθε απορία με την παρακάτω μαντινάδα του:

“Του αμπελιού ο ελεμές

είναι γλυκιός σαν μέλι

μα ’ναι κι ο κύρης σου ελεμές

κι άνθρωπος δεν τον θέλει”.

Πολύ όμως παρασύρθηκα από τις τιμές εκείνης της εποχής και γενικά για το πως είχε η οικονομική κατάσταση. Θέλω όμως να σταθώ στον σημαντικό θεσμό των οικοτροφείων και σ’ ένα δημοσίευμα της εφημερίδας “Νέα Χρονικά” στις 26 Σεπτεμβρίου 1948, είναι η περίοδος που ανοίγουν τα σχολεία:

“Χωρίς άλλο τα μαθητικά οικοτροφεία που θα λειτουργήσουν εφέτος στην πόλη μας πρόκειται να προσφέρουν πολύ μεγάλες υπηρεσίες.

Χωρίς αυτά ο κάθε χωρικός που έχει παιδί στο Γυμνάσιο ή στην Ακαδημία είναι υποχρεωμένος πρώτα - πρώτα να καταπονηθεί πολλές μέρες με μεσίτες για να του βρει δωμάτιο με ενοίκιο περίπου 100 χιλιάδες το μήνα, χωρίς τα σχετικά φιλοδωρήματα εις είδος.

Θα σκεφθεί κατόπιν για την τροφή του. Και ή θα πάρει την απόφαση να τρώη στο ξενοδοχείο, μια δαπάνη μεγάλης οικονομίας δέκα χιλιάδες την ημέρα που γίνονται 300 χιλιάδες το μήνα, ή θα εγκαταστήση κουζίνα να μαγειρεύη το ίδιο το παιδί, προμηθεύοντάς του τα τρόφιμα, τα κάρβουνα, το λάδι και τα άλλα, που στοιχίζουνε περισσότερα, χωρίς να λογαριάσωμε τις δυό έως τρεις ώρες που θα χάνη κάθε μέρα γι’ αυτή τη δουλειά.

Ερχόμεθα μετά στο ζήτημα της προόδου. ‘Οπως είναι σήμερα υπερφορτωμένα με τόσο πλήθος μαθητών τα διάφορα σχολεία, οι καθηγηταί δεν μπορούν ν’ ασχοληθούν με κάθε μαθητή χωριστά, ούτε και να δίνουν πολλές εξηγήσεις. Όποιος δεν προκάμη να αρπαξη το μάθημα στα πεταχτά, πρέπει να πάη κατόπιν στο φροντιστήριο να τον κατατοπίση ο φροντιστής, ειδεμή κινδυνεύει να μείνη στην ίδια τάξη και να πάνε όλα στο βρόντο. Θέλει λοιπόν και για το φροντιστήριο περίπου 100 χιλιάδες το μήνα.

Ας έλθωμε τώρα στα έκτακτα, στα στραβα έξοδα. Το παιδί βλέπετε όπως και νάναι θέλει το χαρτζιλίκι του. Αν τύχη μάλιστα νάναι και λίγο ζωηρός ο μαθητής, τα πράγματα παίρνουν άλλο δρόμο. Θα αρχίσει με μια αθώα συναναστροφή, μια μικρή παρέα, θα φθάσει στο τσιγαράκι, στο κρασάκι και θα εξελιχθεί στους χωρίς φτερά αγγέλους!.. Να βάλωμε κι εδώ άλλες 100 χιλιάδες το μήνα;

Και δεν αξίζουν τόσο οι 100 χιλιάδες όσο οι κατεργαριές και οι ψευτιές που θα μεταχειρισθή για να τις βγάλη από τον πατέρα, τα κλάματά του στη μητέρα, το κατρακύλισμά του τέλος στο βόρβορο που είναι τόσο εύκολο σ’ αυτή την ηλικία...

Δηλαδή, ένας μαθητής θέλει σήμερα με τους μετριώτερους υπολογισμούς 600 χιλ. δρχ. το μήνα και διατρέχει και ένα κίνδυνο 50% να διαφθαρή και να τα χάση όλα.

Δεν γνωρίζω τί ποσόν κανόνισαν τα οικοτροφεία, μα όσα και να παίρνουν, που ασφαλώς θα παίρνουν λιγώτερα, τουλάχιστον θα είναι κανείς σίγουρος πως δεν θα βρη και το καθαρό το δωμάτιο και την θρεπτική του τροφή και το φροντιστή του καθηγητή, τη φροντισμένη περιποίησή του και προ πάντων την πατρική παρακολούθηση και επίβλεψη.

Έτσι ο πατέρας απαλλάσσεται από όλες τις σκοτούρες και έχει το κεφάλι του και τη συνείδησή του ήσυχη. Και τα έξοδά του είναι καθωρισμένα χωρίς αυξήσεις κάθε λίγο και ασφαλώς λιγώτερα, παρά αν είχε έξω το παιδί του”.

Αυτός ήταν ο ρόλος των νυχτερινών σχολείων που πραγματικά προσέφεραν πολλά σε μια ιδιαίτερη δύσκολη εποχή. Τότε που η παιδεία ήταν προνόμιο των πλουσίων, των ολίγων. Αυτά τα νυχτερινά σχολεία υπήρξαν οι προάγγελοι των σημερινών Εσπερινών, Επαγγελματικών και Γενικών Σχολείων. Και έγιναν η αιτία τις τελευταίες δεκαετίες να μειωθεί το πρόβλημα των άνισων εκπαιδευτικών ευκαιριών. Η ανισότητα αυτή σίγουρα έχει υποχωρήσει τα τελευταία χρόνια, δεν παύει όμως ν’ αποτελεί ένα σημαντικό εκπαιδευτικό πρόβλημα. Ενδεικτικά σημειώνουμε ότι το 1961 οι πιθανότητες εισαγωγής στην Ανώτατη Εκπαίδευση ενός παιδιού που προερχόταν από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα ήταν 4, 5 φορές περισσότερες από ένα παιδί που ανήκε σε κατώτερα στρώματα. Το 1971 οι πιθανότητες αυτές μειώθηκαν σε 3,5% και το 1981 σε 3% όσον αφορά στις ανισότητες του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Το κείμενό μου αυτό θέλω να το αφιερώσω στους εκπαιδευτικούς. Αυτούς τους ανθρώπους που υπηρέτησαν την Εκπαίδευση μέσα στην τάξη, δίπλα στο μαθητή, αγωνιζόμενοι για ένα καλύτερο αύριο, όπως κάποιοι φωτισμένοι το οραματίστηκαν ανεξάρτητα αν προδόθηκαν οι ιδέες τους.