Του Ν. Τσαγκαράκη
Πολλές νέες ταινίες αυτή την εβδομάδα αλλά η στήλη δε μπόρεσε να παρακολουθήσει καμία απ’ αυτές, καθώς βρέθηκε στο 11ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους, απ’ όπου μεταφέρει εντυπώσεις. (Το θέμα γράφτηκε στη διάρκεια των τραγικών γεγονότων της Αθήνας, γεγονός που ίσως το καθιστά ακόμη πιο επίκαιρο, σαν αχτίδα ελπίδας μέσα στη θλίψη των ημερών).
Ο Νίκολας είναι ένα ορφανό παιδί σε μακρινό χωριό της Λαπωνίας. Μετά από τον αναπάντεχο θάνατο των γονιών και της μικρής του αδερφής, οι οικογένειες του χωριού αποφασίζουν να τον φροντίσουν εκ περιτροπής, με τη συμφωνία κάθε Χριστούγεννα ο Νίκολας να πηγαίνει σε διαφορετικό σπίτι. Από την πλευρά του, το μικρό αγόρι αποφασίζει να φτιάξει παιχνίδια για τα παιδιά του χωριού ως μικρή ανταπόδοση της καλοσύνης τους. Με τα χρόνια το χωριό επεκτείνεται, κι ο Νίκολας κάθε Χριστούγεννα θα κάνει όλο και μεγαλύτερο δρομολόγιο, που θα τον οδηγήσει να επιστρατεύσει ένα έλκηθρο με ταράνδους, τους οποίους για να τιθασεύσει αναγκάζεται να φορέσει μια κόκκινη στολή- χρώμα που τους φοβίζει. Αφιερώνει όλη του τη ζωή στην κατασκευή παιχνιδιών, ώστε στα βαθιά γεράματα, θα φτάσει να μοιράζει δώρα και χαρά στα παιδιά ολόκληρου του κόσμου. Πρόκειται φυσικά για το origin story του Άγιου Βασίλη, και, αντίθετα απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς, δεν πρόκειται για χολιγουντιανό εύρημα, αλλά για μια πολύ έξυπνη, προσεγμένη, ευαίσθητη φιλανδική παραγωγή- και που, εδώ που τα λέμε, δε θα ήταν απίθανο αν σε μερικά χρόνια τη βλέπαμε διασκευασμένη από το Χόλυγουντ, όπου οι ιστορίες ‘καταβολών’ εμβληματικών χαρακτήρων είναι της μόδας τα τελευταία χρόνια («Batman Begins», «Casino Royale» κ.α.). Μ’ αυτόν τον χριστουγεννιάτικο αποχαιρετισμό έκλεισε φέτος τις προβολές του το 11ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους, που πραγματοποιήθηκε από 22 Νοεμβρίου μέχρι 6 Δεκεμβρίου στον Πύργο Ηλείας, παράλληλα με την 8η Ευρωπαϊκή Συνάντηση Οπτικοακουστικής Δημιουργίας Camera Zizanio.
Το «Μια ιστορία για τον Άη Βασίλη», («Christmas Story», Juna Wuolijoki, 2007) είναι μια έξυπνη εκδοχή ενός από τους ισχυρότερους παιδικούς μύθους, που δυστυχώς δε θα βρει ευρύτερη διανομή στις ελληνικές αίθουσες εκτός απ’ αυτή που θα της εξασφαλίσει το Νεανικό Πλάνο, ο ανεξάρτητος μη κερδοσκοπικός οργανισμός που δημιουργήθηκε το 1992 από κινηματογραφιστές, εκπαιδευτικούς και άλλα πρόσωπα που δραστηριοποιούνται στο χώρο της τέχνης και του πολιτισμού, με απώτερο στόχο να συμβάλει στην ανάπτυξη της σχέσης ανάμεσα στον κινηματογράφο και στα παιδιά. Από το 1997 απέκτησε μορφή αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας με πρόεδρο τον σκηνοθέτη Δημήτρη Σπύρου, αντιπρόεδρο τον δημοσιογράφο Χρήστο Κωνσταντόπουλο και ειδικό σύμβουλο το σκηνοθέτη και συγγραφέα Νίκο Θεοδοσίου. Οι δραστηριότητες που έχει αναπτύξει όλο αυτό το διάστημα ποικίλλουν και περιλαμβάνουν τη διοργάνωση του Φεστιβάλ Ολυμπίας, το Camera Zizanio, διαχείριση της αθηναϊκής κινηματογραφικής αίθουσας «Cine Φιλίπ» αποκλειστικά για παιδικές προβολές σε καθημερινή βάση, εκδόσεις, εργαστήρια και πολλές άλλες δράσεις που πραγματοποιούνται καθόλη τη διάρκεια του έτους και αποσκοπούν να γνωρίσουν τον κινηματογράφο στις νεότερες ηλικίες, τόσο μέσα από τη θέαση όσο και από την πρακτική.
Το Διεθνές Φεστιβάλ Ολυμπίας είναι ίσως η πιο φιλόδοξη και μεγαλεπήβολη απ’ αυτές τις δράσεις του Νεανικού Πλάνου, επειδή ακριβώς συγκεντρώνει όλες τις δραστηριότητες του οργανισμού σ’ ένα σύντομο χρονικό διάστημα δύο εβδομάδων, και τις απευθύνει όχι μόνο στο τοπικό ή ελληνικό κοινό, αλλά σε παιδιά και επαγγελματίες σκηνοθέτες απ’ όλο τον κόσμο: τα πρώτα συμμετέχουν με τις δικές τους ερασιτεχνικές κινηματογραφικές προσπάθειες, και οι δεύτεροι με παραγωγές που απευθύνονται στο παιδικό κι εφηβικό κοινό, ασχολούμενες με ιστορίες που άλλοτε τα ταξιδεύουν μακριά από τη νεανική πραγματικότητα, ενώ άλλοτε αγγίζουν κρίσιμες κοινωνικές και συναισθηματικές πτυχές της.
Παιδιά, μαθητές, σκηνοθέτες από κάθε πλευρά της Γης συγκεντρώνονται κάθε χρόνο στον Πύργο για να δείξουν τις ταινίες τους, να ανταλλάξουν οπτικές, να προσφέρουν και ν’ απολαύσουν κινηματογραφικές προτάσεις διαφορετικές από το συνηθισμένο τυποποιημένο προϊόν που μονοπωλεί το ιδιωτικό κύκλωμα αιθουσών. Ταινίες ευαίσθητες, προβληματισμένες, έξυπνες, ζωηρές, αποτελούν ένα διαγωνιστικό πρόγραμμα με τρία τμήματα: ταινιών μεγάλου μήκους, ταινιών μικρού μήκους, και ταινιών μικρού μήκους κινουμένων σχεδίων. Δώδεκα ταινίες από κάθε τμήμα σε καθημερινές προβολές για 6 μέρες διαμορφώνουν ένα πλούσιο, διασκεδαστικό πρόγραμμα που προσελκύει τους μικρούς θεατές του Πύργου και άλλων περιοχών του νομού Ηλείας, όπου εκτείνονται οι εκδηλώσεις του φεστιβάλ.
Είναι δύσκολο να υποτιμήσει κανείς τη σημασία του θεσμού για την τοπική νεολαία, καθώς νεαροί κάθε ηλικίας συμμετέχουν με ενθουσιασμό και περηφάνια σ’ αυτό το ετήσιο ορόσημο της νεανικής τους ζωής, συμβάλλοντας με το κέφι, την ευρηματικότητα, την ξενοιασιά και τη δημιουργικότητά τους, καταγράφοντας τα γεγονότα της διοργάνωσης σε καθημερινά βίντεο και στην επίσης καθημερινή εφημερίδα, καταλλήλως τιτλοφορημένη Zizanio. Μια αίθουσα 250 ατόμων γεμάτη καθημερινά από παιδιά είναι μια εικόνα που λίγοι τη φαντάζονται, ακόμη λιγότεροι τη θεωρούν εφικτή, κι όμως γίνεται πραγματικότητα κάθε χρόνο για μια εβδομάδα σε μια ελληνική επαρχιακή πόλη των 30.000 κατοίκων.
Κι αν κάποιος κυνικός βιαστεί να προκαταβάλλει αρνητικά το μέγεθος και τη σημασία της διοργάνωσης προτάσσοντας τον χρονικά μεμονωμένο χαρακτήρα του, θα πρέπει να τονιστεί ότι το φεστιβάλ είναι μόνο η κορύφωση κάθε προηγούμενης σεζόν δραστηριοτήτων και το ξεκίνημα κάθε επόμενης. Επίσης, για 11 χρόνια τώρα, στον Πύργο χτίζεται ένα κοινό που εκπαιδεύεται στο να βλέπει ταινίες μέσα στην αίθουσα (εκτός από τον υπολογιστή του), ακούει διαλόγους σε γλώσσες που διαφορετικά θα παρέμεναν γι’ αυτό αλλόκοτες, αντιμετωπίζει ζητήματα προς τα οποία κανονικά θα αδιαφορούσε ή θα παρέμεναν μακρινά στο μυαλό του, ενώ ανοίγει τα μάτια του και τους ορίζοντές του προς διαφορετικές συμπεριφορές, προς καινούριους πολιτισμούς. Ιστορίες που ξεφεύγουν από τις συμβάσεις της αμερικανικής κινηματογραφικής βιομηχανίας ή που τις εκμεταλλεύονται για να τις αξιοποιήσουν πιο παραγωγικά για χάρη της αφήγησης, και διαμορφώνουν θεατές που αργότερα, ως ενήλικες πια, ίσως αναζητήσουν παρόμοιες ιστορίες και ίσως να μην αρκεστούν στην άποψη που θα προσπαθούν να επιβάλλουν οι εταιρείες διανομής και οι αίθουσες για εκείνους.
Προς το παρόν όμως ας επιστρέψουμε στη φετινή διοργάνωση, στην οποία θα πρέπει να διευκρινίσω ότι παρευρεθήκαμε έπειτα από πρόσκληση του κ. Σπύρου, με τρεις μαθητές της Β’ Λυκείου από το Καλλιτεχνικό Σχολείο Ηρακλείου, το οποίο διανύει φέτος τον πέμπτο χρόνο λειτουργίας του, και για το οποίο ας μου επιτραπεί μια σύντομη παρένθεση.
Για το Καλλιτεχνικό Σχολείο έχουν γραφτεί κάμποσα μέχρι τώρα, τόσο από τη στήλη όσο κι από άλλες πρωτοβουλίες, αλλά προφανώς δεν είναι αρκετά. Το Καλλιτεχνικό Σχολείο είναι ένας θεσμός που ιδρύθηκε πριν από 6 χρόνια με δύο σχολεία στον Γέρακα και στο Ηράκλειο, ενώ μόλις φέτος ξεκίνησε να λειτουργεί και το σχολείο της Θεσσαλονίκης, το τρίτο σε ολόκληρη τη χώρα. Αυτά τα σχολεία προσπαθούν να επιβιώσουν εγκαταλειμμένα από το κράτος, τη στιγμή που προσφέρουν στους μαθητές το αυτονόητο: διευρυμένη παιδεία σε καλλιτεχνικούς τομείς που δυστυχώς για πολλά ελληνόπουλα παραμένουν άγνωστοι και αδιάφοροι. Εκτός από το πρόγραμμα γενικής παιδείας, κοινό σε όλη τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και το οποίο οι μαθητές διδάσκονται ακέραιο, έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν τέχνες με τις οποίες είναι λιγότερο ή περισσότερο εξοικειωμένοι, διαλέγοντας μία από τις κατευθύνσεις θεάτρου, χορού και εικαστικών που τους προσφέρονται. Η πρώτη απ’ αυτές, περιλαμβάνει το μάθημα του κινηματογράφου -ο οποίος, αν με ρωτήσετε, θα πρέπει να αναχθεί σε ξεχωριστή κατεύθυνση- εξοικειώνοντας τα παιδιά με μια τέχνη με την οποία έχουν μάλλον ‘παραγνωριστεί’. Στόχος του σχολείου φυσικά δεν είναι να κάνει τα παιδιά καλλιτέχνες, αλλά να τους υποδείξει γνωστικά πεδία που είναι απαραίτητα για να ζήσουν πιο πλούσιες και ευχάριστες ζωές, προσφέροντας σίγουρα πιο ενδιαφέρουσες μαθητικές ώρες που λειτουργούν σαν ευχάριστα διαλείμματα μέσα στην υπερφόρτωση μαθημάτων που καταλαμβάνουν περισσότερο χώρο απ’ ό,τι αναλογεί στο ενδιαφέρον και στις ανάγκες των μαθητών. (Έχουμε ξαναγράψει ότι αυτό που χρειάζεται δεν είναι κατάργηση μαθημάτων, αλλά επανασχεδιασμός του γενικού διδακτικού προγράμματος.)
Ως πρότυπος εκπαιδευτικός φορέας λοιπόν, το Καλλιτεχνικό Σχολείο είναι αναγκαίο να έρχεται σε επαφή με άλλους καλλιτεχνικούς φορείς, ώστε να δίνει την ευκαιρία στους μαθητές του να αξιοποιούν αυτά που μαθαίνουν και να ενισχύει τον ενθουσιασμό τους, κάτι που εξάλλου θα πρέπει να γίνεται για κάθε αντικείμενο ώστε το μάθημα να ξεφεύγει από τους στενόχωρους τοίχους της τάξης. Η αλληλοτροφοδότηση μεταξύ των φορέων, ενισχύει και τους ίδιους και τα μέλη τους ατομικά, δημιουργώντας πυρήνες κρίσης και δράσης, που είναι το ζητούμενο σε μια σύγχρονη, ενεργή, πολυπολυτισμική κοινωνία. (Είναι ενδεικτικό ότι ο κ. Σπύρου βρέθηκε στο Ηράκλειο στις αρχές Οκτώβρη, καλεσμένος της Νέας Κινηματογραφικής Λέσχης Ηρακλείου).
Σε μια διοργάνωση όπως το Φεστιβάλ Ολύμπιας, τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να παρουσιάσουν μια ταινία που έφτιαξαν ως άτομα ή ως τάξη, και να συναγωνιστούν με την πρότασή τους στο Camera Zizanio. Μάλιστα, στη φετινή διοργάνωση παρουσιάστηκαν δύο ταινίες από σχολεία της Κρήτης (για να μη διακινδυνεύσω μνημονικό σφάλμα, υπόσχομαι ότι στην επόμενη στήλη θα αναφέρω ακριβώς ποια). Οι μαθητές μπορούν να παρακολουθήσουν τεχνικά εργαστήρια για τον φωτισμό, το μοντάζ και τη σκηνοθεσία, γνωρίζοντας τις παραμέτρους που περιλαμβάνει το γύρισμα μιας απλής, πολύ σύντομης ταινιούλας και αποκομίζοντας μια πρώτη εντύπωση για τις απαιτήσεις μιας επαγγελματικής παραγωγής. Κυρίως όμως, θα έχουν την ευκαιρία να πάνε σινεμά. Να μπουν στην αίθουσα. Να διαλέξουν θέση. Να κλείσουν το κινητό τηλέφωνο. Να επικεντρώσουν την προσοχή. Να ζήσουν την ταινία, κι όχι απλώς να την κοιτάξουν ή να τη δουν.
Στους μαθητές του Καλλιτεχνικού προσφέρθηκε αυτή η εμπειρία ως προέκταση της θεωρητικής γνώσης που είχαν αποκτήσει τα προηγούμενα χρόνια, ως πρακτικό συμπλήρωμα που δε μπορεί να τους προσφέρει η πολιτεία, παραμελώντας επιδεικτικά μια από τις θεμελιώδεις υποχρεώσεις της, να στεγάσει και να εξοπλίσει ένα δημόσιο εκπαιδευτικό ίδρυμα.
Το φεστιβάλ είναι ανοικτό προς κάθε εκπαιδευτικό ή μαθητές που επιθυμούν να συμμετάσχουν ή να το παρακολουθήσουν. Εξάλλου, η επιτυχία του έχει προκαλέσει το πιο ευχάριστο ‘πρόβλημα’, αφού πλέον οι θεατές είναι τόσο πολλοί ώστε χρειάζονται επειγόντως νέοι χώροι για να στεγάσουν τις προβολές. Είναι εύκολο να περιγράψω αλλά δύσκολο να μεταδώσω την ατμόσφαιρα που επικρατούσε σε κάθε προβολή, όπου τα παιδιά γέμιζαν την πλατεία, τον εξώστη, τους διαδρόμους, το πάτωμα και μέρος της σκηνής του «Απόλλωνα» προκειμένου να παρακολουθήσουν τις ταινίες, χειροκροτώντας ενθουσιασμένα στις επιτυχείς εκβάσεις του σεναρίου, αναφωνώντας απογοητευμένα στις αναποδιές των ηρώων, πολλές φορές χωρίς να εγκαταλείπουν την ομιλητικότητα και το χιούμορ που χαρακτηρίζει την ηλικία τους, όντας όμως συνεπείς στο καθημερινό ραντεβού τους με τις ταινίες και ανεπιφύλακτα δοσμένοι στις ιστορίες τους.
Θα πρέπει επίσης να διευκρινίσουμε, ότι το Νεανικό Πλάνο εξασφαλίζει τη διανομή ταινιών από το πρόγραμμα του φεστιβάλ, έχοντας δημιουργήσει μια μεγάλη ταινιοθήκη, μέρος της οποίας μπορεί με τη σχετική συνεννόηση να ‘ταξιδέψει’ στην Ελλάδα στο μεσοδιάστημα των διοργανώσεων, εδραιώνοντας τον κινηματογράφο στο ετήσιο πρόγραμμα εξωσχολικών δραστηριοτήτων των σχολείων. Ήδη το μεγαλύτερο μέρος του παιδικού τμήματος της Νέας Κινηματογραφικής Λέσχης Ηρακλείου αποτελείται από ταινίες του Νεανικού Πλάνου, ενώ η τοπική Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ο Δημοτικός Κινηματογράφος και -γιατί όχι;- οι ιδιωτικές αίθουσες, είναι μόλις μερικοί από τους φορείς που θα μπορούσαν να αναλάβουν πρωτοβουλία και να συμπεριλάβουν στις δράσεις και στη λειτουργία τους ταινίες του Πλάνου.
Το φιλμ που απέσπασε το βραβείο Καλύτερης Ταινίας Μεγάλου Μήκους στη φετινή διοργάνωση ήταν το ινδικό «Ταχάαν- το παιδί με τη χειροβομβίδα» («Tahaan- a boy with a grenade», Santosh Sivan, 2008), αλλά τα βραβεία πιστεύω ότι έχουν δευτερεύουσα σημασία, όταν προέχει το ταξίδι των παιδιών μέσα απ’ τις ταινίες. Ένα ταξίδι που ευχόμαστε να συνεχίζεται πάντοτε ευνοϊκά, αυξάνοντας κάθε χρόνο τους ‘επιβάτες’ του, υπό τη καθοδήγηση των κ. Σπύρου, Θεοδοσίου και Κωνσταντόπουλου, και με τη βοήθεια της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Προς το παρόν, ας μου επιτραπεί να εκμεταλλευτώ τον χώρο της στήλης για να ευχαριστήσω αφενός τη διεύθυνση και τους συλλόγους του Καλλιτεχνικού Σχολείου (γονέων, καθηγητών) για την υποστήριξη, αφετέρου όλο το προσωπικό του φεστιβάλ για τη φιλοξενία και τη δημιουργική εβδομάδα που μας χάρισε, ευχόμενος παράλληλα ό,τι καλύτερο στο έργο ζωής που οι συντελεστές του ξεκίνησαν και συνεχίζουν με πολλή αγάπη και κόπο.

