Του Ν. τσαγκαράκη

Εντυπώσεις από το κινηματογραφικό αφιέρωμα «Νέο βλέμμα στη Γερμανία: η Σχολή του Βερολίνου», που διοργανώθηκε στο Παλλάς και τελείωσε την Τετάρτη.



Στη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας, το γερμανικό σινεμά έχει καταφέρει να προσελκύσει τους έλληνες θεατές στις αίθουσες περισσότερο από κάθε άλλη ευρωπαϊκή εθνική κινηματογραφία, με εμπορικές και καλλιτεχνικές επιτυχίες όπως «Το πείραμα» («Das Experiment», Όλιβερ Χίρσμπίγκελ, 2001), «Αντίο Λένιν» («Good Bye Lenin!», Βόλφγκανγκ Μπέκερ, 2003), «Η πτώση» («Der Untergang», Όλιβερ Χίρσμπίγκελ, 2004), «Μαζί ποτέ» («Gegen die Wand», Φατίχ Ακίν, 2004), «Οι ζωές των άλλων» («Das Leben der Anderen», Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ, 2006), «Στην άκρη του ουρανού» («Auf der anderen Seite», Φατίχ Ακίν, 2007), καθώς και τα φετινά «Σύνδρομο Μπάαντερ-Μάινχοφ» («Der Baader Meinhof Komplex», Ούλι Έντελ) και «Κύμα» («Die Welle», Ντένις Γκάνσελ).

Δεδομένης λοιπόν της θερμής ανταπόκρισης του ελληνικού κοινού στον γερμανικό κινηματογράφο, καθώς και της επιθυμίας του Παλλάς να εντάξει στο ετήσιο του πρόγραμμα κινηματογραφικές εκδηλώσεις, από τις 22 ως τις 28 Ιανουαρίου διοργανώθηκε στην ιστορική αίθουσα της Αθήνας ένα αφιέρωμα στην πιο ενδιαφέρουσα αλλά και πιο παραγνωρισμένη πλευρά του σύγχρονου γερμανικού κινηματογράφου, τη λεγόμενη Σχολή του Βερολίνου, όπως επικράτησε η άτυπη ονομασία που της απέδωσε η κινηματογραφική κριτική. Το αφιέρωμα που περιλάμβανε 16 ταινίες, επιμελήθηκε ο Μισέλ Δημόπουλος, τέως καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και κριτικός κινηματογράφου.

Βέβαια η ονομασία μπορεί να παραμένει άτυπη αλλά δεν είναι καθόλου τυχαία, αφού οφείλεται στο γεγονός ότι οι τρεις σκηνοθέτες που θεωρούνται πρωτεργάτες αυτού του ρεύματος (για το αν μπορεί ν’ αναχθεί σε κίνημα, παραμένει συζητήσιμο), Κρίστιαν Πέτσολντ, Άνγκελα Σάνελεκ, και Τόμας Άρσλαν είναι απόφοιτοι της dffb (Deutsche Film und Fernsehakademie Berlin: Ακαδημία Κινηματογράφου και Τηλεόρασης Βερολίνου), ενώ ο χώρος δράσης τους παραμένει η γερμανική πρωτεύουσα. Εκεί μεταφέρθηκαν επίσης και άλλοι σκηνοθέτες όπως ο Κρίστοφ Χοχόισλερ, ο Μπένιαμιν Χάιζενμπεργκ, ο Χένερ Βίνκλερ, ο Ούλριχ Κέλερ, η Βαλέσκα Γκρίζεμπαχ, η Μάρεν Άντε, ο Στέφαν Κρόμερ, η Μαρία Σπετ, ο Ματίας Λούταρντ και η Αϊσέ Πολάτ οι οποίοι σπούδασαν σε διαφορετικές πόλεις αλλά κατέληξαν να δουλεύουν κι αυτοί στο Βερολίνο, επηρεασμένοι από τη γενικότερη ατμόσφαιρα.

Η φιλμογραφία των πρώτων σκηνοθετών ξεκινάει από τα μέσα της δεκαετίας του ’90, αλλά οι αισθητικές ομοιότητες ανάμεσα στις ταινίες έγιναν εντονότερες προς το τέλος της και μετά την αλλαγή χιλιετίας, όσο αύξαναν οι δημιουργοί που ασπάζονταν τις ιδιαιτερότητες του συγκεκριμένου βλέμματος. Για να προσδιορίσουμε σε γενικές γραμμές την ιδεολογική χροιά θα μεταφέρουμε τα λόγια του γάλλου κριτικού Philippe Azoury από το πρόγραμμα της εκδήλωσης, ο οποίος διακρίνει πως ‘οι νέοι Γερμανοί σκηνοθέτες δε δίνουν λιγότερη προσοχή στην κοινωνία τους απ’ ό,τι έδιναν οι μεγαλύτεροί τους, όμως η προσέγγισή τους, που με μια πρώτη ματιά φαίνεται ρεαλιστική και κοινωνική, είναι πάνω απ’ όλα κλινική: υπό το προκάλυμμα της κοινοτοπίας, προχωρούν σε μια καταγραφή των κρυφών δυσλειτουργιών του γερμανικού μοντέλου…”

Όντως, όπως παρατηρεί ο Αζουρί, οι ταινίες των βερολινέζων αφηγούνται ιστορίες που αφορούν εξίσου κοινωνικά και ψυχολογικά ζητήματα, αλλά η απεικόνισή τους παρότι άμεση και φαινομενικά ρεαλιστική, τελικά καταφέρνει ν’ αποδώσει περισσότερα απ’ όσα απλώς συμβαίνουν μπροστά μας, ακριβώς επειδή δεν ενδιαφέρεται αποκλειστικά για την εξωτερική κοινωνική πραγματικότητα, αλλά εξίσου για την εσωτερική δυσλειτουργία που εμποδίζει τον σύγχρονο μεσοαστό να χαρεί τα υλικά του επιτεύγματα.

Όσον αφορά τις ταινίες του αφιερώματος (οι οποίες προφανώς δεν εξαντλούν την συνολική παραγωγή του ‘κινήματος’), οι πρωταγωνιστές είναι τις περισσότερες φορές νεαροί ανεξάρτητοι ή οικογενειάρχες, με υλική ευδαιμονία την οποία απολαμβάνουν μόνο επιφανειακά, ως τελευταίο καταφύγιο από τα αδιέξοδά τους. Άλλωστε οι ιστορίες των περισσότερων ταινιών καταλήγουν σε ανοιχτό τέλος, επιλογή που αποτελεί φυσικό επακόλουθο της προηγούμενης στάσης της κάμερας απέναντί τους: αργές λήψεις, την περισσότερη ώρα σε απόσταση γενικού ή μεσαίου γενικού πλάνου, και με τα όρια της αφαίρεσης κάθε φορά πιο διευρυμένα. Αφηγήσεις επεισοδιακές με φαινομενικά ασήμαντα και ασύνδετα περιστατικά, εκτελεσμένα με καθημερινή, γνώριμη συμπεριφορά ηθοποιών, με ‘νατουραλιστικό’ φωτισμό που φαίνεται να προέρχεται από το περιβάλλον αλλά τελικά αντανακλά το εσωτερικό των χαρακτήρων, εξαιρετικά λακωνικοί διάλογοι και ρόλοι που περιφέρονται ανάμεσα στην απόγνωση, την απάθεια, τη νωθρότητα και την κατάθλιψη…

Η συνολική εντύπωση του γερμανικού τόπου όπως αποδίδεται μέσα απ’ αυτή την κατηγορία των ταινιών, φαντάζει πολύ διαφορετική από τις στερεότυπες προσδοκίες που διατηρούμε στη Μεσόγειο για τις βορειοευρωπαϊκές χώρες. Οι ταινίες απεικονίζουν ηλιόλουστο παραθερισμό σε εξοχικές κατοικίες με πισίνες και τραπέζια του πινγκ-πονγκ, μια εικόνα που πάντα αποδεικνύεται υπερβολικά ειδυλλιακή για να είναι αληθινή, καθώς κάτω από τη φαινομενική ευτυχία καραδοκούν άγχη, ελλείψεις, απωθημένα, κι επιθυμίες που προορίζονται να διαλύσουν το ιδανικό περίβλημα και να προβάλουν ένα είδος παθολογίας καταρχήν ψυχολογικής και κατ’ επέκταση κοινωνικής.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν όλες οι ταινίες του αφιερώματος περιείχαν ερωτικές σκηνές, και είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι στις περισσότερες απ’ αυτές η ερωτική επιθυμία και η εκπλήρωσή της είναι αρνητικά φορτισμένες, είτε με ενοχή, είτε με παράβαση κάποιου ηθικού ή συναισθηματικού κανόνα. Η ερωτική πράξη μπορεί να συμβαίνει συχνά και εύκολα στη φιλμογραφία του ‘κινήματος’, αλλά σπάνια συμβαίνει απολύτως ελεύθερα κι ευχάριστα, πάντοτε επιβαρυμένη με την ανεπάρκεια των μελών της. Ο έρωτας είναι ένα συναίσθημα ανεξέλεγκτο, και ανίκανο να “στριμωχτεί” στις οικογενειακές και κοινωνικές δομές οι οποίες πια έχουν χάσει το κύρος του παρελθόντος και αδυνατούν να συγκρατήσουν την ανθρώπινη ορμή. Η συνεύρεση των γονιών παραγνωρίζει της ανάγκες της κόρης στην «Εσωτερική ασφάλεια», η θεία παραδίδεται στον έφηβο ανιψιό της χωρίς δεύτερη σκέψη και χωρίς κανένα συναισθηματικό κατάλοιπο, βεβαίως κρυφά από τον άντρα της στο «Πινγκ-πονγκ», το πάθος διαλύει φιλίες και οικογένειες στα «Πόθος», «Διακοπές», «Κατάσκοπος υπό αίρεση» και «Jerichow».

Ο “παρασιτικός” ερωτισμός είναι μόνο ένα από τα συμπτώματα, καθώς εντοπίζονται επίσης προβλήματα κοινωνικής προσαρμογής, όπως ο 19χρονος Πωλ στο «Μπάνγκαλοου» που αρνείται να συνεχίσει τη θητεία του στον στρατό και αποφασίζει να λιποτακτήσει, η 16χρονη Αλίς που στο «En garde» εγκαταλείπεται από την αδιάφορη μητέρα της σ’ ένα οικοτροφείο και καταλήγει αρκετά ώριμη για να την καταλάβει κι ενδεχομένως να τη συγχωρήσει ή ακόμα ο επίσης 16χρονος Ρόνυ που προσπαθεί να βρει τη θέση του μέσα στις παρέες του στη «Σχολική εκδρομή».

Οι “βερολινέζοι” κινηματογραφιστές παρατηρούν αλλά όχι όσο αποστασιοποιημένα θα ήθελαν να μας κάνουν να πιστέψουμε. Μπορεί η κάμερα να βρισκεται σε απόσταση από τα γεγονότα, μπορεί οι διάλογοι να μη δίνουν ξεκάθαρα στοιχεία και το μοντάζ να χάνει την επιρροή του, αλλά επειδή υποβαθμίζονται ορισμένα εκφραστικά μέσα, δε σημαίνει ότι δεν ευνοούνται άλλα- απλώς είναι ασυνήθιστα στο μεγαλύτερο μέρος του κοινού, γεγονός που εξηγεί εν μέρει τη δυσκολία ν’ αποκτήσουν διανομή αυτές οι ταινίες. Οι σιωπές, ο στοχαστικός φωτισμός, τα “νεκρά” κάδρα με τους ήρωες φαινομενικά αδρανείς ή τη φύση που θροΐζει, μπορει ν’ ακούγονται αδιάφορα αλλά στο πλαίσιο και στους ρυθμούς του δεδομένου υφολογικού πλαισίου αποτελούν χρήσιμες, λειτουργικές στιγμές υπόγειας έντασης ή νηφάλιας αποκλιμάκωσης. Όσο για το μοντάζ, η δύναμή του εκδηλώνεται κάθε φορά που πραγματοποιούνται απότομες μεταβάσεις από σκηνές όπου η κάμερα έχει σχεδόν υποκύψει στον πειρασμό να πλησιάσει και να συμπράξει με τους χαρακτήρες αλλά έχει πάντοτε τα αυστηρά κοψίματα που την ανακαλούν στον παρατηρητικό της ρόλο (π.χ. η σκηνή όπου η χορευτική έκσταση του μεθυσμένου Μάρκους διακόπτεται από το απρόοπτο επόμενο πρωινό στον «Πόθο»).

Το αποτέλεσμα είναι ένας κινηματογράφος που προσπαθεί να δει τα πράγματα από αποσταση αλλά τελικά εκφράζει μια ξεκάθαρη γνώμη για όσα συμβαίνουν μπροστά του, την οποία όμως φροντίζει να διατυπώσει με λιτότητα, αφαίρεση, νηφαλιότητα και στοχαστική διάθεση, με αποτέλεσμα ένα συναρπαστικό κινηματογραφικό ύφος που δυστυχώς παραμένει δυσπρόσιτο για το ευρύ κοινό, αφού είναι χαρακτηριστικό ότι από τις 16 ταινίες του αφιερώματος, στην Ελλάδα μόνο δύο έχουν διανομή σε DVD («Μαντόνες» και «Πινγκ-πονγκ»), ενώ μόνο μία θα βγει στις κινηματογραφικές αίθουσες («Jerichow»). Δεν έχουμε παρά να ελπίζουμε ότι θα βρεθεί τρόπος στο άμεσο μέλλον να παρακολουθήσουμε κάποιες από αυτές και στο Ηράκλειο.