Του Ν. Τσαγκαράκη
ΟΘόδωρος Αγγελόπουλος παρουσιάζει την καινούρια του ταινία, «Η σκόνη του χρόνου», στο Ηράκλειο αυτή την Κυριακή.
Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος είναι ίσως η πιο ιδιόμορφη περίπτωση σκηνοθέτη στον ελληνικό κινηματογράφο.
Γεννήθηκε στην Αθήνα τον Απρίλη του 1935, σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Παρίσι, παρακολούθησε μαθήματα κινηματογράφου στη Σορβόνη και την IDHEC. Από το 1964 ως το 1967 εργάσθηκε ως κριτικός κινηματογράφου στην Αθήνα, ενώ παράλληλα άρχισε να κάνει τις πρώτες του ταινίες, πρώτα με το ημιτελές «Forminx story» το 1965 κι έπειτα με τη μικρού μήκους «Εκπομπή» το 1968. Η πρώτη του μεγάλου μήκους απόπειρα ήταν η «Αναπαράσταση» του 1970, μια ταινία που φαινομενικά αποτελεί ιστορία εγκλήματος αλλά ουσιαστικά μεταφέρει με ζοφερή μελαγχολία την εγκατάλειψη της ελληνικής υπαίθρου και την ερήμωση που έχουν επιφέρει τα μεταναστευτικά ρεύματα της εποχής προς το εξωτερικό. Από την πρώτη του κιόλας ταινία, ο Αγγελόπουλος κατάφερε όχι απλώς να τραβήξει τα βλέμματα στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης αλλα να κερδίσει τέσσερα από τα σημαντικότερα βραβεία, Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας, Φωτογραφίας και Α’ Γυναικείου Ρόλου. Ήταν η πρώτη και μοναδική ασπρόμαυρη προσθήκη στη φιλμογραφία του σκηνοθέτη μέχρι σήμερα, καθώς από τις «Μέρες του ‘36» που ακολουθούν το 1972 περνάει στο χρώμα και σταδιακά αρχίζει ν’ αποκτά τα χαρακτηριστικά που αναγνωρίζονται πλέον ως ‘αγγελοπουλικά’ ανάμεσα σε κοινό και κριτικούς.
Η ιστορικο-πολιτική θεματολογία παίζει πλέον πρωτεύοντα ρόλο, με τα σενάριά του ν’ αναφέρονται λιγότερο ή περισσότερο άμεσα σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους τις οποίες εξετάζει μέσα από προσωπικές ή ομαδικές οδύσσειες. Η περιπλάνηση όμως δε θα εισέλθει στον κόσμο του Αγγελόπουλου παρά στην τρίτη ταινία του, τον «Θίασο», που είναι ίσως η πιο ισχυρή στη μνήμη των περισσοτέρων, τόσο των φανατικών οπαδών του, όσο κι εκείνων που τον αναγνωρίζουν αλλά στην πορεία τον εγκατέλειψαν. Είναι η ταινία με την οποία αρχίζει πια να κάνει τ’ όνομά του γνωστό στις πιο απομακρυσμένες αίθουσες του πλανήτη, και με την οποία θα κατακτήσει επάξια μια θέση στη διεθνή κινηματογραφική ιστοριογραφία.
Έκτοτε, έχει γυρίσει ακόμη δέκα ταινίες μεγάλου μήκους, δύο ντοκιμαντέρ, ενώ συμμετείχε επίσης σε δυο σπονδυλωτά φιλμ, διατηρώντας τη θέση του ως ένας από τους πιο σεβαστούς και διακεκριμένους ευρωπαίους σκηνοθέτες, με αναγνώριση κριτικής, συναδέλφων και κοινού. Συνεργάστηκε με πολύ σημαντικούς ηθοποιούς όπως ο Βαγγέλης Καζάν, ο Μάνος Κατράκης, ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι, η Ζαν Μορώ, ο Χάρβεϊ Καϊτέλ, ο Έρλαντ Γιόζεφσον, ο Θανάσης Βέγγος, η Μάγια Μόργκενστερν, ενώ διατήρησε για πολλά χρόνια ανέπαφη μια δημιουργική ομάδα αποτελούμενη από τον Πέτρο Μάρκαρη και τον Τονίνο Γκέρα στο σενάριο, τον Γιώργο Αρβανίτη και πιο πρόσφατα τον Αντρέα Σινάνο στη διεύθυνση φωτογραφίας, τον Λουκιανό Κηλαηδόνη και τα τελευταία 25 χρόνια την Ελένη Καραΐνδρου στη μουσική. Κορύφωση της μέχρι τώρα πορείας του υπήρχε η βράβευσή του με τον Χρυσό Φοίνικα στο φεστιβάλ Καννών το 1998, για το «Μια αιωνιότητα και μια μέρα», με πρωταγωνιστή τον γερμανό Μπρούνο Γκαντς, που συμμετέχει επίσης στο τελευταίο του εγχείρημα, «Η σκόνη του χρόνου», μαζί με τον Γουίλεμ Νταφό, την Ιρέν Ζακόμπ, και τον Μισέλ Πικολί.
Παρότι χώρες όπως η Ιαπωνία περιλαμβάνονται σ’ εκείνες με τους πιο φανατικούς θαυμαστές του, στην Ελλάδα ο Αγγελόπουλος παραμένει ολ’ αυτά τα χρόνια μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα ίσως επειδή είναι τόσο επιτυχημένος, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον συνάδελφό του που ζει και εργάζεται στη χώρα μας. Οι παλιότεροι τον βρίσκουν υπερτιμημένο, οι νεότεροι τον κατηγορούν για συγκεντρωτισμό, οι περισσότεροι θεατές τον βρίσκουν εξεζητημένο, και γενικώς όλοι έχουν να προβάλουν τη δική τους ένσταση.
Η αλήθεια, όπως πάντα, ίσως βρίσκεται κάπου στη μέση, και ίσως εξηγεί τόσο τη διεθνή του απήχηση όσο και τον εγχώριο σκεπτικισμό. Η άρνηση του Αγγελόπουλου να συμβιβαστεί με τις σχετικά γνωστές και συμβατικές μεθόδους αφηγηματικής κινηματογράφησης, είναι μια απολύτως θεμιτή, λειτουργική επιλογή που αφενός κανει την οπτική του ιδιαίτερη και συναρπαστική, αφετέρου τον έχει αποξενώσει από μια μεγάλη μερίδα του κοινού, που μεγάλωσε με πολύ πιο προσιτά είδη εξιστόρησης (κωμωδία, δράμα), και συνεχίζει να αναζητά αποκλειστικά αυτά. Αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι όλες οι ταινίες του Αγγελόπουλου είναι το ιδιο αξιόλογες απλώς χάρη στην ιδιομορφία του ύφους του, αλλά αυτό πάλι ισχύει για κάθε σκηνοθέτη ανεξάρτητα από το ύφος, το κύρος ή την έκταση της φιλμογραφίας του.
Το αν και πόσο συχνά επαναλαμβάνεται θεματολογικά, η ομορφιά των συνθέσεων, η λειτουργικότητα των ρυθμών, η δυσαναλογία εικαστικότητας και πλοκής, η χρονικότητα και η ιστορικότητα των αφηγήσεων, η δεξιοτεχνία των πλάνων, λεπτομέρειες όπως το ντουμπλάρισμα, η αφηγηματική πυκνότητα, η ευστοχία του ιστορικού σχολιασμού, η περιστασιακή αστοχία των διαλόγων, είναι μόνο μερικά από τα ζητήματα που θα μπορούσε να θίξει κανείς επιδοκιμάζοντας ή αποδοκιμάζοντας την αναμφισβήτητη τεχνική επιδεξιότητα με την οποια παρουσιάζονται.
Ο Αγγελόπουλος ανήκει σε μια γενιά σκηνοθετών που έρχονται από το παρελθόν και που, όπως γράφαμε σ’ ένα κείμενο της στήλης το καλοκαίρι, πολλοί πιστεύουν ότι παραμένουν προσκολλημένοι στο παρελθόν, επιμένοντας στην ιδιότυπη κινηματογραφική τους ταυτότητα, αποφεύγοντας αποκλίσεις και πειραματισμούς. Θεατές των νεότερων γενεών τον βρίσκουν υπερβολικά αφαιρετικό, φορτωμένο συμβολισμούς και ιστορικές αναφορές που είναι δύσκολο να αποκωδικοποιηθούν, βλέπουν τη στωικότητα της κάμερας ως αδικαιολόγητη νωχελικότητα, και τέλος πάντων νιώθουν ότι επικοινωνούν ευκολότερα με το σινεμά νεότερων δημιουργών με αμεσότερη -όχι αναγκαστικά πιο εύκολη- γλώσσα.
Είναι όμως πολύ διαφορετικό να απορρίψει μια ταινία επειδή υποστηρίζει ότι δεν έχει κάτι να δείξει, και άλλο να παραδεχτεί τη δυσκολία ή την απροθυμία του να επιχειρήσει ‘επικοινωνία’ μαζί της. Ο Αγγελόπουλος όντως κάνει απαιτητικό σινεμά, επειδή είναι αργό και νοηματικά πυκνό, και είμαι από τους τελευταίους που θα δηλώσουν ότι ήταν πάντοτε θαυμαστές του. Θα είμαι όμως και από τους πρώτους που θα υπερασπιστούν το μοναδικό όραμα ενός δημιουργού, το οποίο αποκαλύπτεται όλο και πιο πλούσιο με την επανειλημμένη θέαση, όλο και πιο συναρπαστικό με την εξασκημένη όραση. Όσο για τη ‘σκόνη του χρόνου’, δε μένει παρά να κατακάτσει για να σας πούμε αν θ’ αλλάζαμε κάτι στο παραπάνω κείμενο.

