Της Σοφίας Τσεντελιέρου

Κουρασμένοι, αγχωμένοι και αντιδραστικοί, αλλά και έξυπνοι διαθέτοντας κριτική σκέψη και ικανότητα είναι οι σημερινοί μαθητές. Σε αντίθεση με τους μαθητές προηγούμενων δεκαετιών δε στρέφονται στο σχολείο ή μόνο στο σχολείο για ν’ αντλήσουν γνώση και δεν αντιμετωπίζουν τον εκπαιδευτικό σαν τον άνθρωπο εκείνο που θα τους εμπνεύσει και θ’ αποτελέσει πρότυπό τους.

Κάπως έτσι περιγράφουν τους μαθητές της εποχής μας έμπειροι καθηγητές, οι οποίοι παρά τις δυσκολίες που παρουσιάζει το σημερινό σχολείο προσπαθούν ν’ αφουγκραστούν τα παιδιά και μάλιστα δέχονται το δικό τους μερίδιο ευθύνης στην έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας μαζί τους. Παράλληλα, καθηγητές που έχουν πλέον συνταξιοδοτηθεί και έζησαν προηγούμενες γενιές μαθητών συγκρίνουν τα παιδιά του χθες και του σήμερα και δίνουν τη δική τους ερμηνεία για τη συμπεριφορά και τη στάση των παιδιών απέναντι στο σχολείο και στον εκπαιδευτικό.



Οι μαθητές του χθες



Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 διορίστηκαν ο φυσικός Παντελής Μπικάκης και η φιλόλογος Δήμητρα Γιοργαλή-Μέμμου, οι οποίοι συνταξιοδοτήθηκαν το 2006. Έτσι, γνωρίζουν καλά πώς λειτουργούσε η σχέση εκπαιδευτικού-μαθητή πριν τριάντα χρόνια, αλλά και στη σημερινή εποχή.

Σύμφωνα με τον κ.Μπικάκη δεν υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των παιδιών που «βρήκε» όταν διορίστηκε, σε σχέση με τα παιδιά που «άφησε» όταν συνταξιοδοτήθηκε. Η μόνη διαφορά που εντοπίζει είναι στο σύστημα, που πριν τριάντα χρόνια ήταν περισσότερο δασκαλοκεντρικό, ενώ σήμερα έχει εξελιχθεί σε μαθητοκεντρικό. Δηλαδή, αρχικά οι μαθητές απλώς άκουγαν και ελάχιστοι καθηγητές τους παρακινούσαν να συμμετέχουν στο μάθημα, ενώ τα τελευταία χρόνια ο καθηγητής, όπως τονίζει ο κ.Μπικάκης, δε μπορεί να είναι αυθεντία μέσα στην τάξη. «Το σύστημα έχει αλλάξει και ο μαθητής συμμετέχει πολύ περισσότερο» προσθέτει. Πάντως, εκείνο που έχει διαπιστώσει είναι ότι σε κάθε εποχή τα παιδιά κάνουν τις ίδιες σκανταλιές και η συμπεριφορά τους προς τους εκπαιδευτικούς είναι ίδια. Πάνω σ’ αυτό εξηγεί «Σε εκείνους που οι ίδιοι σέβονταν και αγαπούσαν τους μαθητές και έδειχναν την αγάπη τους, οι μαθητές ανταποκρίνονταν ανάλογα και τότε και τώρα. Εγώ θεωρώ ότι πάντα τον μαθητή και τον κάθε συνομιλητή, γιατί ο μαθητής είναι συνομιλητής, πρέπει να τον ακούς με σεβασμό και κατανόηση». Ένα ακόμα στοιχείο που εντοπίζει στα σύγχρονα παιδιά είναι το γεγονός ότι έχουν περισσότερα ενδιαφέροντα και δέχονται περισσότερες επιδράσεις από τα μέσα ενημέρωσης. Επίσης, σύμφωνα με τον ίδιο, σήμερα το εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι καταπιεστικό, με αποτέλεσμα οι μαθητές ν’ αναπτύσσουν πρωτοβουλίες και να συμμετέχουν στο μαθητικό κίνημα που πριν τριάντα χρόνια ήταν στα σπάργανα.

Τέλος θεωρεί ότι σήμερα είναι πολύ καλύτερα τα πράγματα, γιατί οι καθηγητές έχουν και παιδαγωγική κατάρτιση, σε αντίθεση με τους παλαιότερους που προσπαθούσαν από την εμπειρία τους και διαβάζοντας παιδαγωγικά εγχειρίδια ν’ ανταποκριθούν καλύτερα στο ρόλο τους. Όσο για τους μαθητές, ο κ.Μπικάκης υποστηρίζει ότι έχουν περισσότερες απαιτήσεις, γιατί νιώθουν ότι έχουν περισσότερα δικαιώματα.

Η ζωντανή διαδικασία μάθησης δέχεται άμεσα επιρροές από την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα, καθώς και από τις εξελίξεις που σημειώνονται σε όλους τους τομείς και ιδιαίτερα της γνώσης, σύμφωνα με την κυρία Γιοργαλή-Μέμμου. Σήμερα, τα πράγματα είναι διαφορετικά στην εκπαίδευση σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες, λέει η ίδια και προσθέτει «Το σχολείο τη δεκαετία του ’80 με λιγότερες υποδομές και έτσι λιγότερη βοήθεια και στον εκπαιδευτικό και στο μαθητή στη συνείδηση όλων είχε κυρίαρχο ρόλο στη μάθηση. Σήμερα νομίζω ότι απαξιώνεται και ίσως αυτό έχει σχέση με τη δυσκολία στην αγορά εργασίας των πτυχιούχων (το Λύκειο ως έχει, συνδέεται άμεσα με την τριτοβάθμια εκπαίδευση), αλλά και το ιδιαίτερα ανταγωνιστικό κλίμα της εποχής με τις διαφορετικές αξίες. Οι σχέσεις τότε μαθητών καθηγητών ήταν πιο θερμές και σε κλίμα πειθαρχίας (όχι βέβαια άλλων παλιότερων χρόνων). Ο εκπαιδευτικός λειτουργούσε ακόμη ως πρότυπο. Τα παιδιά την περίοδο αυτή είχαν λιγότερη πληροφόρηση από τη σημερινή και περισσότερα στερεότυπα από την κοινωνία και τους γονείς. Έτσι περίμεναν από τον εκπαιδευτικό τη γνώση και μάλιστα πολυεπίπεδη χωρίς να μένουν στη διδακτέα ύλη και σε θέματα κλισέ». Ωστόσο, υποστηρίζει ότι οι μαθητές είναι ίδιοι σε όλες τις εποχές και απλώς αντιδρούν και φέρονται διαφορετικά, γιατί έτσι επιβάλλουν κάθε φορά οι νέες συνθήκες. Η κυρία Γιοργαλή-Μέμμου καταλήγει λέγοντας ότι η σχέση δασκάλου μαθητή ένα αδιάκοπο δούναι λαβείν θα παραμείνει μοναδική και το σχολείο, αν και ακούγεται ρομαντικό, όπως σχολιάζει, ο ιδανικός χώρος πληροφόρησης, μάθησης, σωστής κοινωνικοποίησης και γενικότερα ανάπτυξης όλων των δεξιοτήτων του μαθητή.



Οι μαθητές του σήμερα



Μια διαφορετική εικόνα περιγράφουν εν ενεργεία καθηγητές, που έχουν ζήσει περισσότερο τα παιδιά της σύγχρονης εποχής.

Την τελευταία δεκαετία οι μαθητές πιέζονται πολύ από την οικογένεια, από το εκπαιδευτικό και το κοινωνικό σύστημα, αλλά και από τον ίδιο τους τον εαυτό. Αυτό επισημαίνει ο φιλόλογος Αστρινός Δαμιανάκης, ο οποίος προσθέτει ότι οι νέοι έχουν τις ανάγκες, τις επιθυμίες, τα προσωπικά τους προβλήματα, ένα αβέβαιο παρόν και ένα αβέβαιο μέλλον. Προβληματίζονται απ’ όσα συμβαίνουν γύρω τους, γιατί όπως λέει, είναι εξυπνότεροι από παιδιά άλλων γενεών.

«Πιστεύω ότι στη συμπεριφορά τους διαμορφώνουν μια στάση που είναι δείγμα της ιδιαίτερης ευαισθητοποίησης που παρουσιάζεται στις μέρες μας. Γι’ αυτό και πολλές φορές χωρίς να το καταλαβαίνουν ή εμείς χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, γίνονται επιθετικοί, διεκδικητικοί σε παράλογα πολλές φορές πράγματα, εκδηλώνουν αρκετές φορές μια παράξενη συμπεριφορά η οποία ξενίζει ορισμένους τουλάχιστον ή παραξενεύει κάποιους άλλους που δε θέλουν ν’ αποδεχτούν ότι οι εποχές αλλάζουν» αναφέρει ο κ.Δαμιανάκης και συνεχίζει λέγοντας ότι οι μαθητές σήμερα αρνούνται πολλά πρότυπα, ενώ αρκετοί δεν έχουν πρότυπα καν. Παράλληλα, θέλουν έναν κόσμο αλλιώτικο απ’ αυτόν που είναι και γι’ αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, διατρανώνουν τη στάση, τα πιστεύω, την ιδεολογία τους που τη διαμορφώνουν έτσι που θέλουν να δώσουν μέσα απ’ αυτούς το δικό τους στίγμα.

Πάντως, όπως εξηγεί ο κ.Δαμιανάκης οι νέοι γνωρίζουν τα προβλήματα της κοινωνίας και σε καμία περίπτωση δεν είναι αρνητές των πάντων. Ο ίδιος λέει ‘Θέλουν να δώσουν το παρών όπως αυτοί πιστεύουν, χωρίς να τους κατευθύνουν ή να τους πειθαναγκάζουν οι μεγαλύτεροι. Εκεί ακριβώς συνίσταται και το γεγονός ότι μεγαλώνει το χάσμα ανάμεσα σ’ αυτούς και σε ορισμένους δασκάλους, σε ορισμένους γονείς ή σε ορισμένους της κοινωνίας και εκφράζεται κατόπιν ως αντίδραση, ως επιθετικότητα με αποκορύφωση περιστατικά που παρουσιάζονται εκτός σχολείου στις καταλήψεις, σε κάποιες εκδηλώσεις, ακόμη και στην καθημερινότητά τους. Νομίζω όμως ότι τουλάχιστον στο σχολείο θα έπρεπε εμείς οι δάσκαλοι να καταλαβαίνουμε πολύ περισσότερα και θα έπρεπε να πιστεύουμε πολύ περισσότερο στους νέους ανθρώπους. Και μόνο αν θυμηθούμε ότι κι εμείς πριν από 20, 30 ή 40 χρόνια ήμαστε σαν κι αυτούς θα καταλάβουμε ότι όπως είχαμε εμείς όνειρα, έχουν κι αυτοί σήμερα όνειρα που δε θέλουν άλλοι να τα φτιάχνουν γι’ αυτούς».

Μεγάλο λάθος, υπογραμμίζει ο κ.Δαμιανάκης, είναι να προσπαθούν οι μεγαλύτεροι να ικανοποιήσουν τα όνειρα των παιδιών τους και σ’ αυτό οφείλεται η αντίδραση των νέων προς τους μεγαλύτερους και ειδικά προς τους δασκάλους τους. Ο ίδιος πάντως δηλώνει ότι πιστεύει στο νέο άνθρωπο, στο σημερινό μαθητή και θεωρεί ότι έχει κριτική ικανότητα την οποία δεν είχαν οι παλιότερες γενιές. «Είναι τυχερή η σημερινή νεολαία από την άποψη ότι έχει ακούσματα, ερεθίσματα. Προσφέρει η οικογένεια, προσφέρει το σχολείο ίσως, αλλά κυρίως κάποιοι άλλοι παράγοντες στην κατεύθυνση αυτή, στη δημιουργία κριτικής στάσης των νέων απέναντι σε κατεστημένες αξίες, σε κατεστημένα της εποχής. Πιστεύω λοιπόν ότι ο σημερινός μαθητής έχει κριτική ικανότητα και θα ευχόμουν να τη χρησιμοποιεί καλύτερα, ιδανικότερα» προσθέτει.

Οι νέοι άνθρωποι ενδιαφέρονται εκτός από την κατάκτηση της γνώσης και για άλλα πράγματα, όπως οι περιβαλλοντικές, αθλητικές, καλλιτεχνικές και άλλες δραστηριότητες, τις οποίες θα μπορούσε ν’ αναπτύξει μέσα στο σχολείο, τονίζει ο κ.Δαμιανάκης και καταλήγει λέγοντας «Αν αφουγκραστούμε τους μαθητές μας ίσως κάνουμε καλύτερη τη ζωή μας ως εκπαιδευτικοί, αλλά και προσφορότερη τη δουλειά μας στους μαθητές μας. Οι μαθητές μας θέλουν καθηγητές ξεκούραστους, ευχάριστους, να μπορούν να τους δώσουν εκείνα που προσδοκούν. Πολύ φοβάμαι ότι οι μαθητές δεν είναι ευχαριστημένοι από τους πάντες και τα πάντα. Θα έπρεπε να είμαστε πιο τολμηροί, ν’ αγαπάμε τους μαθητές μας. Οι μαθητές θέλουν την αγάπη μας, αλλά πάνω απ’ όλα θέλουν να είμαστε ειλικρινείς μαζί τους, να είμαστε παιδαγωγοί με την κυριολεξία της λέξης, να είμαστε σωστοί και να αφουγκραζόμαστε την ψυχή τους».

Ο χώρος της παιδείας είναι ένας χώρος δυναμικά εξελισσόμενος, οπότε και οι συμπεριφορές των παιδιών έχουν αλλάξει τα τελευταία χρόνια, διότι έχουν υπάρξει αλλαγές στην κοινωνία τις οποίες σε πολλές περιπτώσεις δε μπορεί ν’ ακολουθήσει το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως σχολιάζει ο φυσικός Γιάννης Αστρινάκης.

Ο ίδιος εξηγεί ότι οι επιδράσεις που δέχεται κάθε παιδί δεν προέρχονται μόνο από την οικογένεια και το στενότερο κοινωνικό του περιβάλλον, δεδομένου ότι τα μέσα ενημέρωσης παίζουν καταλυτικό ρόλο. «Το ζητούμενο είναι πόσο σημαντικά μπορεί να παρέμβει το σχολείο σ’ αυτό το θέμα και να περιορίσει τις παραβατικότητες που τυχόν υπάρχουν. Αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο και διερευνάται σε όλα τα επίπεδα και σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου» προσθέτει.

Ένα ακόμα ζήτημα που θίγει είναι τα αναλυτικά προγράμματα των σχολείων, τα οποία σύμφωνα με τον κ.Αστρινάκη, πρέπει να είναι θελκτικά έτσι ώστε να υπάρχει ενεργός συμμετοχή των νέων σ’ αυτά και να επιζητούν να παραμείνουν στο σχολείο. Σ’ ένα σχολείο όμως που θα παρέχει γενικότερη παιδεία και δε θ’ αποτελεί τον προθάλαμο για το πανεπιστήμιο. Αυτό που έχει διαπιστώσει ο ίδιος είναι ότι τα παιδιά έχουν περισσότερο ενδιαφέρον για μαθήματα διαλόγου και όχι να βρίσκονται απέναντι από έναν καθηγητή που απλώς τους διδάσκει πώς να παπαγαλίσουν. «Πρέπει να προσπαθήσουμε να έχουν τα παιδιά ενεργότερη συμμετοχή στα δρώμενα, να ξέρουν ότι έχουν λόγο και να παρουσιάζουν δράσεις αντίστοιχες με τα ενδιαφέροντά τους» αναφέρει ο κ.Αστρινάκης και προσθέτει «Σε πολλές περιπτώσεις επειδή ο φόρτος των μαθημάτων είναι πολύ μεγάλος και ξέρουμε πώς δουλεύει το σύστημα με την παραπαιδεία, ο ελεύθερος χρόνος των παιδιών είναι περιορισμένος. Αυτό είναι άσχημο και για την κοινωνική τους εξέλιξη και για τις κοινωνικές τους δράσεις. Πάντως πιστεύω ότι τα παιδιά βρίσκουν τις ισορροπίες τους και αν υπάρξει μεγαλύτερη προσφορά και συμμετοχή του σχολείου σ’ αυτές τις δράσεις θα ήταν ακόμα καλύτερα. Πάντως βλέπουμε ότι αρκετά σχολεία έχουν αναπτύξει τέτοιες δραστηριότητες, ημερίδες, περιβαλλοντικές εκδρομές και διάφορα προγράμματα, δίνοντας την ευκαιρία στα παιδιά να εκφραστούν».

Αναφερόμενη στους μαθητές της τελευταίας δεκαετίας, η μαθηματικός Μαρία Στιβακτάκη λέει ότι «Είναι μια γενιά στην οποία όλοι εμείς οι μεγάλοι, η πολιτεία, η κοινωνία έχουμε αφαιρέσει το όνειρο και έχουμε στερήσει το όραμα». Αυτό έχει ως συνέπεια να αμφισβητούν πολλά πράγματα. «Εμείς τα έχουμε μπλέξει τα πράγματα και τα παιδιά δεν τα έχουν πολύ ξεκάθαρα στο μυαλό τους. Δέχονται πολλαπλά ερεθίσματα σε αντίθεση με προηγούμενες γενιές, είτε από το ίντερνετ, την τηλεόραση, το ραδιόφωνο, από τις παρέες, το σχολείο, την οικογένεια, την εκκλησία και άλλους θεσμούς. Όμως δεν τα έχουμε διδάξει και μεγαλώσει έτσι ώστε να μπορούν να διαχειριστούν την πληροφορία, με αποτέλεσμα να αγχώνονται, να γίνονται υπερβολικά πολλές φορές και να τους βγαίνει επιθετικότητα και άρνηση ή έντονη αμφισβήτηση και προς εμάς τους μεγάλους τους καθηγητές, τους γονείς, που μας αντιμετωπίζουν πλέον ως φορείς και εκφραστές του συστήματος. Άρα μέσα από την αμφισβήτηση προς τα πρόσωπά μας, αμφισβητούν στην ουσία το σύστημα» υπογραμμίζει η κυρία Στιβακτάκη και προσθέτει ότι το σύστημα έχει καταφέρει να τους στερήσει τον ελεύθερο χρόνο, αφού από την προεφηβεία μπαίνουν στο κυνήγι της εισαγωγής στο πανεπιστήμιο. Η έλλειψη ελεύθερου χρόνου μέσα στην τάξη μεταφράζεται με κόπωση των παιδιών λέει η ίδια και συνεχίζει «Είναι μια κόπωση που τη βλέπεις στα ματάκια τους, στις ψυχούλες τους. Αυτό φαίνεται ειδικά τώρα που είναι Μάρτιος και είναι η περίοδος που τα παιδιά έχουν φθάσει στο ζενίθ της κούρασης. Βγαίνει η κόπωση, η άρνηση και η αμφισβήτηση».

Αυτό που επισημαίνει η κυρία Στιβακτάκη είναι ότι τα παιδιά έχουν χαθεί σ’ έναν κυκεώνα πληροφορίας από πολλές πηγές. Η ταχύτητα με την οποία δέχονται τις πληροφορίες δεν τους επιτρέπει να τις διαχειριστούν, να τις αναλύσουν και να κρατήσουν αυτά που πρέπει, οπότε βρίσκονται θολωμένοι και μπερδεμένοι. «Αυτή η γενιά είναι πολύ μπερδεμένη, πολύ κουρασμένη και πολύ αγχωμένη στο κυνήγι μιας επιτυχίας που πάλι τα ίδια παρότι την κυνηγούν σου λένε «θα μπω στο πανεπιστήμιο, θα βγω και μετά τι θα κάνω;». Νομίζω ότι αυτό είναι καταλυτικό. Πρέπει να εμφυσήσουμε όραμα στα παιδιά πάλι. Τα παιδιά έχουν ανάγκη να μας δουν όχι μόνο σαν εκπαιδευτικούς, αλλά ως φίλους, ως τους ανθρώπους που θα τα πάμε μια εκπαιδευτική εκδρομή και θα συζητήσουμε μαζί τους, θα τους δώσουμε λύσεις και σε άλλα προβλήματα, θα συζητήσουμε μαζί τους και σε προσωπικό επίπεδο. Όμως κι εμείς με τη σειρά μας δεν έχουμε χρόνο να το κάνουμε αυτό, γιατί τρέχουν τα’ αναλυτικά προγράμματα και ελεγχόμαστε για την ύλη. Έτσι αλλάζει ο ρόλος του εκπαιδευτικού και ειδικά αυτού στο Λύκειο και στη Γ’ τάξη. Γίνεται όχι εκπαιδευτικός με την ευρεία έννοια. Είναι αυτός που θα μεταδώσει την εξειδικευμένη γνώση με στόχο πάντα τις δέκα μέρες του Μαΐου ή του Ιουνίου που γίνονται οι πανελλαδικές εξετάσεις και εκεί χάνουμε πολύ από τα παιδιά μας» λέει η κυρία Στιβακτάκη και καταλήγει «Τα απομακρύνουμε, προσπαθούμε να τους μάθουμε μαθηματικά και χάνουμε την ψυχή τους. Αυτό νομίζω πρέπει να ψάξουμε».