Του Δημήτρη Σάββα

Οι αλάνες, ο ντελιμάς και ο πετροπόλεμος στο παλιό Ηράκλειο!

Το παιχνίδι πριν και μετά τον πόλεμο!


H ελληνικη γλώσσα δεν μπορούσε βέβαια να πλάσει καταλληλότερη λέξη από τη λέξη “παιδί” για να ονομάσει τον άνθρωπο στο πρώτο στάδιο της ηλικίας του.

Γιατί σε τί άλλο ασχολείται ο άνθρωπος στην παιδική του ηλικία, αν μη στο παιχνίδι και σχεδόν μόνο σ’ αυτό; Το “παιχνίδι” είναι το σπουδαιότερο όπλο που προίκισε η φύση το παιδί. Με το παιχνίδι αυτομορφώνεται, αυτοαναπτύσσεται και φανερώνει το εσώτατό εγώ του. Σ’ αυτό καθρεφτίζονται όλες οι εσωτερικές κλίσεις, όλες οι μελλοντικές ενέργειες του ανθρώπου. Ρίξτε μια ματιά στα παιδιά που παίζουν.

Το παιχνίδι είναι μια εκδήλωση που δένεται διαχρονικά με το παιδί. Είναι αρχαιότερο ακόμα και από τον πολιτισμό, αφού η ύπαρξη πολιτισμού στηρίζονταν και στηρίζεται πάντα στην ύπαρξη κάποιου κοινωνικού συνόλου, κάτι που δεν ίσχυε για το παιχνίδι.

Το παιχνίδι διαχωρίζεται από το καθήκον και την εργασία. Συνήθως παρουσιάζεται σαν ξεκούραση, γέμισμα του χρόνου τις ελεύθερες ώρες, σαν ξεγνοιασιά και αναψυχή, σα χαλάρωμα. Συχνά οι ενήλικες θεωρούν το παιχνίδι χάσιμο χρόνου, ή το θεωρούν μια δραστηριότητα δευτερεύουσας σημασίας, γιατί δεν έχουν κατανοήσει ότι για το παιδί είναι αντίθετα η πιο σοβαρή ενασχόληση και ότι αυτή η ενασχόληση παίζει ένα πολύ σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξή του και στη διαμόρφωση της έννοιας της ευχαρίστησης και του παιχνιδιού, γι’ αυτό και συχνά δυσανασχετούν, όταν την ώρα του μαθήματος οι μαθητές τους κινούνται, αστειεύονται ή δείχνουν χαρούμενοι.

Με το παιχνίδι θα ασχοληθώ στο σημερινό πόνημά μου, έστω και αν εκείνα τα χρόνια ήταν ιδιαίτερα σκληρά, έστω και αν οι εποχές εκείνες ήταν πολύ δύσκολες. Ένα παιδί όμως, όπως και ο κάθε άνθρωπος που έχει το δικαίωμα της ζωής, έχει παράλληλα και το δικαίωμα στο παιχνίδι. Σήμερα θα θυμηθούμε εκείνα τα παλιά παιχνίδια. Θα δούμε πώς παίζονταν, πόσα παιδιά συμμετείχαν. Σε ποιές γειτονιές σύχναζαν τα παιδιά, ποιοί ήταν οι όροι του παιχνιδιού τους οποίους δεν μπορούσε να παραβιάσει ακόμα και ο αρχηγός της ομάδας. Αντίθετα με το σήμερα που τα παιδιά όταν δεν τρέχουν από φροντιστήριο σε φροντιστήριο, ή δεν συμμετέχουν σε διάφορες άλλες δραστηριότητες, κάθονται με τις ώρες στις οθόνες των ηλεκτρονικών υπολογιστών, έχοντας πρόσβαση ακόμα και στο ιντερνέτ. Για τα παιχνίδια λοιπόν που έπαιζαν τα παιδιά πριν αλλά και μετά τον πόλεμο του ’40, πολύτιμες πληροφορίες μου έδωσε ο μόνιμος πια συνεργάτης μου σ’ αυτή τη στήλη κ. Γιάννης Δασκαλάκης.

Το “τσουρί” ή “τσουρλί” που αποτελούνταν από το στεφάνι και το γάντζο, την μπαγκέτα όπως την έλεγαν. Το στεφάνι ή στέρκουλο ή στέρκι το έπαιρναν από τους βαρελάδες, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τα τσέρκουλα για να σταθεροποιούνται οι ντόγες του βαρελιού. Το τσουρλί ήταν ένα ενοχλητικό παιχνίδι για τους άλλους, λόγω του μεγάλου θορύβου, αφού ο ήχος του στεφανιού ήταν χαρακτηριστικός και εκκωφαντικός. Κι εμείς, ξυπόλητοι, κρατώντας τν μπαγκέτα τρέχαμε αμέτρητα χιλιόμετρα καθημερινά”. Ευγενέστατος και πάντα πρόθυμος ο κ. Γιάννης, μου λέει και για άλλα παιχνίδια της εποχής του: “Ο ντελιμάς ή ντελιματζάκι” που παίζονταν από δύο και περισσότερα παιδιά. Παίρναμε δυο πέτρες και πάνω σ’ αυτές βάζαμε τον ντελιμά, ένα μικρό ξύλο 20-30 εκατοστά, το οποίο είχε διάμετρο 1-2 εκατοστά. Τότε με μια βίτσα τον χτυπούσαμε με δύναμη και κερδισμένος ήταν εκείνος ο παίχτης που πήγαινε πιο μακριά το ντελιμά. Οι “σβούρες” για τις οποίες κάναμε έναν κύκλο και τις βάζαμε μέσα σ’ αυτόν. ‘Οποιος έριχνε τη σβούρα του μέσα στον κύκλο και χτυπώντας κάποια άλλη έξω από τον κύκλο την έπαιρνε δική του. Άλλο παιχνίδι ήταν η πεζόβολα ή πεντόβολα, ή κίσκιντα με τις πέτρες που προσπαθούσε να τις βάλει ο κάθε παίχτης στην καμάρα του χεριού του. Υπήρχε ο πετροπόλεμος που παίζονταν ανάμεσα στις γειτονιές, αρκετά βάρβαρο παιχνίδι, που πολλές φορές είχε αρκετές σωματικές βλάβες. Οι πιο ήρεμοι και πράοι έπαιζαν ντάμα και τριόδιο ή τριότη, όπως τα έλεγαν. Νικητής ήταν εκείνος που σχημάτιζε μια τριάδα από τρεις πέτρες στην ίδια σειρά. Στις διάφορες αλάνες παίζαμε ποδόσφαιρο. Η μπάλα ήταν πάνινη, συνήθως, μια κάλτσα που την γεμίζαμε με κουρέλια και τη ράβαμε. Φυσικά πάντα ξυπόλητοι, αφού τα παπούτσια στην εποχή μας ήταν κάτι το σπάνιο. Επίσης επηρεαζόμενοι από τον κινηματογράφο και τα επίκαιρα που βλέπαμε πριν αρχίσει το έργο, παίρναμε ιδέες και παίζαμε το παιχνίδι “κλέφτες και αστυφύλακοι”. Αλλά και μεταπολεμικά στην πόλη μας, ο γείτονάς μου στο χώρο της εργασίας μου κ. Γιώργος Γρύλλος που διατηρεί κατάστημα με ορθοπεδικά είδη στη γειτονιά του Αγίου Ματθαίου, θυμάται τα όμορφα παιδικά του χρόνια όταν ήταν μαθητής της πέμπτης τάξης στο πρώτο Δημοτικό σχολείο της πόλης μας, στο Ανωγειανό, όπως το ξέρουμε σήμερα: “Το 1944 έκαψαν τα Ανώγεια και τότε πολλοί Ανωγειανοί κατέβηκαν κυρίως στο Ηράκλειο και πολλά παιδιά τους φοιτούσαν στο πρώτο Δημοτικό σχολείο, γι’ αυτό πήρε και την ονομασία Ανωγειανό. Δ/ντής μας ήταν ο Ζαχαρίας Γιαλυτάκης και δάσκαλός μας ήταν ο Ιωάννης Κουκουράκης. Αρκετά αυστηρός, αλλά τότε δεν γίνονταν διαφορετικά. Η τάξη μας είχε εβδομήντα περίπου παιδιά και οι περισσότεροι είμασταν ξυπόλητοι. Στην πέμπτη τάξη Δημοτικού, επειδή πήρα άριστα, ο πατέρας μου μου πήρε ένα πάνινο ζευγάρι παπούτσια μάρκας Ελβιέλα. Στην κυριολεξία πετούσα από τη χαρά μου. Αλλά θα σου πω τι πάθαμε με το παιχνίδι. Παίζαμε μπίλιες, γιαλένια όπως τα λέγαμε. Καθυστερήσαμε ενάμιση λεπτό να πάμε στην τάξη ύστερα από το διάλειμμα. Τότε ο δάσκαλός μας, μας είπε την επαύριο να πάμε με τον κηδεμόνα μας. Πώς θα τόλεγα στον πατέρα μου, ότι τον ήθελε ο δάσκαλος;”. Δικαιολογημένη η αγωνία του κ. Γιώργου, αφού οι γονείς εκείνο τον καιρό ήταν λιγάκι ζόρικοι προς τα παιδιά τους. Άλλες Εποχές! Ένα συνηθισμένο παιχνίδι ήταν οι σφαίρες, αλλά και πολύ επικίνδυνο. Υπήρχαν σφαίρες από πολεμικά όπλα άφθονες, απομεινάρια της Γερμανικής Κατοχής. Τ’οτε τα παιδιά άναβαν φωτιά και τις έριχναν μέσα. Μόνο σε θαύμα μπορεί ν’ αποδώσει κανείς ότι τα δυσάρεστα επακόλουθα ήταν τόσα λίγα, από ένα τόσο επικίνδυνο τάχα παιχνίδι. Ο Βεζύρης: είναι κάποιο κόκκαλο που υπάρχει στην άρθρωση του ποδιού των ζώων, κυρίως στα αρνιά ή στα κατσίκια αλλά και στα μοσχάρια, που το μέγεθός τους είναι πιο μεγάλο. Τα παιδιά έριχναν τον “βεζύρη” ο οποίος έπρεπε να σταματήσει με το φουσκωτό του μέρος επάνω, αυτή η κυρτή επίφάνεια ήταν ο “ψωμάς”. Οι στενότερες επιφανειες λέγονταν “βεζύρης” και “βασιλιάς”. Η άλλη πλάγια κοίλη επιφάνεια ήταν ο “κλέφτης” και ο παίχτης έχανε και άρχιζε ο επόμενος. Ο μακρύς ποταμός ή η μακριά γαϊδούρα. Τα παιδιά πρώτα - πρώτα καθόριζαν τη σειρά. Στη συνέχεια έμπαινε το ένα πίσω στο άλλο με τα χέρια στα γόνατα και το κεφάλι προς τα μέσα. Πηδά ένας - ένας με τη σειρά στην πλάτη του άλλου. Αυτός που πηδά στέκεται στο τέλος και συνεχίζουν μέχρι να τελειώσουν όλοι. Παίζονταν και από μεγαλύτερους. Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού λέγονταν τα παρακάτω: “Πρώτη ελιά, δεύτερη με τα κλαδιά, τρίτη με τσ’ ανθούς και με τους λεμονανθούς. Πόσα είναι;” έδειχνε με τα δάκτυλά του και ανάλογα έβρισκαν το σωστό ή έκαναν λάθος. Ο τσούκος ή το τειχάκι όπως το έλεγαν. Ήταν ένα παιχνίδι με κέρματα και ανάλογα σε ποιά απόσταση πλησίαζαν στον τοίχο ο κερδισμένος έπαιρνε τα χρήματα. Μη φανταστείτε πολλά, δεκάρες, εικοσάρες και κανένα πενηνταράκι έπαιζαν τα πιο πολλά παιδιά. Η τραμπάλα, αφού τοποθετούσαν ένα μαδέρι, ένα χοντρό πλακουδερό σανίδι πάνω στο βαρέλι, το σανιδάκι, η κούνια δηλαδή που έφτιαχναν κρεμώντας ένα γερό σχοινί από ένα κλωνάρι κάποιου δέντρου κι έβαζαν και ένα σανίδι για να κάθονται άνετα και να κουνιούνται. Δεν υπήρχαν τότε οι σημερινές παιδικές χαρές με τα τόσα παιχνίδια. Οι σημερινές παιδικές χαρές που συχνά γίνονται στέκια διαφόρων και κυρίως σβούρων, αφού οι πόρτες είναι ανοικτές και μπαινοβγαίνουν διάφορα μηχανάκια με εξατμήσεις έτσι διαμορφωμένες ώστε να παρέχουν εκκωφαντικούς ήχους, προκαλώντας το θαυμασμό του ωραίου φύλου, αλλά και την οργή των υπολοίπων. Άλλα παιχνίδια ήταν: Οι ψείρες ή Λακκουβάκια ή Λακκάκια. Πρώτα “τα έβγαζαν” για να καθορίσουν τη σειρά. Μετά, σ’ λενα κατηφορικό μέρος άνοιγαν λακκάκια. Κάθε παιδί είχε το δικό του λακκάκι, με τη σειρά που τα έβγαζαν. Ο πρώτος τσουλούσε ένα ελαφρύ μπαλάκι. Το μπαλάκι έμπαινε σε κάποιο απ’ τα λακκάκια. Το παιδί που είχε το λακκουβάκι κυνηγούσε τα παιδιά. Όποιον έπιανε, αυτός πετούσε τη μπάλα και το παιχνίδι ξανάρχιζε.

Το χωστό ή το κρυφτό, που παίζεται ακόμα και σήμερα. Ένας τα “φυλάει” και οι υπόλοιποι κρύβονται. Ένα παιχνίδι με αρκετό ενδιαφέρον. Επίσης το παιχνίδι “Αμμάδες” ή “Απαλέτια”. Τα παιδιά κάτω στο χώμα χάραζαν μια γραμμή. Σε απόσταση πέντε μέτρων έστηναν μια στρογγυλή πέτρα και πάνω της έβαζαν νομίσματα (δεκάρες). Κάθε παιδί είχε το δικό του απαλέτι, - μια μικρή στρογγυλή πέτρα - και σημάδευε την πέτρα με τις δεκάρες. Νικητής ήταν το παιδί που το απαλέτι του βρισκόταν πιο κοντά στα νομίσματα.

Το μπιζ. Επίσης διασκεδαστικό παιχνίδι. Συνήθως το έπαιζαν τα μεγάλα παιδιά, πολλές φορές και οι ίδιοι οι μεγάλοι. Σ’ αυτό το παιχνίδι υπήρχε η μάνα και οι υπόλοιποι παίχτες. Με γυρισμένη την πλάτη η μάνα δέχονταν το χτύπημα της παλάμης των άλλων που φώναζαν τη λέξη: μπίιιιιιζζζ. Αν πετύχαινε ποιός χτύπησε, τότε αυτόν βάζανε “μάνα”, αν όχι τότε συνέχιζαν με τον ίδιο τρόπο μέχρι να βρει η “μάνα” ποιός είναι που της χτυπά την παλάμη. Έτσι συνέχιζαν μέχρι να μπούνε όλοι “μάνα”. Αλλά βέβαια δεν προλάβαιναν όταν οι παίχτες ήταν πολλοί, γιατί τέλειωνε της ελεύθερης ώρας ο χρόνος. Βέβαια υπήρχαν και οι διάφορες συμφωνίες στο παιχνίδι αυτό, κυρίως αφορούσε στη χρήση δύναμης από τους χειροδύναμους προς την “κακοτερένια μάνα”. Ακόμα απαγορεύονταν από τους απέξω τα διάφορα νεύματα προς τη “μάνα”. Μπιζ λοιπόν. Ένα παιχνίδι που σήμερα έχει περάσει πια. Ένα παιχνίδι εύκολο, αλλά και ευχάριστο, όπως ευχάριστες ήταν και οι περισσότερες στιγμές εκείνου του παλιού καλού καιρού!!

Οι αμάδες: Από πέντε μέχρι και επτά παιδιά μαζευότανε σε κάποιο ανοιχτό χώρο. Εκεί καθόριζαν την γραμμή, την οποία και δεν έπρεπε να παραβιάσουν. Το καθένα έπρεπε να κρατά από μια κάπως μεγάλη πλακουδερή πέτρα μεγέθους είκοσι εκατοστών στην επιφάνειά της, τη λεγόμενη αμάδα. Ο νικητής ήταν εκείνος του οποίου η αμάδα δεν καλύπτονταν από τις άλλες. Όποιος λοιπόν κατάφερνε να μην πλακωθεί η αμάδα του αλλά πλάκωνε τις άλλες, ήταν ο νικητής. Έπρεπε να ξέρει βέβαια ο κάθε παίχτης να σκοπεύει, γιατί μόνο μ’ αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να πετυχαίνει την αμάδα των διαφόρων συμπαίκτων του.

Αμπάριζα το έλεγαν παλιότερα αυτό το παιχνίδι, το οποίο αργότερα επεκράτησε να λέγεται “σκλαβιά” ή “σκλαβάκια”. Δυο παιδιά τα “έβγαζαν” με τα πόδια. Σταματούσαν σε απόσταση και στη συνέχεια πλησίαζαν βήμα - βήμα. Αυτός που θα πατούσε πρώτος το πόδι του στο πόδι του άλλου, διάλεγε πρώτος παιδί. Έτσι τα παιδιά, μοιραζόταν σε δυο ομάδες. Κάθε παιδί προσπαθούσε να πιάσει έναν αντίπαλο που τον “φυλάκιζε” στο πίσω μέρος του δικού του χώρου. Όποια ομάδα “σκλάβωνε” τα περισσότερα παιδιά, ήταν νικητής.

Ο κουτσός ή ο καλόγερος ήταν ένα παιχνίδι αγοριών και κοριτσιών. Συνήθως παίζονταν πάνω σε επίπεδη επιφάνεια (αυλή, πεζοδρόμιο ή χωράφι) και οι γραμμές γίνονταν με κιμωλία, κάρβουνο ή χαραγμένες πάνω στο χώμα. Οι παίχτες ή οι παίχτριες πήγαιναν κουτσαίνοντας. Χρησιμοποιούσαν μια πλακουδερή πέτρα. Στο παιχνίδι αυτό η πιο δύσκολη φάση ήταν να περάσει ο κάθε παίχτης τα διάφορα τμήματα με την πέτρα πάνω στο πόδι, που αιωρούνταν και με κλειστά τα μάτια κουτσαίνοντας φυσικά και φροντίζοντας να μη πέσει κάτω η πέτρα, αλλά ούτε και να πατήσει ο παίχτης τη γραμμή του σχήματος. Αν γίνονταν το αντίθετο, αυτός που έπαιζε έχανε.

Ένα παιχνίδι που ήθελε τεχνικές ικανότητες από τα παιδιά, ήταν το πατίνι. Βέβαια το να βρουν ξύλα και μπρόκες ήταν σχετικά εύκολη δουλειά. Το δύσκολο ληταν από πού θα προμηθεύονταν τα ρουλεμάν (δύο ή τρία, ανάλογα), τα οποία ή έπρεπε ν’ αγοράσουν από κάποιο σχετικό μαγαζί, ή να τα πάρουν από κάποιο μηχανουργείο ή συνεργείο τροχοφόρων. Όλοι σχεδόν θυμόμαστε και γνωρίζουμε το σχήμα του πατινιού. Ένα παιχνίδι αρκετά επικίνδυνο, αφού διασκέδαση των παιδιών σήμαινε και συναγωνισμός, ποιός θα ξεπερνούσε ποιόν, ειδικότερα στην κατηφόρα. Πολλοί βέβαια ήταν μερακλήδες ως προς την κατασκευή του! Πατίνια στο Ηράκλειο έφτιαχνε κάτω από τις Τρεις Καμάρες στο εργοστάσιο του Καστρινάκη, κάποιος ξυλουργός που λέγονταν Δροσίτης. Τα πατίνια είχαν ξύλινες ρόδες και κόστιζαν 110 δραχμές. Πολλοί τα αγόραζαν συνεταιρικά. Με τα πατίνια έπαιρναν φόρα από το Αρχαιολογικό Μουσείο και έφταναν στο Αθηνά. Αργότερα τα πατίνια είχαν ρουλεμάν, επίσης στο πίσω μέρος αλλά και στο μπροστινό τοποθετούσαν μικρά φωσφορίζοντα φωτάκια ή κάποιο άλλο αντικείμενο με ανάλογους εντυπωσιακούς χρωματισμούς. Ήθελαν να τα κάνουν να ξεχωρίζουν! Σήμερα πατίνια δεν υπάρχουν. Υπήρχαν βέβαια και άλλα παιχνίδια όπως η γουρούνα, παιχνίδι ομαδικό, το λουρί της μάνας, η κυρά Πινακωτή, ο λύκος και τ’ αρνί, γύρω - γύρω όλοι, περνά - περνά η μέλισσα, η τυφλόμυγα, η τσιοντσιολέτα, το “δαχτυλίδι”, και το μπουκάλι. Κατάχαμα σ’ ένα μεγάλο κύκλο κάθονται κάμποσα παιδιά. Στη μέση του κύκλου βάζουν ένα γυάλινο μπουκάλι άδειο για να γυρίζει. Ένα - ένα παιδί γυρίζει με δύναμη το μπουκάλι και σ’ όποιο σταματήσει (αυτό που δέιχνει ο λαιμός), τότε αυτό αποχωρούσε. Μέχρι εδώ όλα καλά. Αν όμως το παιχνίδι αυτό παίζονταν με αγόρια και κορίτσια, τότε είχε πραγματικό ενδιαφέρον! Ο νεαρός φιλούσε την κοπελιά αλλά και το αντίθετο. Τότε έπρεπε να βρεθεί κάποια αιτία για να φιληθούν οι νέοι, όχι όπως σήμερα που τα πράγματα είναι “χύμα” και για νέους αλλά και για τους μεγαλύτερους. Ακόμα η χοιρόφουσκα ηταν ένα είδος παιχνιδιού. Π΄ροκειται για την ουροδόχο κύστη του χοίρου. Η χαρά των αγοριών ήταν να φθάσουν οι γιορτές των Χριστουγέννων. Τις παραμονές συνήθως που έσφαζαν τους χοίρους έπαιρναν τη φούσκα, την φούσκωναν κι έπαιζαν μ’ αυτή. Κυρίως τα παιδιά των χωριών. Ένα παιχνίδι όμως που παίζονταν αρκετά προπολεμικά μέχρι την Κατοχή, ήταν ο πετροπόλεμος. Σύμφωνα με δημοσίευμα του αείμνηστου Μηνά Βαρδαβά, ο πετροπόλεμος γίνονταν από την εποχή της Τουρκοκρατίας σ’ όλες σχεδόν τις γειτονιές του Μεγάλου Κάστρου μεταξύ των νέων Τούρκων και των Χριστιανών. Πολλές φορές είχε και εθνικοθρησκευτικό χαρακτήρα και σε διάφορες συνοικίες έπαιρνε διαστάσεις πραγματικής μάχης. Ο πετροπόλεμος ήταν σε ύφεση από το 1922 όταν μετά την Μικρασιατική Καταστροφή γύρισαν οι στρατιώτες και ήρθαν οι πρόσφυγες. Παρόλα αυτά όμως μέχρι τα χρόνια της Κατοχής γίνονταν ανάμεσα στις διάφορες γειτονιές της πόλης μας. Ο κ. Μανόλης Σαριδάκης με τον μοναδικό του τρόπο στην αφήγηση και με την χαρακτηριστική του ηρεμία μας λέει: “Ο πετροπόλεμος ήταν συχνό φαινόμενο στην εποχή μας. Υπήρχαν οι συμμορίες όπως τις λέγαμε, οι γειτονιές. Η κάθε γειτονιά είχε την ομάδα της, κυρίως η γειτονιά που είχε την ομάδα της, κυρίως η γειτονιά που είχε πλατεία, γιατί εκεί συγκεντρώνονταν τα παιδιά. Κοντά στο Πανάνειο σύχναζαν τα παιδιά της Περβόλας, άλλη γειτονιά ήταν η αλάνα, στο παλιό Πυροσβεστείο, εκεί που σήμερα η οδός Βιάννου συναντά την οδό Πλαστήρα, η γειτονιά της πλατείας Αρκαδίου, Σεϊτάν Ογλού όπως την έλεγαν οι μεγαλύτεροι, η γειτονιά της Αγίας Τριάδας, γνωστή και ως Στάλιγκραντ, λόγω του αριστερού στοιχείου που διέμενε, αφού όλοι σχεδόν ήταν εργάτες, αλλά και τόσα άλλα στέκια είχαν οι συμμορίες. Ο μεγαλύτερος τίτλος στη συμμορία ήταν του αρχηγού και του υπαρχηγού και για να τον αποκτήσει κανείς έπρεπε να παλεψει για να γίνει αποδεκτός από τα υπόλοιπα μέλη της παρέας. Ολονών οι κεφαλές ήταν σπασμένες κατά διαστήματα. Πάντα βρίσκαμε κάποια αιτία για παρεξηγήσεις και για να επιτεθούμε στα παιδιά άλλης γειτονιάς. Τις πέτρες τις ρίχναμε με τα χέρια και με τις σφενδόνες. Πολλές φορές κάναμε αιφνιδιασμό. Ο πιο συνηθισμένος λόγος για αιφνιδιασμό ήταν όταν κάποιοι από άλλη γειτονιά έδερναν κάποιους μικρότερους της δικής μας. Πολλές φορές κάναμε και συμμαχίες για να επιτεθούμε σε άλλους. Συνήθως συμμαχίες έκαναν οι διπλανές γειτονιές για να χτυπήσουν κάποιες πιο απόμακρες. Κάθε γειτονιά είχε και τα πρωτοπαλήκαρά της που έκαναν κουμάντο σε διάφορα πράγματα. Ο πετροπόλεμος σταμάτησε την περίοδο της Κατοχής”. Αυτός ήταν ο πετροπόλεμος όπως μας τον περιγράφει ο αγαπητός κ. Μανόλης, αυτά ήταν τα παιχνίδια με τα οποία έπαιζαν τα παιδιά εκείνης της εποχής στο παλιό Ηράκλειο. Κάποια απ’ αυτά τα πρόλαβα κι εγώ, σε άλλη περιοχή στο Πήλιο. Κάποια άλλα συνοδευόμενα με κάποια τραγούδια τα άκουσα να μου τα λέει η μακαρίτισσα η γιαγιά μου η Θεσσαλία! Φαίνεται ότι τα θυμόταν κι εκείνη από παιδί! Ίσως να ήθελε κι εκείνη να αισθάνεται παιδί διηγώντας τα! Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανθρώπους που με βοήθησαν στην προσπάθειά μου αυτή δίνοντάς μου πολλές και χρήσιμες πληροφορίες. Κατ’ αρχάς τις κυρίες Μαρία Ζαχαριουδάκη και Ελένη Γιαννακάκη, δασκάλες του 15ου Δημοτικού σχολείου Ηρακλείου, των οποίων η εργασία τους με τίτλο “παιχνίδια του χθες” υπήρξε υποδειγματική και καθοριστική για το περιεχόμενο του πονήματός μου, τον κ. Γιάννη Δασκαλάκη, τον κ. Γεώργιο Γρύλλο, τους κυρίους Κώστα Τοράκη και Μανόλη Βενιανάκη και φυσικά τον κ. Μανόλη Σαριδάκη που πρόθυμα και ακούραστα μου διηγήθηκαν τόσα πολλά! Τέλος τον δάσκαλο Γεώργιο Στυλιανού Σταματάκη του οποίου το βιβλίο του με τίτλο: Μτα παιχνίδια μαςΦ είναι πάρα πολύ χρήσιμο και το φωτογραφικό του υλικό το οποίο χρησιμοποιώ στο κείμενό μου, είναι σπουδαίο. Πρόκειται για μια έκδοση της εφημερίδας “Αντίλαλος της Μεσαράς”. Ένα μεγάλο ευχαριστώ σ’ όλους! (Οι φωτογραφίες προέρχονται από το βιβλίο του συντ/χου εκπαιδευτικού Γ.Σ. Σταματάκη “Τα παιχνίδια μας”).