Από το Δημήτρη Σάββα

“Πρώτα θα δεις το γείτονα σου και μετά τον ήλιο”, έλεγαν οι παλιότεροι και δεν είχαν άδικο, θέλοντας να τονίσουν πόσο μεγάλο και σημαντικό πράγμα είναι το να έχει κανείς καλούς γειτόνους. Τότε βέβαια η λέξη γείτονας μετρούσε, ήταν σαν ένας καλός συγγενής. Σήμερα οι άνθρωποι κλείστηκαν στον εαυτό τους, στα διαμερίσματά τους, στα σπίτια τους, δεν γνωρίζουν τους γειτόνους τους, δε μιλούν μ’ αυτούς, δε βεγγερίζουν όπως εκείνο τον παλιό καλό καιρό.

Οσο για τους τσιγγάνους του καταυλισμού και τη σχέση που έχουν με τους νέους τους γειτόνους, τους αστυνομικούς, αν τους ρωτήσετε ίσως να σας απαντήσουνε ότι δε θέλουν να τους βλέπουν ούτε ζωγραφιστούς. Αφορμή η παράνομη ηλεκτροδότηση του καταυλισμού, που εξαιτίας της μόνο καλοί γείτονες δεν αποδείχθηκαν αστυνομικοί και αθίγγανοι, καθώς πριν καλά-καλά κλείσει μήνας από τη μεταφορά των αστυνομικών υπηρεσιών στο Αστυνομικό τους Μέγαρο, άρχισαν οι τσακωμοί.

Κάποιες δεκαετίες πίσω...! Αντιμέτωποι ξανά οι αστυνομικοί αλλά αυτή τη φορά με τους πρόσφυγες! Αυτούς τους ξεριζωμένους και ταλαιπωρημένους ανθρώπους που έδωσαν πραγματική ώθηση και ανάπτυξη στον τόπο μας και σε κάθε γωνιά της ελληνικής γης όπου εγκαταστάθηκαν. Βρισκόμαστε στα 1931 και η εφημερίδα “Ελευθέρα σκέψις” της 12ης Μαΐου 1931, αναφέρει σαν τίτλο: “Η προχθεσινή αυθαίρετος κατάληψις του αστικού προσφυγικού συνοικισμού Ατσαλένιου. Ο συνοικισμός θα φρουρηθή μέχρι παραδόσεώς του εις τους πραγματικούς δικαιούχους του”, και ακολουθεί το παρακάτω κείμενο:

“Την 3ην περίπου μεταμεσονύκτιον ώραν της προχθές Κυριακής προσφυγικαί τινες οικογένειαι μετέβησαν εις τον αποπερατωθέντα αστικόν Συνοικισμόν παρά τον Αγιον Κωνσταντίνον, διέρρηξαν τα κλείθρα των οικιών αυτών και εγκατεστάθησαν αυθαιρέτως εις αυτάς.

Αι προσφυγικαί αυταί οικογένειαι έφερον μεθ’ εαυτών μικροέπιπλα οικιακής χρήσεως και διάφορα άλλα είδη ύπνου και τροφής.

Αι καταληφθείσαι οικίαι ανήρχοντο εις 40 διπλοκατακίας ήτοι εν αυταίς μέλλει να στεγασθώσι 80 προσφυγικαί οικογένειαι.

Μετ’ ολίγην ώραν από της ως άνω ενεργείας των εν λόγω προσφυγικών οικογενειών ειδοποιήθη το Βον αστυνομικόν τμήμα της πόλεώς μας.

Ο Διοικητής του Τμήματος αυτού κ. Παπαδάκης μετά πάροδον ώρας ευρίσκετο εις τον αυθαιρέτως καταληφθέντα Συνοικισμόν μετά δυνάμεως αστυνομικών οργάνων.

Ο κ. Παπαδάκης ζητήσας ενίσχυσιν παρά του 43ου πεζικού Συντάγματος της πόλεως επελήφθη της εξώσεως των εγκατασταθεισών εις τας οικίας του συνοικισμού προσφυγικών οικογενειών.

Τον Συνοικισμόν τότε ήρχισαν να εκκενώνουν τα άρρενα μέλη των προσφυγικών οικογενειών τα οποία απεμακρύνθησαν ολίγον και εθεώντο τα της εξώσεως και των γυναικών εκ των εν λόγω οικημάτων.

Ανευ ευτυχώς επεισοδίων κατωρθώθη εντός ώρας η εκκένωσις του Συνοικισμού και η παράδοσίς του εις τας αρχάς.

Εκ της αυθαιρέτου καταλήψεως του συνοικισμού έγιναν αρκεταί ζημίαι εις τας οικίας αίτινες θα επανορθωθούν εντός των ημερών.

Ευθύς ως επετεύχθη η εκκένωσις του συνοικισμού ετέθησαν εις διάφορα σημεία του φρουροί από άνδρας του 43ου συντάγματος και της Χωροφυλακής οίτινες δεν επιτρέπουν εις τους πολίτας να πλησιάζουν τον Συνοικισμόν.

Επί τόπου μετέβη ο κ. Νομάρχης μετά του κ. Εισαγγελέως, του Διοικητού της Χωροφυλακής και του Νομομηχανικού και έδωσαν οδηγίας δια την φρούρησιν του συνοικισμού και την απομάκρυνσιν των εναπομεινάντων πέριξ αυτού γυναικοπαίδων. Παρηγγέλθη δε ο κ. Νομομηχανικός όπως εκτιμήση τας γενομένας ζημίας προς πληρωμήν του εργολάβου και επανόρθωσιν αυτών.

Η Αστυνομία ηναγκάσθη να μεταφέρη εις το Αστυνομικόν τμήμα πολλά οικιακά πράγματα εγκαταλειφθέντα εις τον συνοικισμόν υπό των προσφύγων. Ο κ. Εισαγγελεύς επελήφθη της υποθέσεως παρήγγειλεν την ενέργειαν ανακρίσεων δια την σύλληψιν και τιμωρίαν των πρωταιτίων”.

Αυτή βέβαια η κατάληψη, η βίαιη όπως χαρακτηρίστηκε, προκάλεσε και τον κ. Νομάρχη Ηρακλείου στον συντάκτη της Εφημερίδας τα παρακάτω για όσα είχαν διαδραματισθεί στον προσφυγικό συνοικισμό:

“Ως γνωρίζετε ανηγέρθη εις το Ατσαλένιο κρατικός Συνοικισμός εκ 40 διπλοκατοικιών προς τον σκοπόν όπως εγκαταστήσωμεν εις αυτάς προ παντός και κατά προτίμησιν εκείνας εκ των προσφυγικών οικογενειών αίτινες διαμένωσιν από πολλών ετών εις τον Στρατώνα, τα τεμένη και λοιπούς καταυλισμούς, ίνα παύση η οικτρά αύτη κατάστασις της εν καταυλισμοίς διαβιώσεως.

Ο Συνοικισμός σχεδόν έχει αποπερατωθή και πρόκειται Επιτροπή εκ του Νόμου καθωρισμένη να ορίση το κόστος εκάστης οικίας, ίνα μετά τούτο επί τη βάσει καθορισμού της αξίας εκάστης οικίας υπό της ανωτέρω Επιτροπής, αλλά τοιαύτη, με άλλην σύνθεσιν, αποφασίση τίνες οικογένειαι θα εγκασταθώσι.

Τας εν λόγω οικίας κατέλαβον χθες περί ώραν 3π.μ. διάφοροι πρόσφυγες οι οποίοι απεχώρησαν αφού κατέλειπον εις αυτάς γυναίκας και παιδιά και έπιπλα τινά ελάχιστα τα οποία εδανείσθησαν από τον παρακείμενον έτερον προσφυγικόν Συνοικισμόν.

Γνωρίζετε ήδη ότι η Χωροφυλακή εξεκένωσεν το πρωί πάσας τας οικίας και ανέλαβεν βοηθουμένη και υπό Στρατιωτικής δυνάμεως την φρούρησιν έως ότου κατορθωθή ηκατά τα ανωτέρω εγκατάστασις των προς τούτων δικαιουμένων.

Σας παρακαλώ να τονίσητε ότι θα επιβληθή μετά πάσης αυστηρότητος το Κράτος του Νόμου και ότι πάσα έκνομος ενέργεια θα επισύρη τας νομίμους ποινικάς συνεπείας, οι δε τολμώντες τοιαύτα έκτρωπα ανοίγουσι λογαριασμόν με την Εισαγγελίαν εις ήν περιήλθεν ήδη η υπόθεσις”.

Η Νομαρχία βέβαια ήταν εκείνη που ανέφερε την πράξη της κατάληψης στη γενική Διοίκηση Κρήτης και τότε τα αστυνομικά όργανα πέτυχαν να εκκενώσουν τον προσφυγικό συνοικισμό “άνευ επεισοδίων και συγκρούσεων εντός ώρας από της καταλήψεώς του” όπως χαρακτηριστικά ανακοινώθηκε.

Η αστυνομική διοίκηση δεσμεύθηκε βέβαια, ότι ο συνοικισμός πρέπει να φρουρηθεί μέχρι την ολοσχερή αποπεράτωσή του και στη συνέχεια να παραδοθεί στους πραγματικούς δικαιούχους πρόσφυγες.

Η προαναφερόμενη εφημερίδα δύο χρόνια πριν, στα 1929 κάνει λόγο για τα προάστια και τους συνοικισμούς της πόλης μας. Θέλει να μας δώσει μια διαφορετική εικόνα του Ατσαλένιου, εκεί που κανείς δεν ασφυκτιά από τον περιορισμό των ενετικών τειχών, ένα προάστιο με φυσικές καλλονές, ένα απέραντο περιβόλι που δίνει μια ξεχωριστή ομορφιά στο Ηράκλειο εκείνης της εποχής! Εχει όμως μεγάλη σημασία να δούμε το κείμενο του διευθυντή και ιδιοκτήτη της εφημερίδας “Ελευθέρα σκέψις” του Γιάννη Μουρέλλου. Αυτού του ευγενικού λογοτέχνη, του μεγάλου μάστορα της πέννας που το Κάστρο μπορεί να καυχιέται και να υπερηφανεύεται για έναν από τους πρώτους στη πνευματική και λογοτεχνική κίνηση αυτού του τόπου. Υποκλινόμενος στην προσφορά του και στη μνήμη του, σας αναφέρω εκείνο το ζωντανό κείμενό του για το Ατσαλένιο, τις διαπιστώσεις του για τα σπίτια, το πρόβλημα της καθαριότητας, για τους ανθρώπους του, για το σχολείο το οποίο άνετα μπορεί να χαρακτηρισθεί και σα μπουντρούμι, φυλακή δηλαδή, για τη συγκοινωνία και φυσικά για τον αθλητισμό.

“Πόσο απέχει από το Μασταμπά;

Ούτε μισό λεπτό.

Κι όμως! Μια μεγάλη διαφορά, διαφορά σε εμφάνιση, διαφορά σε πληθυσμό, διαφορά σε αέρα και προ παντός, διαφορά σε στύλ.

Πηγαίνοντας από το Μσταμπά στου Ατσαλένιου μεταφέρεστε αμέσως σ’ ένα αλλοιώτικο περιβάλλον.

Απ’ την εξοχή με το γλυκή φως, με το χαϊδευτικό αέρα, με το κύμα του πρασίνου, με την ανάμιχτη γοητευτική ποίηση του ανοικτού υπαίθρου και της δειλά εμφανιζομένης πόλης-απ’ τη σωρεία αυτή των ωραίων πραμμάτων και εντυπώσεων, βγαίνουμε σ’ ένα χωριό, αλλά τι χωριό! Ξερό, μέχρι απελπισίας.

Κάτι πράσινα φυτεμένα και με ιδιωτική πρωτοβουλία-τι να πούμε! Δεν είναι πράσινα. Είνε οι απόκληροι σακάτηδες μιας κοινωνίας πρασίνων που οργιάζει λίγα βήματα πιο πέρα.

Ο ήλιος-ο ξεθωριασμένος χειμωνιάτικος ήλιος χτυπάει ενοχλητικά, σχεδόν άγρια. Ησυχία απλώνεται παντού τις καθημερινές. Αλλά η ησυχία αύτη δεν κλεί μέσα της μια ζωή, δεν είνε ένας ύπνος υγείας και φυσικής ξεκουρασιάς. Κοντεύει να μοιάζει νέκρα.

Και όμως ο συνοικισμός Ατσαλένιου με τους υπερχίλιους κατοίκους του, όλους εργατικούς πρόσφυγας έπρεπε, μπορούσε και μπορεί ν’ αλλάξη όψι. Πρέπει να κινηθή μόνος, αλλά και πρέπει να τον βοηθήσωμε.

Ο συνοικισμός Ατσαλένιου, δηλαδή ο κυρίως συνοικισμός έχει διακόσες οικογένειες, δηλαδή περί τους χιλίους κατοίκους. Το παληό μετόχι Ατσαλένιου έχει περίπου άλλους τρακόσους κατοίκους, και γίνονται όλοι χίλοι-τριακόσιοι.

Oι “οικίες” αυτές οι γινομένες για γεωργούς δεν έχουν ένα διαμέρισμα κυριώτατα για τις γεωργικές ανάγκες, ένα σταύλο. Φυσικώτατα μπορεί νάρθη εδώ η ερώτηση: “Γιατί; αφού αυτά καθαυτά είνε σταύλοι;”. Δεν απαντούμε μεις ας απαντήσουν οι αρμόδιοι!

Μήπως σας ενδιαφέρει να ρωτήσετε για όρους καθαριότητος; Αλλά μέχρις ακόμη πριν ένα μήνα σωρόν ήταν σωριασμένες οι ακαθαρσίες γύρω-γύρω και στη μέση του συνοικισμού. Βέβαια, εκεί κάπου, σ’ ένα τοίχο ή σ’ ένα καφενείο θα βρήσκατε και μια οδηγία υγιεινής εναντίον του δαγγείου, της γρίππης, της πανούκλας και της χολέρας... αλλά όχι και κατά της μουχλιασμένης γραφτοκρατίας.

Ευτυχώς ήρθε μια Δημοτική αρχή που, όπως φαίνεται ως τώρα, τσαλαπάτησε ιερές παραδόσεις του παρελθόντος και κοίταξε, ή τουλάχιστον, προσπαθεί να κυτάξη κατάματα την πραγματικότητα. Και έτσι συνέβη το θαύμα.

Και έτσι στέλνεται στου Ατσαλένιου ένα κάρρο καθαριότητας.

Από νερό υποφέρνουν και στου Ατσαλένιου. Πηγάδια δεν έχουν. Δεν έγινε φαίνεται και σοβαρή προσπάθεια σ’ αυτό το σημείο, πιθανώς γιατί έχουν κοντά μια βρύση.

“Κοντά” είνε τρόπος του λέγειν. Η βρύση αυτή είνε η γνωστή βρύση του παληού υδραγωγείου Αρχανών στο πίσω μέρος του Νεκροταφείου. Η μεταφορά νερού από κει είναι ένα ζήτημα οπωσδήποτε δύσκολο. Δηλαδή ζήτημα υδρεύσεως υπάρχει και παραϋπάρχει και για του Ατσαλένιου. Οπως επίσης υπάρχει και δεξαμενή.

Το μόνο που λείπη ακόμη είναι το υδραγωγείο και φυσικά και το νερό.

Ρωτήσαμε τον πρόέδρον της ομάδος Αλικαρνασσού κ. Δημ. Σταμούλον:

- Δε θα μπορούσε να δενδροφυτευθή ο συνοικισμός;

- Και βέβαια! Αλλά πού νερό. Το έδαφος είναι πολύ ξερό. Κυτάχτε εκεί πούχω φυτέψει δυό τρία δεντράκια πως κατάντησαν απ’ την ξερασάδα.

Αλλο κύριο ζήτημα είναι του ηλεκτροφωτισμού.

Οι εξωτερικές εγκαταστάσεις έχουν τελειώσει σχεδόν. Η δουλειά δηλαδή θέλει ό,τι και στο Μασταμπά. Σύνδεσις με τους υποσταθμούς.

Και όταν αυτά τα δύο συντελεστούν, κι όταν με τη βοήθεια του Δήμου κατορθωθή η δενδροφύτεψη και ο καλωπισμός του Ατσαλένιου, τότε ο συνοικισμός αυτός με την όψι του ξεροχωριού θα γίνη μια κωμόπολις με νοικοκυρεμένη εμφάνιση. Και προ παντός θα γίνη ένας πνεύμοντας του Ηρακλείου και με το Μασταμπά θάχουμε δύο.

Ο Ατσαλένιος έχει περί τα τρακόσια παιδιά για το σχολείο κι όμως έχει ένα “σχολείο” με δυό τάξεις: πρώτη και δεύτερη. Απ’ την τρίτη μέχρι την έχτη τάξη τα παιδιά πρέπει να πηγαίνουνε στο πλήρες διτάξιο σχολείο του Μασταμπά. Και δε πηγαίνουν. Εκατόν εξήντα παιδιά μένουν έξω απ’ το σχολείο απ’ αυτή κυρίως την αφορμή.

Καταλάβατε τίποτε; Λοιπόν πρόκειται για το ότι ο Μασταμπάς, σαν που είναι προάστειο με μέλλον πρέπει νάχη από τώρα σχολειό αρκετό για τις μελλοντικές του ανάγκες. Ο Ατσαλένιος έχει σημερινές ανάγκες.

Μα κι ο Ατσαλένιος έχει στα χαρτιά ένα πλήρες σχολείό διτάξιο και στην πράξι μια φυλακή ένα μπουντρούμι.

Ενας χώρος τεσαράκοντα έξ τετραγωνικών μέτρων να πρέπη να πάρη ογδοήντα παιδιά-τόσα φοιτούν εκεί-και τους δυό δασκάλους. Μισό τετραγωνικό για κάθε παιδί.

Το σχολειό έχει περί τα 180 κυβικά αέρα. Δηλαδή αναλογούν 2,32 κυβικά μέτρα στο κάθε παιδάκι, στην κάθε τρυφερή ύπαρξι των πέντε ως οχτώ χρονώ. Ασφυχτιάς μόνο να το συλλογιέσαι!

Ενας δρόμος καλός μέσα απ’ τα “μεζαρλίκια” φέρνει απ’ την καινούργια πόρτα στην άκρη του Συνοικισμού.

Αλλά για την ώρα δεν ξεπερνάει όλο τον συνοικισμό, δεν πάει δηλαδή ως τη Νότια άκρη του.

Είνε ως διακόσα-τρακόσα μέτρα ασκυρόστρωτος, πράμμα που θα πη ότι δεν πρόκειται για ζήτημα δαπάνης, αλλά θελήσεως. Πράμμα που θέλομε να πιστεύομε πως θα υπάρξη.

Ταχυδρομική συγκοινωνία υπάρχει μέσω του Μασταμπά, κυριολεκτικώς δε μέσω του Μασταμπά. Διότι υπάρχει Γραφείον Τ.Τ.Τ. στο Μασταμπά, αλλά όπως και χθες γράφαμε δεν έχει εσωτερικό διανομέα.

Ενας, απ’ του Ατσαλένιου πρέπει να πάη στο Μασταμπά για να ρίξη, αλλά και...για να πάρη ένα γράμμα. Μια ακαταστασία για την οποία γράψαμε χθες και δεν δευτερώνουμε σήμερα.

Υπάρχει μια ποδοσφαιρική ομάδα, της οποίας δυστυχώς δεν κατορθώσαμε να συναντήσωμε τον αρχηγό.

Είναι μια απ’ τις συνειθισμένες ομάδες, που φυτρώνουν σε κάθε συνοικία, επομένως και σε κάθε συνοικισμό. Αυτό δεν πάει να πη ότι δεν αξίζει κι ότι δεν πρέπει να της δοθή σημασία. Μια που εξ ανάγκης και, έστω προσωρινά, κλείνονται τόσα παιδιά στα μπουντρούμια-σχολειά του Μασταμπά και του Ατσαλένιου”.

Νέες Κλαζομενές ήταν η ονομασία που πήρε η περιοχή του Ατσαλένιου ύστερα από την εγκατάσταση των προσφύγων, οι περισσότεροι απ’ αυτούς κατάγονταν από τα Βουρλά της Μικράς Ασίας. Δεν έχει μείνει όμως αυτή η ονομασία, απορροφήθηκε, όπως γίνεται πολλές φορές από την πρωταρχική ονομασία “Ατσαλένιο”. “Πάμε στο Ατσαλένιο” ή “στην πλατεία του Ατσαλένιου έχει ωραία ταβερνάκια και φτηνά”, ακούμε να λέγονται όλα αυτά.

Σύμφωνα με τα δελτία του Νικολάου Σταυρινίδη γίνεται λόγος για το μετόχι του Ατσαλένιου το 1875 (κώδικας Μητροπόλεως Αγίου Μηνά, σελ. 235). Επίσης στους παρακάτω κώδικες που αναφέρω γίνονται για την περιοχή του Ατσαλένιου ή για τους ιδιοκτήτες προφανώς αυτής της περιοχής:

κώδικας 72, σελίδα 131: Ατσαλένιου Χουσεΐν θάνατος, 1843 κώδικας 65, σελίδα 121: Ατσαλένιου Αλή υιού Χουσεΐν θάνατος, 1877 κώδικας 88, σελίδα 85: Διανεμητήριον, Ατσαλένιου Αχμέτ υιού Χουσεΐν 1875. Είναι πολύ πιθανόν αυτή η οικογένεια Ατσαλένιου με τα παιδιά τους να έδωσαν το όνομά τους στην περιοχή αυτή.

Είχα την τύχη να γνωρίσω αυτές τις μέρες δύο Ατσαλενιώτες τον κ. Δημήτριο Σταμούλο συνταξιούχο και τον κ. Νίκο Καμπριάνη, δικηγόρο. Μου είπαν πολλά πράγματα για το συνοικισμό τους! Πρόθυμοι, καταδεκτικοί και φιλόξενοι μου έδωσαν πολλά στοιχεία. Προκαταβολικά τους ευχαριστώ θερμά και τους δύο. Ο κ. Σταμούλος μας φέρνει πίσω κάποιες δεκαετίες και μας λέει:

“Το επίσημο όνομα του Ατσαλένιου (αυτό που ουσιαστικά δόθηκε από την Πολιτεία) είναι ΝΕΕΣ ΚΛΑΖΟΜΕΝΕΣ. Η ονομασία αυτή προέρχεται από την αρχαία πόλη Κλαζομενές η οποία υπήρχε-και άκμαζε-βόρεια της χερσονήσου της Ερυθραίας. Εκεί βρέθηκαν και οι περίφημες και ιδιόμορφες σαρκοφάγοι “λάρνακες” των Κλαζομενίων, οι οποίες χρονολογούνται από το 560 ως το 460 π.Χ. και σήμερα κοσμούν τα αρχαιολογικά μουσεία της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης και άλλων πόλεων ανά τον κόσμο.

Το Ατσαλένιο πήρε το όνομά του από έναν Τούρκο μεγαλοκτηματία που λεγόταν Ατσαλής.

Τοποθεσία: Το παλαιό Ατσαλένιο είναι ανατολικά της πλατείας Αναξαγόρα και επεκτεινόταν μέχρι τις “5 ελιές” που υπήρχαν παλαιά τούρκικα κτίσματα πριν έρθουν οι πρόσφυγες. Ο συνοικισμός άρχισε να χτίζεται από τις αρχές του 1930 και μετά, και η πλειονότητα όσων κατοίκησαν εκείνη την περίοδο στον συνοικισμό προέρχονταν από τα Βουρλά της Μικράς Ασίας (τα οποία είχαν πληθυσμό 35.000 κατοίκους). Μετά την Μικρασιατική καταστροφή, από το σύνολο των παραπάνω κατοίκων των Βουρλών, 3.000 πολιτογραφήθηκαν ως δημότες του Δήμου Ηρακλείου και από τους οποίους οι περισσότεροι από αυτους εγκαταστάθηκαν στο Νέο Κλαζομενέ.

Η πλειονότητα όλων αυτών των ανθρώπων είχαν ως κύριο επάγγελμα την γεωργία με την καλλιέργεια ελιών αλλά κυρίως αμπελιών (σουλτανίνας), τα οποία εξελίχθηκαν σε πρωτεύοντα οικονομικό παράγοντα για την Κρήτη με την δημιουργία μεγάλων σταφιδοεργοστασίων με την επεξεργασία της σουλτανίνας στα οποία εργάσθηκε σημαντικός αριθμός από τους πρόσφυγες.

Παρακάτω θα αναφερθούν τα ονόματα διαφόρων επαγγελματιών οι οποίοι λειτούργησαν τα μαγαζιά τους στην περιοχή του Ατσαλένιου.

Οι φούρνοι της γειτονιάς

Ψυχογιουδάκης, Γιαδέλλης, Λεμπιδάκης όπου έφτιαχνε τα κουλούρια (καβουρμάδες) και από τον οποίο οι κουλουράδες τα προμηθεύονταν πολύ πρωί και τα πουλούσαν στο κέντρο της πόλης, στα προάστια και έξω από τασχολεία. Επίσης υπήρχε και ο φούρνος του Πάσσαλη δίπλα στης “νενές μου” (της γιαγιάς μου) το σπίτι.

Αξίζει να αναφερθεί ότι και πάρα πολλά σπίτια διέθεταν δικούς τους φούρνους στα οποία έψηναν τα ψωμιά και τα φαγητά τους.

Επίσης εκτός των παραπάνω υπήρχε στον παραλιακό δρόμο του Ηρακλείου και ο φούρνος (και αλευρόμυλος μαζί), του Τζωρτζάκη ο οποίος τροφοδοτούσε τα μπακάλικα όλης της πόλης με ψωμί (δίπλα στο μαιευτήριο Μητέρα υπάρχει ακόμα ερείπιο).

Καφενεία

Στην πλατεία Αναξαγόρα υπήρχαν τα παρακάτω καφενεία: Του Καμπριάνη Μιχάλη, του Μασέλη Εμμανουήλ, και του Δουλγέρη. Αυτά τα καφενεία πέρασαν μεγάλες στιγμές αφού εκεί συγκεντρώνονταν οι άντρες για να βρουν μεροκάματο ενώ κυριαρχούσαν και οι συζητήσεις για την επιστροφή στην πατρίδα. Από αυτά τα καφενεία πέρασε και τραγούδησε η Ρόζα Εσκενάζη (διάσημη τραγουδίστρια της εποχής), καθώς επίσης και ο ηθοποιός Νίκος Ξανθόπουλος, όποτε βρισκόταν στο Ηράκλειο για την προβολή των ταινιών της προσφυγιάς περνούσε από τα παραπάνω καφενεία για να έρχεται σε επαφή με τους Μικρασιάτες.

Εκτός από τα καφενεία της πλατείας Αναξαγόρα υπήρχαν και άλλα όπως αυτό του Χιώτογλου Κωνσταντίνου “Καρβουνιάρη”, του Αρβανίτη, το καφενείο “5 ελιές”, του “σαβούρα”, του Στωραΐτη, του Κουκιά Θανάση, του Περβολάρη, του Πασπάτη, του Πανταζή (Κώκου), του Γκλίτζη Μανώλη (στην Ιωνίας 2 τα τελευταία) και άλλα.

Επίσης υπήρχε το καφενείο του Θανάση Καμπέλη στη Φωκών το οποίο κουβαλούσε μεγάλη ιστορία μιας και από καφενείο που ήταν αρχικά έγινε προσκοπείο, νεολαία του Μεταξά, και τελικά σχολείο. Κατά την περίοδο της Κατοχής όπου λειτουργούσε ως σχολείο σε αυτό πήγαιναν μόνο παιδιά που είχαν την ασθένεια “τριχώματα” για να μην κολλήσουν τα υπόλοιπα παιδιά και είχαν δασκάλα την κα Αριστέα. Το κανονικό σχολείο ήταν το 10ο στην οδό Περίδου (σήμερα είναι Νηπιαγωγείο) με επιστάτισσα την κα Παρασκευούλα που μας έδινε το σταφιδόψωμο και το γάλα κάθε πρωί και είχαμε δασκάλα την κα Μαρίκα (ξανθιά και Σμυρνιά).

Τα μπακάλικα της γειτονιάς

Ξενοφών Καλαϊτζάκης επί της Κωνσταντινίδου, Φυνάλης Ευάγγελος και του Λαγού επί της Ιωνίας, Μασέλης Κωνσταντίνος επί της Φωκών, του Φατζίκη, του Βαράκλα Βασίλειου και του Φρουδαράκη επί της Παρασκευοπούλου, Αναγνώστου Γεώργιος επί της Περίδου, Καρβελλάς Ηλίας και Πετρή στη Ροδοκανάκη. Στην πλατεία Αναξαγόρα ήταν του Μασέλη Εμμανουήλ, Σταμούλου Δημήτριου, Αξιώτη Αντώνη και Δημήτριου. Από τους παραπάνω μπακάληδες ο Μασέλης Μανώλης, ο Αξιώτης Αντώνης και ο Αξιώτης Δημήτρης καθώς και ο Φαζίκης αγόραζαν σταφίδες (μεταπράτες) και τις πουλούσαν στα σταφιδοεργαοστάσια.

Οι μανάβηδες της γειτονιάς

Καρκαλούσος Νικόλαος, Πανταζής Κώκος, Νταγιάκος, Ανθούλης, Μπουτζαλής Εμμανουήλ και άλλοι.

Οι γαλατάδες

Ροδίτης Αντώνιος, Τσαΐνης Κωνσταντίνος, Κόσνολας, ο Λεώντιος Μιχάλης και ο Εμμανουήλ Αντώνης.

Τα κουρεία

Ο Γιαγάς, ο Κάμαλης, ο Τζανετής Λάμπρος, ο Χρήστου Μιχαήλ, Κοτζαγιώτης Αναστάσιος και άλλοι.

Οι ραφτάδες

Σαρισάββας Νικόλαος και Κασαμπαλόγλου Δημήτριος και άλλοι.

Ποδηλατάδες

Ο Γαϊτάνης Παράσχος και ο Στεφανής Σάλιαρης (μπαλαντιζάς).

Ντενεκετζίδες-Υδραυλικοί

Κάργας Νικόλαος, Ηλίας Μαρασίδης, έφτιαχναν όλα τα απαιτούμενα για το σπίτι και την αγροτιά.

Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι ο Χιώτογλου Κώστας, η Σταμούλου Αναστασία και ο Χατζηπαυλής, πουλούσαν κάρβουνα, ξύλα και πετρέλαιο.

Γεωργικοί Συνεταιρισμοί

Στην περιοχή του Ατσαλένιου υπήρχαν δύο γεωργικοί συνεταιρισμοί. Ο πρώτος “ΝΕΩΝ ΚΛΑΖΟΜΕΝΩΝ” με 250 μέλη και οι δεύτερος “Παλαιό Ατσαλένιο” με λιγότερα μέλη.

Στο Ατσαλένιο υπήρχε και ένα ελαιουργείο του Εμμανουηλίδη, στις “5 ελιές”. Ακόμα υπήρχε το εργοστάσιο του Καβάλη το οποίο βρισκόταν επί της Ιωνίας και παρήγαγε συμπαγή τούβλα και κεραμίδια. Μετά την 10ετία του ‘50 έβγαζε πιάτα, τα οποία έκανε και εξαγωγή. Ιδιοκτήτες ήταν δυο εξαίρετοι άνθρωποι, ο Γεώργιος και ο Σταμάτης Καβάλης.

Με το κλείσιμο του συνεταιρισμού του Νέου Κλαζομενέ με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης, τα δύο ακίνητα που είχε στην κατοχή του ο συνεταιρισμός δωρήθηκαν στον ΠΟΑ. Στο ένα από τα δυο ακίνητα έγιναν πολλές εκδηλώσεις, γιορτές, χοροεσπερίδες, Χριστούγεννα και Απόκριες. Σ’ αυτές τις εκδηλώσεις, μουσική έπαιζαν οι: Φατσής Βασίλειος στο βιολί, Καρέλης Νίκος επίσης βιολί και οι δυο γιοί του Λευτέρης στην τρομπέτα και Σταύρος στο σαντούρι. Επίσης μουσικός ήταν και ο Χατζηνικολής.

Ο ΠΟΑ ιδρύθηκε το 1951 από τον Καϊσαρλή Ευάγγελο (Βαγγελάκη), από τον Γκογκόση Νικόλαο, από τον Μασέλη Γεώργιο, από τον Δεμενόπουλο Εμμανουήλ, τον “Σαμψών” και άλλους πολλούς.

Μερικοί από τους ποδοσφαιριστές που έμεναν στο Ατσαλένιο και έπαιξαν προπολεμικά μπάλα, ήταν τα αδέλφια οι Μαέρηδες, ο Σεβνταλής, τα αδέρφια Ροδίτης Λευτέρης και Αντώνης, ο Καρασταμάτης, ο Πανταζής Εμμανουήλ, ο Λιάπης Νικόλαος, Συνάνης Χρήστος, Πολυχρόνης Βαγγέλης, Πολυκράτης, Φρουδαράκης και άλλοι...

Από την Κατοχή και μετά υπήρξαν και οι: Βάβουλας Δημήτριος, Καρασάββας Ιωάννης, Μασέλης Πάνος, Γιώργος και Στεφανής, Μπαλτατζής, Κουντούρης Μανώλης, Χατζηπάνου. Οι παραπάνω έπαιξαν σε ομάδες όπως ΕΓΟΗ, ΟΦΗ και ΕΡΓΟΤΕΛΗ”.

Ο κ. Νίκος Καμπριάνης συμπληρώνει και αυτός με τη σειρά του, αφού πρώτα μου ανέφερε πολλά στοιχεία από τα παραπάνω, πως υπήρχε και το κρεοπωλείο του Γιάννη του Γρύλλου στο Ατσαλένιο. Επίσης στους γάμους γίνονταν μεγάλο γλέντι και κερνούσαν σουμάδα που ήταν εκχύλισμα από αμύγδαλο. Οι άνδρες έπιναν σούμα, έτσι έλεγαν τη ρακή οι πρόσφυγες.

Στις 14 Οκτωβρίου 1959 οι κάτοικοι του παλιού Ατσαλένιου ζητούν τοποθέτηση τηλεφώνων ύστερα από μια επιστολή τους στην εφημερίδα “ΠΑΤΡΙΣ”.

Ατσαλένιο! Μια περιοχή με τη δική της ιστορία. Με τους δικούς της ανθρώπους, πάντα χαρούμενους, φιλόξενους και εργατικούς. Τα βράδια να βεγγερίζουν, να διασκεδάζουν, να ανάβει το γλέντι, με αμανέδες, γιαρεδάκια και άλλα τραγούδια! Καημοί και ντέρτια, μεράκλωμα με τη νοσταλγία για παλιές λησμονημένες αγάπες και τι άλλο; Για τη γλυκειά αλησμόνητη πατρίδα! Τραγούδια σμυρνέϊκα, ανατολίτικα με καημό, πάθος, όπως: “Πενήντα μήνες σ’ αγαπώ

κοντεύουν πέντε χρόνια

αν λεμονιά εφύτευα

θε να ‘βγαζε λεμόνια”, αλλά και κάποια τραγούδια, τα “αντάμικα” όπως τα έλεγαν, με χιούμορ αρκετό:

“Εγώ της λέω ψήσε αυγά

κι αυτή μου στήνει τον καυγά”.

Σήμερα το Ατσαλένιο είναι μια από τις πιο πυκνοκατοικημένες συνοικίες της πόλης μας με έντονη ζωή και γρήγορους ρυθμούς.