Του Γιώργου Καλογεράκη*

Α. Το α’ σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελλίου, (7 Ιουνίου 1942), πρώτη ενέργεια δολιοφθοράς στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Στις 7 Ιουνίου 1942 πραγματοποιήθηκε το πρώτο σαμποτάζ στο αεροδρόμιο Καστελλίου Πεδιάδας, ένα σαμποτάζ που καταγράφηκε στην ιστορία ως το πρώτο σαμποτάζ που επιχειρήθηκε από συμμαχικές δυνάμεις εναντίον εχθρικών στόχων σε ολόκληρη την κατεχόμενη τότε Ευρώπη (βεβαίως και πρώτο οργανωμένο σαμποτάζ στον Ελλαδικό χώρο).

…στο δελτίο ειδήσεων της ΕΡΤ, στις 21.30 της 29 Νοεμβρίου, μεταδόθηκε, μεταξύ άλλων σχετικών, ότι η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου ήταν «Το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ» κατά των κατακτητών στην κατοχή 1941-1944. Τιμούμε τους ήρωες -ζωντανούς και νεκρούς- που έφεραν σε πέρας αυτό το μεγάλο κατόρθωμα, που υπήρξε βαρύ χτύπημα για τους κατακτητές. Από ιστορικής πλευράς όμως είμαστε υποχρεωμένοι να παρατηρήσωμεν ότι δεν ήταν αυτό «το πρώτο μεγάλο σαμποτάζ». Είχαν προηγηθεί από τις αρχές Ιουνίου 1942, τα μεγάλα σαμποτάζ στα αεροδρόμια Καστελλίου Πεδιάδος και Ηρακλείου, που μαζί με άλλες ενέργειες που έγιναν από την Αντίσταση της Κρήτης και πληροφορίες που μεταδόθηκαν με τους μυστικούς ασυρμάτους από τη Μεγαλόνησο στο αγγλικό στρατηγείο του Καΐρου, είχαν άμεσες επιπτώσεις στην ανακοπή της προελάσεως του γερμανικού «Άφρικα Κορπς» προς την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο και την καθήλωσή του στο Ελ Αλαμέιν…

(επιστολή Γιώργου Χαροκόπου στην εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, Σάββατο 5/12/1981)

Στο σαμποτάζ του Καστελλίου συμμετείχαν Άγγλοι κομάντος με επικεφαλής το Λοχαγό Ντόνεαν (ή Τόγκα όπως τον ονομάζει ο Κίμωνας Ζωγραφάκης στα ανέκδοτα απομνημονεύματά του), καθώς επίσης και οι Γιώργος Δουνδουλάκης-Αρχηγός της Εθνικής Οργάνωσης Δολιοφθοράς Πληροφοριών Ε.Ο.Δ.Π. Ηρακλείου-Λασιθίου, ήταν αυτός που προετοίμασε και οργάνωσε το σαμποτάζ, ο Γιώργος Ψαράκης από το Αρκαλοχώρι και οι Καστελλιανοί Κίμωνας Ζωγραφάκης και Κωστής Μαυραντωνάκης. Για την επιτυχία του σαμποτάζ συνέβαλλαν αποφασιστικά και άλλοι πατριώτες όπως η οικογένεια των Βαλαβάνηδων από το χωριό Βελούλι (η συμμετοχή του Γιώργου Βαλαβάνη ήταν καθοριστική), ο Ανωγειανός Ενωμοτάρχης Βασίλης Δραμουντάνης, η οικογένεια των Βοσκάκηδων από το χωριό Σάτα Αμαρίου και ο επικεφαλής του Συμμαχικού Στρατηγείου στην Κρήτη Τομ Ταμπάμπιν. Το σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελλίου ακολούθησε έξι ημέρες αργότερα , στις 13 Ιουνίου 1942, το πραγματικά μεγάλο σαμποτάζ του αεροδρομίου Ηρακλείου με ανυπολόγιστες ζημιές στα γερμανικά αεροπλάνα που βρέθηκαν εκείνη τη νύχτα στους διαδρόμους του. Οι Γάλλοι καταδρομείς του Ταγματάρχη Ζωρζ Μπερζέ μαζί με τον Άγγλο Λοχαγό Τζέλικο και τον ανθυπολοχαγό Κωστή Πετράκη είχαν κάνει πράγματι μια εξαιρετική δολιοφθορά που έμεινε στην ιστορία ως ένα από τα μεγαλύτερα σαμποτάζ του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Στο σημερινό μου σημείωμα δεν θα περιγράψω τις λεπτομέρειες της επιχείρησης της 7ης Ιουνίου 1942 στο αεροδρόμιο Καστελλίου Πεδιάδας και τα αντίποινα που ακολούθησαν. Θα σταθώ στη συμμετοχή του Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά σ’αυτό το πρώτο σαμποτάζ καθώς επίσης και στο τι έγινε μετά τη νύχτα της 23ης Ιουνίου 1942 όταν σκάφος επιφανείας παρέλαβε τους σαμποτέρ των αεροδρομίων Ηρακλείου και Καστελλίου από την παραλία Τρυπητή ή Αγίου Σάββα στα νότια της Κρήτης.

Β. Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς και το σχέδιο του αεροδρομίου Καστελλίου του Λοχαγού Εμμανουήλ Καμπάκη

Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς από νωρίς είχε διακρίνει τη σπουδαιότητα του αεροδρομίου Καστελλίου και τη συμβολή του στις επιχειρήσεις που διεξήγαγε ο Στρατάρχης Ρόμελ στην Κυρηναϊκή. Κτηνοτρόφος ήταν στο επάγγελμα ο Καπετάν Μανόλης αλλά η διορατικότητα και οι στρατηγικές του ικανότητες ήταν άξιες θαυμασμού. Σε επιστολή του με ημερομηνία 27 Δεκεμβρίου 1941 ζητά από τον Λοχαγό Εμμανουήλ Καμπάκη να του αποστείλει το χάρτη του αεροδρομίου Καστελλίου Πεδιάδος τον οποίο σχεδίαζε. Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς είχε καλή συνεργασία με το Λοχαγό Καμπάκη, αποτέλεσμα της οποίας ήταν να περιέλθει και το σχέδιο του αεροδρομίου Καστελλίου στα χέρια του. Ο Λοχαγός Καμπάκης κρυβόταν (ως καταδιωκόμενος από τις αρχές Κατοχής) μετά τη μάχη της Κρήτης στα χωριά της Επισκοπής Πεδιάδος και στο χωριό Ζήντα, είχε όμως συνεργάτες μέσα στο αεροδρόμιο Καστελλίου οι οποίοι τον βοήθησαν να φτιάξει έναν λεπτομερή χάρτη του αεροδρομίου. Οι συνεργάτες που του παρείχαν τις πληροφορίες του αεροδρομίου ήταν ο υπεύθυνος παρακολούθησης έργων του αεροδρομίου Καστελλίου Κωνσταντίνος Κανελής και ο μηχανικός από το χωριό Γωνιές Μαλεβυζίου Γιώργος Χατζηδάκης. Ο χάρτης δόθηκε από το Μανόλη Καμπάκη στον Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά, διασώθηκε από τον ίδιο τον Καπετάν Μανόλη και σήμερα φυλάσσεται σε αρχείο της πόλης μας.

Δεν γνωρίζουμε σήμερα αν αυτός ο χάρτης του Μανόλη Καμπάκη χρησιμοποιήθηκε τη βραδιά του σαμποτάζ στο Καστέλλι γιατί ο Γιώργος Δουνδουλάκης, Αρχηγός της Ε.Ο.Δ.Π. Ηρακλείου-Λασιθίου, στο βιβλίο του «Σκιές στη Νύχτα» αναφέρει πως οι σαμποτέρ δεν διέθεταν σχέδιο του αεροδρομίου τη νύχτα της 7ης Ιουνίου 1942 και πως ο ίδιος με τον Κίμωνα Ζωγραφάκη σχεδίασαν με τη βοήθεια κρυσταλλικής πυξίδας το αεροδρόμιο (Αντώνη Σανουδάκη, «Γιώργου Δουνδουλάκη-Σκιές στη νύχτα», σελ. 69-70).

Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς στέλνει το σημείωμά του στον Λοχαγό Καμπάκη μέσω ενός Νίκου(;) και αξίζει να προσεχθεί ότι στο πάνω αριστερό μέρος του σημειώματος το όνομα του Καπετάν Μανόλη είναι γραμμένο με τυπογραφικά στοιχεία. Το έγγραφο βρίσκεται στην κατοχή των απογόνων του Γεωργίου Παπαδόπουλου μαζί με άλλα έγγραφα που εγκατέλειψε ο Μανόλης Καμπάκης στο σπίτι του στο χωριό Ζήντα όπου βρήκε καταφύγιο τα πρώτα χρόνια της Κατοχής.

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Γ. ΜΠΑΝΤΟΥΒΑΣ

ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΟΣ

ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Εν Ηρακλείω τη 27 Δεκεμβρίου 1941

Φίλε κύριε λοχαγέ

Περιμένω ακόμη από σας μερικές πληροφορίες για τα ακόλουθα ζητήματα. Πρώτον δια την συνεδρίασιν των αρχών του Λασιθίου που έλαβε μέρος την περασμένην Δευτέραν (και ιδίως τα ονόματα των παρόντων).

δεύτερο, για το αεροδρόμιο του Καστελλίου Πεδιάδος, και ιδίως θέλω να έχω τον χάρτην που ετοιμάζετε. Αυτά τα πράγματα μου χρειάζεται τώρα πολύ βιαστικά. Θα περιμένω απάντησιν από σας πριν από το τέλος του … Έαν όμως δεν μπορέσετε να το στείλετε τόσο ενωρίς σας παρακαλώ να μου το ειδοποιήσετε οπωσδήποτε πριν από το τέλος του μηνός. Ώστε εν κάθε περιπτώσει περιμένω ένα γράμμα από σας εντός 4 ημερών.

Με τιμήν

Νίκο

Λοχαγός

Γ. Ποιοι τελικά έφυγαν από την παραλία Τρυπητή-Αγίου Σάββα μετά τα σαμποτάζ Καστελλίου Πεδιάδος και Ηρακλείου;

Μετά από τα σαμποτάζ των αεροδρομίων Καστελλίου Πεδιάδος και Ηρακλείου στις 7 και 13 Ιουνίου και τα αντίποινα των Γερμανών που ακολούθησαν, ο Τομ Ταμπάμπιν φοβούμενος εξερευνήσεις και διώξεις καπεταναίων και συγγενών τους επεδίωξε την απομάκρυνσή τους από την Κρήτη. Ειδοποίησε τον Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά, τον Καπετάν Πετρακογιώργη και τον Καπετάν Σατανά να πλησιάσουν με τους άντρες και τις οικογένειές τους στο φαράγγι του Αγίου Σάββα. Οι καπεταναίοι με ορισμένους άνδρες τους και με μέλη των οικογενειών τους τήρησαν τις οδηγίες του επικεφαλής της συμμαχικής αποστολής, συγκεντρώθηκαν στο φαράγγι του Αγίου Σάββα και ανέμεναν το πλωτό μέσον που θα τους έπαιρνε μαζί τους. Δυστυχώς στις 23 Ιουνίου 1942 το πλωτό που έφτασε στην παραλία Τρυπητή-Αγίου Σάββα ήταν μικρό και μετά βίας επιβιβάστηκαν σ’αυτό οι ομάδες των σαμποτέρ και από τους Αρχηγούς ο Αντώνης Γρηγοράκης-Σατανάς. Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς, ο καπετάν Πετρακογιώργης και οι άντρες της Ομάδος Σατανά παρέμειναν στην παραλία.

Χρησιμοποιώντας αφηγήσεις και γραπτά τριών αντιστασιακών που ήταν στην παραλία Τρυπητή εκείνο το βράδυ της 23ης Ιουνίου 1942 μπορούμε να αναφέρουμε ποιοι αναχώρησαν τότε με το σκάφος επιφανείας. Η πρώτη μαρτυρία είναι από τα ανέκδοτα απομνημονεύματα του Κίμωνα Ζωγραφάκη ενός από τους σαμποτέρ του αεροδρομίου Καστελλίου Πεδιάδος:

…εφύγαμε με τους πέντε κομάντος του Καστελλίου, τον Τόγκα και τους άλλους τέσσερις, εγώ κι ο Γιώργης ο Ψαράκης. Ο Δουνδουλάκης έμεινε στην Τρυπητή και ο Κωστής ο Φαλκόνης (σημ. : Κωστής Μαυραντωνάκης) έμεινε στο Καστέλλι, δεν ήθελε να’ρθει μαζί μας. Αυτός στη Μέση Ανατολή ήρθε μετά από ένα χρόνο. Ήρθε και ο Κωστής ο Πετράκης με τον Άγγλο το Τζέλικο, θυμούμαι ήτανε πολύ στενοχωρημένος ο Κωστής. Στη παραλία επεριμέναμε πολλοί, το μέσον δεν μας επήρε όμως όλους. Εγίνηκε μεγάλη φασαρία. Ήτανε ο Μπαντουβάς, ο Πετρακογιώργης, ο Σατανάς, ο Σατανάς ναι ήρθε μαζί μας, ήρθε και ο γιος του Μπαντουβά και οι κόρες του Πετρακογιώργη. Στο μέσον ίσα ίσα που μας έβαζε και εστεκόμαστε. Μικρό ήτανε κι εμπήκαμε πολλοί…

Ο Γιώργος Δουνδουλάκης σε ανέκδοτο σημείωμά του που στέλνει στην κ. Ειρήνη Ταχατάκη με ημερομηνία 7-4-2007 γράφει :

…το σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελλίου περιγράφεται με μεγάλη λεπτομέρεια σ’αυτές τις σελίδες (σημ. : εσωκλείει στην κ. Ειρήνη Ταχατάκη τις σελίδες 68-72 του βιβλίου του Αντώνη Σανουδάκη «Σκιές στη νύχτα»). Η πληροφορία του Χαροκόπου ότι το σαμποτάζ έγινε υπό την εποπτεία του Νίκου Σουρή είναι λανθασμένη. Το Σουρή έβαλα στη βάρκα με τους

σαμποτέρ του Καστελλίου για την Αίγυπτο. Μέχρι τότε δε ξέρω που ήταν…

Η τρίτη μαρτυρία προέρχεται από το βιβλίο του Γεωργίου Φαραγκουλιτάκη-Σκουτελογιώργη «Οι σταυραετοί του Ψηλορείτη», σελ. 77 :

…ο Σουρής εσυνεννοήθηκε στην Αγγλική μεγαλόφωνα να πρωτομπούνε οι Άγγλοι κομάντος οι 17 που ήταν στις τρεις ομάδες και επήραν και τους συνοδούς τους μαζί. Από τους δικούς μας επήραν το Σατανά, το Γιώργη του Μπαντουβά, του Σαμαρείτη τη γυναίκα, του Πετράκη τ’αδέλφια τον Αντώνη και τη Σοφία και τέσσερις γυναίκες του Πετρακογιώργη, τη γυναίκα του και τις τρεις μεγάλες κόρες τη Μαριάνθη, την Αργυρώ και την Τασούλα, κι έμειναν το δυο πιο μικρά παιδιά του ο Ηρακλής και η Ηλέκτρα. Επήρε δηλαδή περίπου τριάντα άτομα και μετά έφυγε διότι εμπήκε παρεξήγηση, διότι εσυνοριζότανε ποιος θα μπει πρώτος στις βάρκες μέσα και ερρίξανε ένα Κυπραίο στη θάλασσα…

Να σημειώσω ότι για τα σαμποτάζ του νομού Ηρακλείου τον Ιούνιο του 1942 είχαν έρθει στην Κρήτη τρεις ομάδες σαμποτέρ για τα αεροδρόμια Ηρακλείου, Καστελλίου και Τυμπακίου. Η τρίτη ομάδα δεν επιχείρησε στο Τυμπάκι γιατί την περίοδο εκείνη δεν υπήρχαν αεροσκάφη στο αεροδρόμιο. Ο Γεώργιος Φαραγκουλιτάκης-Σκουτελογιώργης αναφέρει ότι επιβιβάστηκαν στο σκάφος 17 Άγγλοι σαμποτέρ. Οι πέντε του Καστελλίου, ο Λόρδος Τζέλικο (με τον δικό μας έφεδρο Ανθυπολοχαγό Κωστή Πετράκη) του σαμποτάζ Ηρακλείου και η τρίτη ομάδα από 11 (;) Άγγλους που είχαν έρθει για το Τυμπάκι.

Δ. Τα γεγονότα που ακολούθησαν τον απόπλου του σκάφους την 23η Ιουνίου 1942

Μετά τον ξαφνικό απόπλου του σκάφους και την επιβίβαση σ’αυτό μέρος μόνο των πατριωτών που είχαν προσεγγίσει την παραλία Τρυπητή-Αγίου Σάββα οι Αρχηγοί Μπαντουβάς, Πετρακογιώργης καθώς και οι πλέον καταζητούμενοι άνδρες της Ομάδας Σατανά (Αντώνης και Δημήτρης Δομαλάκης, Χαράλαμπος Γιανναδάκης, Νίκος Βιδάκης ή Τσικαλάς, Γιάννης Ανρεαδάκης, Στέργιος Σιγανάκης και Γρηγόριος Νικάκης) παρέμειναν κρυμμένοι στα βράχια της ακτής μερικές ημέρες αναμένοντας άλλο μέσον το οποίο όμως δεν ήρθε ποτέ. Για τους συμμάχους στο μέτωπο της Αφρικής τα πράγματα δεν πήγαιναν εκείνη την περίοδο καλά. Το λιμάνι της Μάσα Ματρούχ είχε πέσει στα χέρια των Γερμανών και οι επικοινωνίες με την Κρήτη είχαν προσωρινά διακοπεί. Αφού πέρασαν κάμποσες ημέρες οι Αρχηγοί με τους άντρες τους αποχώρησαν από την περιοχή.

Ο Καπετάν Μανόλης τόσο πολύ ενοχλήθηκε από αυτό το περιστατικό, να αποπλεύσει δηλαδή ξαφνικά το σκάφος αφήνοντας τους περισσότερους στην παραλία, ώστε στο μοναδικό έγγραφο-συνέντευξη του Γιάννη Ποδιά που υπάρχει σε αρχείο της Πόλης μας διαβάζουμε : …ο Μπαντουβάς είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο απογοήτευσης καταφερόμενος εναντίον των Άγγλων και φρόντιζε να πείσει τον Ποδιά να κάμουν μια επιχείρηση εις το αεροδρόμιον Καστελλίου με μερικούς ακόμα άνδρες με απόφαση να σκοτώσουνε Γερμανούς μέχρι να τους σκοτώσουν και αυτούς…

Ε. Πέντε έγγραφα προς Γιάννη Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη

Ο υπεύθυνος της συμμαχικής αποστολής προσπαθούσε εναγωνίως και ζητούσε άλλο μέσον για να απομακρυνθούν οι Αρχηγοί με τις οικογένειές τους από την Κρήτη. Ακολουθούν πέντε έγγραφα, τρία από τον Αντ/ρχη Τομ Ταμπάμπιν και δύο από τον πολιτευτή Ρεθύμνου Εμμανουήλ Παπαδογιάννη προς τον Αρχηγό Ανωγείων και Άνω Μυλοποτάμου Γιάννη Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη, αποσπάσματα των οποίων αναφέροντα σ’αυτές τις προσπάθειες. Τα έγγραφα έχουν ημερομηνίες 18/7/1942, 31/7/1942, 31/7/1942, 1/8/1942 και 16/8/1942. Βρίσκονται στο αρχείο της Α.Ο.Α. και περιέχονται στο βιβλίο «Γιάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννη, Αρχηγός Ανωγείων και Άνω Μυλιοποτάμου, 1941-13 Φεβρουαρίου 1944».

Έγγραφο 1

18/7/42

Αγαπητέ Ίαννι

Ευχαριστώ πολύ το γράμμα σου και τις ειδήσεις. Είμαι ευχαριστημένος ότι πάει καλά η δουλειά – ας πάει σιγά προς το παρόν.

δια προπαγάνδα, θα φροντίσω να σας στείλω ειδήσεις και υλικά προπαγανδιστικά από φορά σε φορά αλλά και αυτό θα αργήσει λιγάκι ν’αρχίσει. πρέπει να περιμένομε την ψυχολογικήν στιγμήν, η οποία θάρθει με την νίκην που ελπίζομε να γίνη σύντομα.

στην περιφέρεια μας επήραμε μέτρα ασφαλείας και γενικά και ειδικά δια μας. Μετά λίγες μέρες σκέφτομαι να διαδώσομε ότι έφυγαν απ’την Κρήτη

ο Πετρακογιώργης και ο Μπαντουβάς και σας παρακαλώ να κάνετε εσείς το ίδιον.

όταν θάχει πάλι επικοινωνία δια κάτω θα σας ειδοποιήσω αμέσως.

Τα νέα είναι τα εξής. οι Γερμανοί έχουν σταματήσει τώρα δώδεκα μέρες στην Αίγυπτον, στη θέσι Ελ-Αλαμαίν. προ οχτώ μέρες έπηραν οι Άγγλοι την πρωτοβουλία και είχαν μερικές επιτυχίες, αιχμαλώτους 2000 κτλ. έχουν επίσης την υπεροπλίαν στον αέρα. Προ τριών ημερών επέρασαν στην γενική επίθεσι, τα αποτελέσματα δεν εμάθαμε ακόμα, αλλ’ελπίζω ότι θα λήξει με την εκκαθάρισιν του Αιγυπτιακού εδάφους.

από την Ρωσσία τα νέα δεν είναι τόσο καλά. πάντως οι Ρώσοι αντέχουν, αλλά τους πιέζουνε πολύ οι Γερμανοί, μάλιστα στο κεντρικό τομέα, και τώρα ήρχισαν επίθεσις και κατά το Ρώστοφ.

δεν αποκλείεται να γίγνονται άλλαι Γερμανικαί επιτυχίες αυτό το καλοκαίρι. ας προχωρήσουμε λιγάκι.

συζητήσαμε όλα τα ζητήματα με τον κον Μανώλη, ο οποίος γράφει για τα μάλλον τοπικά ως για μας, είμαι έτοιμος να σιωπούμε κατά διάστημα καιρού με την πιστοσύνην ότι το τέλος θα είναι καλό.

Χαιρετισμούς στον Γεώργη και στους άλλους φίλους.

με αγάπην

Ιωάννης (Τομ Ταμπάμπιν)

Οι δικοί μου στείλουν χαιρετισμόν

Έγγραφο 2

31/7/42

Αγαπητέ Γιάννη

Ι. Όταν έγραψα ότι μαζί με την παράδοσιν όπλων πρέπει να διαπραγματευθείτε και αμνηστείαν γενικήν ή μερική εννοούσα ότι μπορείτε και σεις να παρουσιασθείτε, εφ’όσον θα έχετε εξασφαλίσει την αμνηστείαν. Δεν αποκρούω και την περίπτωσιν της παρουσιάσεώς σας επί τη υποσχέσει ότι δεν θα κρατηθείτε και δεν θα τιμωρηθείτε. Αλλά δια να γίνη αυτό πρέπει να έχετε απόλυτον εμπιστοσύνην εις τον δίδοντα την υπόσχεσιν. Περί τούτου εγώ δεν μπορώ να έχω γνώμην απ’εδώ. Εσείς – όλοι μαζί πρέπει να εκτιμήσετε να κρίνετε και να αποφασίσετε.

ΙΙ. Το οικονομικόν ζήτημα παραμένει άλυτον. Ο Γιάννης μεταβαίνει εκεί και όπως μου είπε θα προσπαθήση να το λύση. Άμα γυρίση, αν γυρίση, θα σου μεταδώσω ό,τι θα αντιληφθώ.



ΙΙΙ. Ο κ. Μανώλης πρέπει να ευρίσκεται οπωσδήποτε εδώ το εσπέρας της Κυριακής δια να προλάβη. Τον παρακαλώ θερμώς να ακούση την γνώμην μου προς το συμφέρον όχι του ατόμου του αλλ’όλης της υποθέσεως. Έως την ώραν γνώμην των ιδικών μας δεν έχομεν. Ας μεταβεί εκεί ας τους ακούση και κατόπιν συνεννοήσεως ας επανέλθη να μας διαφωτίση.

ΙV. Θλίβομαι βαθέως διότι δεν είναι δυνατή η αποχώρησις των Κρουσανιωτών – διότι ο αριθμός είναι περιορισμένος. Έλαβον όμως κατηγορηματικοτάτην την διαβεβαίωσιν ότι μετ’ ολίγας ημέρας θα έλθη η σειρά των. Είναι ζήτημα τιμής. Και έτσι το έθεκα και θα το θέσω και πάλιν. Τότε μπορεί να φύγουν και οι δικοί μας απ’αυτού.

V. Επαναλαμβάνω ότι με ενδιαφέρει αν μάθω 1) αν ο Π. ανεκοίνωσε τα κατ’εμέ εις τους Γερμ. και 2) ποιες περίπου είναι αι έναντί μου οι διαθέσεις του.

VI. Πάντως κοιμούμαι ήσυχα εις το κρεββάτι μου. Θα υποταχθώ εις το πεπρωμένον μου. Έχω πατροπαράδοτον την υπέρ της Πατρίδος θυσίαν. Βέβαια τα … και οι εθελόδουλοι δεν θα διαταράξουν την εθνικήν μου πορείαν.

Με αγάπην

Εμμανουήλ Παπαδογιάννης

Έγγραφο 3

31/7/42

Αγαπητέ Γιάννη

Δεν μπορώ να δέχομαι ότι έκανα κακόν που έστειλα προχθές τον Μανολιό να ζητεί τον κύριον Μπαντουβά – διότι μου είχε κανονίσει ο ίδιος να γίνει ο Μανολιός συνάφη μεταξύ μας – και εφ’όσον ήξερε να βρει τον Γιάννη, τον έστειλα να ειδοποιήσει τον Μπαντουβά να γίνει και αγγελιοφόρος και οδηγός – δεν είναι καθόλου ζήτημα πίστης ήτανε μόνο και μόνο με την ελπίδα νάρθει πειο σύντομα ο Μπαντουβάς αν έστειλα κατ’ευθείαν – εφ’όσον τον επιάσανε οι Γερμανοί τον Μανολιό έγινε κακό.

αλλά δεν είναι τόσο εύκολο το ζήτημα – αν τύχεις να τους δεις αν έρχεται ο Μπαντουβάς μέχρι την Κυριακή ίσως και την Δευτέρα θα είναι καλά – πρόκειται να φεύγουν οι αρχηγοί και αι οικογένειες των – δυστυχώς είναι πολύ ορισμένες αι θέσεις και δεν υπάρχει μέρος δια τους Κρουσανιώτας – στενοχωρώ πάρα πολύ δι’αυτούς, αλλά έτσι είναι το πράγμα – θα φεύγουν ο Μπαντουβάς ο Πετρακογιώργης ο γιατρός τα γυναικοπαίδια και καθένας θα πάρη μαζύ του ένα ή δυο ανθρώπους όχι περισσότερους – λοιπόν δεν υπάρχει θέσι δι’όλους ούτε τους Κρουσανιώτες, και είμαι αναγκασμένο να τους αφήνω αυτή τη φορά – λυπούμαι πολύ, και είναι δια μένα ζήτημα τιμής διότι υπόσχεσα να τους υποστηρίξω κατά την δύναμιν – θα μείνουν επίσης άλλοι καταδιωκωμένοι εκ την παρέα του Πετρακογιώργη, αλλά δι’αυτούς δεν έχω την ιδία υποχρέωση – σε βεβαιώνω ότι δεν θα είμαι ήσυχος μέχρι που κινδυνεύουν εδώ αυτά τα παιδιά – αν μπορείτε να τους ευκολύνετε σε παρακαλώ πολύ να κάνετε το δυνατόν κι αν είναι ζήτημα χρημάτων να έχουν κάτι τι στη τσέπη των, θα σας ξαναπληρώσω – παρακαλώ να τους παραμείνετε και να τους πεις ότι δεν τους λησμονούμε – διότι θα μάθουν ασφαλώς ότι έφυγον οι αρχηγοί και δεν μπορούμε να το κρύψωμε απ’αυτούς – και έχω ελπίδες να ξαναγίνη σύντομα αποστολή στην οποία θα είναι αυτοί οι πρώτοι επιβάται.

έχω την εντολήν να πάω και εγώ κάτω - θα πάω να κανονίσω τα ζητήματα, τα οποία γνωρίζετε καλά, και έχω σκοπόν να γυρίσω συντόμως, εν τω μεταξύ θα είναι ο Μιχάλης στην θέσιν μου, και ότι έχετε δια μένα παρακαλώ να στείλετε στον αυτόν – επίσης δεν πρέπει να γίνει γνωστό ότι έφυγα – θα διαδώσωμεν ότι επήγα στα Χανιώτικα και δεν θα γνωρίζουν παρά δυο πρόσωπα το αληθεινό προορισμό μου, εσύ και ο Παπαγιάννης –

θα είσαι ήσυχος ότι θα φροντίζω τα άλλα ζητήματα τα οποία μας ενδιαφέρουν, και τα οικονομικά – επίσης ότι θα ενεργήσω να γυρίσω σύντομα και να φεύγουν τότε τα άλλα παιδιά.

ο Μιχάλης στείλει χαιρετισμούς πολλούς, και εγώ χαιρετίζω τον Γιώργην και τους άλλους φίλους μας.

με αγάπη Ιωάννης (Τομ Ταμπάμπιν)

Έγγραφο 4

1/8/42

Αγαπητέ Γιάννη,

εματαιώθη η αποστολή – εκάναμε μερικές μέρες στην θάλασσα εκάναμε μβάνιο, και δεν ήρθε το πλοίο – διατί δεν έμαθα ακόμη – εχθές την νύχτα διαλύσαμε –

όταν πρόκειται πάλι δι’αποστολήν θα σε ειδοποιήσω και θα σας ορίσω ένα αριθμό θέσεις να μην έχει κανείς άδικον κόπον.

σε παρακαλώ πολύ να στείλης αυτό το γράμμα στον κον Μπαντουβά όταν υπάρχει ευκαιρία –

τα νέα είναι σχεδόν τα ίδια – στάσιμο το λυβικό μέτωπο, με μεγάλες προετοιμασίες αμφότερων, στην Ρωσσία πάντοτε μεγάλες μάχες οι Γερμανοί προχωρούν στο νότιο τομέα και οπισθοχωρούν στους άλλους – βομβαρδισμός του Ρορχ συνέχεια

Χαιρετισμούς πολλούς στους δικούς μας

με αγάπη

Ιωάννης (Τομ Ταμπάμπιν)

Έγγραφο 5

16/8/42

Αγαπητέ κουμπάρε Γιάννη

Δυστυχώς εματαιώθη η απ’εδώ αναχώρησις διότι το μέσον επήρεν από αλλού τον Παπαδάκη και την παρέα του και δεν αφήκε θέσεις δια τους εδώ και ούτε προσήγγισεν.

Μέχρι της στιγμής δεν έφθασε αναμενομένη σχετική ευνοϊκή ανακοίνωση δια νέα αναχώρηση. Και το δυσάρεστον είναι ότι εδώ έχει συγκεντρωθή πολύς κόσμος και αντιμετωπίζομεν δυσχερείας και κινδύνους. Οι Κρουσανιώτες 7 τον αριθμόν, ο Πετρακογιώργης με την παρέα του, η οικογένεια του Μανώλη και άλλους δικούς του και αναμένεται εντός της εβδομάδος και ο ίδιος. Ο Θεός βοηθός !!

Επί εβδομάδα απουσίασα εις Ρέθυμνον. Συνήντησα τον Τσολάκογλου και του ανέπτυξα τα εν τω συνημμένω σημειώματι ζητήματα. Εξεπλάγη δια τους δαρμούς των ιδικών μας από τους Γερμανούς και υπεσχέθη ότι θα διαβιβάση παράπονα. Αποδοκιμάζει ζωηρώς τας αλληλοκατηγορίας και μου είπεν ότι γι’αυτό τονίζει και συνιστά εθν. αλληλεγγύην και ότι όσας διαφοράς δεν μπορούν να λύσουν τα ελλ. δικαστήρια πρέπει να τας κρατήσωμε να λυθούν μετά του πολέμου.

Συναινεί να καλέση τους Μιχελιδάκη Φραγκιαδάκη και Πλεύρην δια να μεσολαβήσουν αυτοί ώστε να σταματήσουν αι αλληλοκαταγγελίαι. Το συνημμένο σημείωμα έδωκα εις τον Λουλακάκην.

Τα νέα δεν είναι ευχάριστα. Οι Γερμανοί προχωρούν προς τον Καύκασον και κατέλαβον από την Κυριακήν τας πετρελαιοπηγάς του Μαϊκόπ ; Παντού αλλού επιτίθενται οι Ρώσσοι αλλ ’άνευ αποτελέσματος.

Ο Τιμοσένκο όμως εμμένει ότι κρατεί ετοίμους τας εφεδρείας του, και άλλοι ομιλούν ότι δια το νέον μέτωπον που θα ανοίξουν (πότε όμως ;) θα διαθέσουν 15.000.000 και 85.000 άρματα μάχης.

Από το περιβάλλον του Τσολάκογλου επληροφορήθην ότι αναμένεται επίθεσις κατά της Αλεξανδρέτας.

Με τον Παπαδάκη έφυγεν ο Πρόεδρος Εφετών Κρήτης, δυο εν ενεργεία αξιωματικοί και δυο ενωμοτάρχες. Λίγο έλειψεν όμως να προδοθούν όλοι.

Πολλά παρατράγουδα. Διορθώνω όσα μπορώ. Δυστυχώς προ 20 ημερών έχω τρομερούς νευρόπονους εις την ράχη και υποφέρω πολύ. Έχω και αλλεπάλληλα οικογενειακά και άλλα ατυχήματα.

Με πολλήν αγάπη

Εμμανουήλ Παπαδογιάννης

ΣΤ. Η επιστολή του Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά προς το Γιάννη Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη

Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς στέλνει την παρακάτω επιστολή (η οποία δεν έχει ημερομηνία) στον Αρχηγό Ανωγείων Στεφανογιάννη. Την επιστολή θεωρώ ιδιόγραφη του Καπετάν Μανόλη συγκρίνοντάς το γραφικό χαρακτήρα με άλλες δικές του επιστολές. Ως ημερομηνία της επιστολής θεωρώ τα τέλη Ιουνίου αρχές Ιουλίου 1942. Στην επιστολή αποτυπώνεται ο μεγάλος θυμός του Καπετάν Μανόλη για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην παραλία Τρυπητή-Αγίου Σάββα μετά τα σαμποτάζ των αεροδρομίων Καστελλίου και Ηρακλείου καθώς και η δεύτερη ατυχής προσπάθεια απομάκρυνσης των Αρχηγών. Στο τέλος υπογράφει με το μικρό του όνομα Μανόλης.

Στη μεταγραφή της επιστολής διατήρησα την ορθογραφία και τη σύνταξη του πρωτοτύπου το οποίο φυλάσσεται στο αρχείο της Α.Ο.Ανωγείων.

Αγαπητέ Σύντεκνε

Σας παρακαλώ εξύγησε μου τους λόγους της καθηστερήσεος αυτής της περιγόιτος συναντήσεος εάν βέβεα σας είνε εύκολο εγώ εντός της εβδομάδος θα φήγω διότι μου γράφουν απού την βάση ότη ειπάργουν λόγη κε πρέπη να επιστρέψο ……απεκή από τας 27 Μαΐου εκαθηστερήθηκα εδώ γιαυτήν την δουλιά 15 μέρες. Εάν πρόκυτε να έλθετε μέχρη στο τέλος της ευδομάδος γράψε μου ορηστικός να περημένο χερετισμούς στην συττέκνησα φίλησέ μου τα πεδιά

σας χερετό

ο σύττεκνός σου

Μανόλης

Ζ. Συμπεράσματα

Το αεροδρόμιο του Καστελλίου Πεδιάδος κατά τη διάρκεια της Κατοχής έγινε δύο φορές στόχος του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής. Άγγλοι κομάντος σε συνεργασία με Έλληνες σαμποτέρ το ανατίναξαν δύο φορές στις 7 Ιουνίου 1942 και στις 4-5 Ιουλίου 1943. Ο Λοχαγός Εμμανουήλ Καμπάκης σχεδίασε σε χάρτη κατά το έτος 1942 τους στόχους του αεροδρομίου Καστελλίου και τον παρέδωσε στον Αρχηγό Εμμανουήλ Μπαντουβά. Μετά τα σαμποτάζ των αεροδρομίων Καστελλίου και Ηρακλείου ο Αντ/ρχης Τομ Ταμπάμπιν αποφάσισε να στείλει στη Μέση Ανατολή τους Αρχηγούς με τις οικογένειές τους. Αυτό το κατάφερε μόνο ο Αντώνης Γρηγοράκης-Σατανάς.

Οι άλλοι δύο αρχηγοί (Μπαντουβάς-Πετρακογιώργης), παρέμειαν στην Κρήτη και για τον Καπετάν Μανόλη αυτό ήταν πολύ βαρύ, όχι τόσο γιατί δεν έφυγε με το «μέσον» αλλά για τη στάση των Άγγλων οι οποίοι έδωσαν εντολή στο σκάφος να αποπλεύσει χωρίς να τους πάρει. Μετά τη σύγκρουση που είχε με τον Γουντχάουζ τους πρώτους μήνες του 1942 αυτή ήταν για τον ίδιο μια ακόμη οδυνηρή εμπειρία.

Τα σαμποτάζ των αεροδρομίων Καστελλίου και Ηρακλείου στις 7 και 13 Ιουνίου 1942 καταγράφηκαν στην ιστορία ως τα πρώτα σαμποτάζ σε ολόκληρη την κατεχόμενη τότε Ευρώπη με σοβαρά αποτελέσματα για τους συμμάχους (στον εφοδιασμό της Μάλτας και στην αποκοπή της προέλασης του Στρατάρχη Ρόμελ στο μέτωπο της Β. Αφρικής).

Σήμερα παρακολουθώ έκπληκτος πως ορισμένοι ιστορικοί και συγγραφείς απαξιώνουν ή αγνοούν (σκόπιμα ;) αυτά τα δύο γεγονότα (των σαμποτάζ) που αποδεικνύουν περίτρανα την πρωτοπορία της Κρητικής Αντίστασης.

Γιατί άραγε ;

* O Γιώργος Καλογεράκης είναι δάσκαλος-ιστορικός ερευνητής