
Με το νέο της βιβλίο η Χρυσούλα Τζομπανάκη ασχολείται με μια ιδιαίτερα σημαντική ιστορική περίοδο της Κρήτης και της πρωτεύουσάς της, κατά τα χρόνια της Ενετοκρατίας, του Χάνδακα, δηλαδή του σημερινού Ηρακλείου. Η περίοδος αυτή, της οποίας τα γεγονότα και η διάρκεια είναι μοναδικά στην παγκόσμια Ιστορία, δεν έχει εκτιμηθεί ούτε έχει προβληθεί στην πόλη μας όπως θα έπρεπε. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι πολλοί δεν γνωρίζουν ή απλώς γνωρίζουν ελάχιστα πράγματα για τα γεγονότα αυτά που συνέβησαν στον τόπο μας και κυρίως στην πόλη μας. Αν και θα έπρεπε να γίνεται επισταμένη διδασκαλία στα σχολεία στο μάθημα της Ιστορίας, αυτό δυστυχώς δεν έχει θεσμοθετηθεί με αποτέλεσμα τόσο οι παλαιότερες όσο και οι νεότερες γενιές ν’ αγνοούν ότι εδώ ουσιαστικά διεξήχθη ένας παγκόσμιος πόλεμος σκληρότατος και μακροχρόνιος στον οποίο αναμετρήθηκαν δύο κόσμοι: η χριστιανική Δύση και η μουσουλμανική Ανατολή.
Οπως αναφέρει στον πρόλογο του βιβλίου της η συγγραφέας, “στα μέσα του 17ου αι., η Κρήτη, μετά από περίπου τετρακόσια πενήντα χρόνια κατά τα οποία έζησε ως κτήση της Βενετίας, βρέθηκε στη δίνη μιας ιδιαίτερα σκληρής πολεμικής διεκδίκησης. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία κήρυξε τον πόλεμο στη Γαληνοτάτη Δημοκρατία του Αδρία, επιδιώκοντας την κατάκτηση της Μεγαλονήσου. Ο πόλεμος αυτός, που ήταν ο πέμπτος κατά σειρά ενετοτουρκικός πόλεμος, άρχισε το 1645 και τελείωσε το 1669. Επεκράτησε να ονομάζεται Κρητικός Πόλεμος. Η χρονική διάρκειά του ήταν αρκετά μεγάλη ακόμη και για τα μέτρα της εποχής εκείνης. Η ιδιομορφία που σημειώνεται κατά το χρονικό αυτό διάστημα είναι ότι μόνο τα δύο πρώτα χρόνια (1645-1647), αναλώθηκαν για την κατάκτηση ολόκληρης της νήσου, ενώ τα υπόλοιπα είκοσι δύο (1647-1699) για την πολιορκία της πρωτεύουσάς της, του Χάνδακα. Ο Χάνδακας παραδόθηκε στους Τούρκους τον Σεπτέμβριο του 1669.
Η πτώση της Κρήτης και του Χάνδακα στους Τούρκους αναμφισβήτητα ήταν ένα σημαντικότατο γεγονός για τη Μεγαλόνησο - και όχι μόνον. Σήμαινε, εκτός των άλλων, ότι οι ισορροπίες δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο, που είχαν παγιωθεί και ίσχυαν για αρκετές εκατονταετίες, τώρα άλλαζαν. Οι Οθωμανοί κυριαρχούσαν πλέον στην ανατολική μεσογειακή λεκάνη. Παράλληλα όμως θα υποστούν συντριπτικές ήττες από τα ριστιανικά στρατεύματα στην κεντρική Ευρώπη οι οποίες θα ανακόψουν τις προς βορράν και προς δυσμάς επεκτατικές τους φιλοδοξίες. Η ίδια η Κρήτη, μετά από τα βίαια και με δραματική κατάληξη γεγονότα του 17ου αι., θα υποχρεωθεί, ως κατακτηθείσα περιοχή, ν’ αλλάξει κατεύθυνση σε όλα τα επίπεδα του καθημερινού βίου της έως το 1898. Το έτος αυτό λήγει η τουρκική κατοχή και αρχίζει η ελπιδοφόρα εποχή της αυτονομίας της, που θα καταλήξει το 1913 στην ένωσή της με την Ελλάδα”.
Το βιβλίο απαρτίζεται από δύο μέρη, πέντε κεφάλαια και ένα πολύ ενδιαφέρον επίμετρο. Εχει εκτεταμένη βιβλιογραφία και πάρα πολλές εικόνες από παλαιούς χάρτες στους οποίους η συγγραφέας συνέλεξε από βιβλιοθήκες της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Γαλλίας κ.τ.λ. καθώς και σχέδια και φωτογραφίες της ίδιας από τα ενετικά τείχη του Χάνδακα. Με απλό και ιδιαίτερα προσεγμένο τρόπο γραφής, είναι γλαφυρό και πυκνό κείμενο δίχως φλυαρίες και επαναλήψεις που κυλά απρόσκοπτα, οδηγεί τους αναγνώστες σε γοητευτικά ταξίδια στις θάλασσες και τα μονοπάτια της ιστορίας της εποχής.
Περιεχόμενα του βιβλίου
Μέρος πρώτο
Η Βενετία, η Κρήτη, ο Χάνδακας
Α. Η Βενετία. Η θαλασσοκράτειρα δύναμη των χρόνων της Αναγέννησης στη Μεσόγειο
α. Η ανάδυση και η ανάπτυξη
β. Ο σχηματισμός του νέου κράτους της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αδρία
γ. Η ακτινοβολία
δ. Η αρχή των δυσκολιών
ε. Η επανάσταση της πυρίτιδας
ζ. Ο ρόλος των τεχνικών
η. Η οχύρωση του “Βασιλείου της Κρήτης”
Β. Η Κρήτη. Η νήσος υπό ενετική κυριαρχία
α. Η ενετική κατάκτηση της Μεγαλονήσου και η εδραίωση των Βενετών στα εδάφη της
β. Η διοικητική οργάνωση του “Βασιλείου της Κρήτης”
γ. Η οργάνωση του στρατού ξηράς
δ. Η οργάνωση των ναυτικών δυνάμεων
ε. Η κοινωνική οργάνωση
ζ. Η σημαντική καινοτομία:η ανάπτυξη αστικών κέντρων
Γ. Ο Χάνδακας: Η λαμπρή πρωτεύουσα της ενετοκρατούμενης Κρήτης
α. Η διεύρυνση και η άνθηση της πόλης
β. Τα μνημεία
γ. Η κραταιά οχύρωση του Χάνδακα
γ1. Ο σχεδιασμός του νέου οχυρού περιβόλου
γ2. Ο οχυρός περίβολος
γ3. Οι δύσκολες οικονομικές συνθήκες
δ. Ο λιμένας: οι λιμενικές εγκαταστάσεις, τα Νεώρια, το Φρούριο στη Θάλασσα (Κούλες)
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Η κατάκτηση της Κρήτης από τους Τούρκους 1645-1669
Η μακροχρόνια πολιορκία και η εποποιΐα του Χάνδακα 1647-1669
Δ. Η Γαληνοτάτη οδεύει σε επικίνδυνες ατραπούς πολέμων
α. Τα δύσκολα χρόνια
β. Ο πέμπτος ενετοτουρκικός πόλεμος, ο αποκαλούμενος Κρητικός Πόλεμος: τα αίτια
γ. Το ξέσπασμα του Κρητικού Πολέμου: η αφορμή
δ. Η Κρήτη, εκτός από την πρωτεύουσά της, κατακτάται από τους Τούρκους
ε. Ενετικοί αντιπερισπασμοί στο Αιγαίο και στην Πελοπόννησο
Ε. Ο ισχυρότερος στρατός του 17ου αι. στην ανατολική Ευρώπη πολιορκεί τη σημαντικότερη ενετική οχύρωση της ανατολικής Μεσογείου
α. Οι επιτιθέμενοι: ο στρατός, τα όπλα, οι πολιορκητικές μέθοδοι
β. Από το 1647 έως το 1650: τα πρώτα χρόνια της μεγάλης πολιορκίας του Χάνδακα
γ. Από το 1650 έως το 1666: περίοδος στασιμότητας
δ. Ετος 1666: έτος αποφασιστικών αλλαγών
ε. Ετη 1667 και 1668: έτη συνεχών τουρκικών επιθέσεων.
ζ. Ετος 1669: το μοιραίο έτος. Στο πρώτο μέρος αναλύονται οι ιστορικές συνθήκες και τα γεγονότα που οδήγησαν στην ανάπτυξη της Βενετίας, δηλαδή της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας του Αδρία, και στην κυριαρχία της στην ανατολική Μεσόγειο καθώς και στα αίτια της αναπόφευκτης - για όλα τα κράτη και τους λαούς - φθορά και πτώση. Εξετάζεται η κατάκτηση της Κρήτης από τους Βενετούς, η σχέση τους με τη σημαντικότερη κτήση τους, την Κρήτη, καθώς και η εντυπωσιακή ανάπτυξη της πρωτεύουσας της Μεγαλονήσου, του Χάνδακα. Ο Χάνδακας εξελίχθηκε σε αξιολογότατο αστικό κέντρο, σε μεγάλο εμπορικό λιμάνι και απέκτησε τη σημαντικότερη οχύρωση της ανατολικής Μεσογείου. Λαμπρά μνημεία στόλιζαν την πόλη που υπήρξε το λίκνο της περίφημης ενετοκρητικής Αναγέννησης. Το πρώτο μέρος τελειώνει ως εξής:
“Αλίμονο όμως! Τίποτα απατηλότερο από την αίσθηση της διάρκειας που δίνει η αυτοπεποίθηση των καλών ημερών. Μετά από μια λαμπρή περίοδο, η πόλη ήταν μοιραίο να ζήσει ημέρες δύσκολες και σκοτεινές, ημέρες άφατης δυστυχίας. Ο επερχόμενος τουρκικός κίνδυνος, ο οποίος με την καταστροφική βιαιότητα ισχυρού τυφώνα θα κτυπούσε τη Μεγαλόνησο το 1645, είχε ήδη από τις αρχές του 17ου αι. αρχίσει να αφήνει τα αποτυπώματά του στο νησί: η συνειδητοποίηση του κινδύνου από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της πνευματικής ζωής του τόπου, τους έκανε να απομακρυνθούν από την Κρήτη και να ζητήσουν καταφύγιο στη Δύση. Οι άνθρωποι της πένας και της Τέχνης άρχισαν να δίνουν τη θέση τους στους στρατιωτικούς και στους πολεμιστές. Γινόταν πλέον φανερό πως πλησίαζαν οι δύσκολοι καιροί των πολέμων, των οχυρώσεων και των όπλων”.
Στο δεύτερο μέρος εξετάζεται διεξοδικά ο μεγάλος Κρητικός Πόλεμος: τα αίτια, η αφορμή για την οποία ξέσπασε, η τουρκική απόβαση στη Μεγαλόνησο το 1645, η κατάκτηση του νησιού μέσα σε δύο χρόνια, και η μακροχρόνια εικοσιδιάχρονη πολιορκία του Χάνδακα. Αναλύονται τα επιθετικά σχέδια των Τούρκων, οι δυνάμεις τους, οι κινήσεις τους, τα πολιορκητικά τους έργα και οι πολιορκητικές τους μέθοδοι.
Παράλληλα, αναλύονται οι διάφορες περίοδοι της πολιορκίας, σε τακτικές των αμυνομένων, οι συνθήκες που επικρατούσαν εντός των τειχών της πόλης, οι κινήσεις του ενετικού ναυτικού στο Αιγαίο, και οι ενισχύσεις των κρατών της Δύσης κυρίως κατά τα τρία τελευταία χρόνια της πολιορκίας.
Αποσπάσματα από το μέρος αυτό είναι τα παρακάτω:
“Στη Γαλλία, ο Λουδοβίκος ΙΔ’, ο βασιλιάς Ήλιος, φαίνεται ότι πείσθηκε από τον Βενετό πρέσβη Giovanni Morosini, ο οποίος ήταν συγγενής του αρχιστρατήγου του Χάνδακα, να μην αγνοήσει τα χριστιανικά του καθήκοντα, αλλά να ενισχύσει σοβαρά τη Γαληνοτάτη στον υπέρ πάντων πόλεμο, που έδινε στην Κρήτη. Ετσι, την Ανοιξη του 1669, μεγάλη στρατιωτική δύναμη, με ουσιαστική πολεμική εμπειρία και αρκετά καλά εξοπλισμένη, ήταν έτοιμη να ξεκινήσει για το θέατρο του πολέμου. Την αποτελούσαν 6.608 άνδρες οι οποίοι είχαν 300 άλογα και δεκαπέντε κανόνια. Η δύναμη αυτή θα μεταφερόταν από ένα στόλο σαράντα ενός πολεμικών και δέκα επτά μεταγωγικών πλοίων. Είναι βέβαια χαρακτηριστικό το γεγονός ότι ο Λουδοβίκος, προσπαθώντας να αποτρέψει τη ρήξη με τους Τούρκους, έδωσε εντολή να ταξιδέψει ο στόλος όχι με τη γαλλική, αλλά με την παπική σημαία.
Εντωμεταξύ, ήδη από την Ανοιξη του 1669, έχει αρχίσει να συγκεντρώνεται στο λιμάνι της Μεσσήνης μια ακόμη αξιόμαχη και ισχυρή πολεμική αρμάδα με σκοπό να κατευθυνθεί στον Χάνδακα και να ενισχύσει την άμυνά του. Τη συγκροτούν δεκατρία γαλλικά πλοία υπό τον κόμητα de Vivonne, επτά επιπλέον των παλαιοτέρων - παπικά πλοία υπό τον Vincenzo Rospigliosi, επτά πλοία της Μάλτας και πέντε της Βενετίας. Η ανωτάτη αρχηγία ανατέθηκε στον Rospigliosi, ο οποίος την ημέρα της Πεντηκοστής (9 Ιουνίου 1669), ύψωσε στο κατάρτι της ναυαρχίδας του, της Capitana, την ιερή σημαία του Σταυρού. Ο στόλος ξεκίνησε στις 15 Ιουνίου από το λιμάνι της Μεσσήνης, πέρασε από την Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο και έφτασε στα Κύθηρα. Εκεί, ένας απεσταλμένος του Morosini, ο συνταγματάρχης Annant, παρέδωσε στον αρχιναύαρχο δύο επιστολές του Βενετού αρχιστρατήγου όπου του εξιστορούσε την εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση που υπήρχε στον πολιορκημένο Χάνδακα, ικετεύοντάς τον να μην καθυστερήσει ούτε λεπτό. Πράγματι, ο ενωμένος χριστιανικός στόλος κατέπλευσε στα νερά του Χάνδακα στις 3 Ιουλίου. Τα τριάντα δύο νεοαφιχθέντα πλοία υποδέχτηκαν με κανονιοβολισμούς τα σαράντα οκτώ ενετικά και γαλλικά πλοία που ήδη ευρίσκοντο στο λιμάνι της πόλης, καθώς και όλα τα κανόνια του φρουρίου. Αφού αυτό το μεγαλόπρεπο, επηρμένο και φασαριόζικο καλωσόρισμα τελείωσε, ο στόλος κατευθύνθηκε στο νησάκι της Ντίας, όπου και ελλιμενίστηκε”.
Η συγγραφέας χρησιμοποίησε αυτούσια ορισμένα αποσπάσματα από το βιβλίο του Τούρκου Εβλιά Τσελεμπί, ο οποίος με γλαφυρό τρόπο περιγράφει το τουρκικό στρατόπεδο, τις κινήσεις, τις δυνάμεις και τις τακτικές των Τούρκων:
“Ο στόλος και τα γαλιόνια του Δούκα, του Πάπα, της Μάλτας, της Αλακόρνας και των Φράγκων στόλισαν την επιφάνεια της θάλασσας σαν το χαμομήλι και αγκυροβόλησαν άφοβα στο λιμάνι του Χάνδακα”, αναφέρει ο Τσελεμπί”. Και παρακάτω:
“Το τμήμα του βεζίρη της Δαμασκού Ιμπραχήμ πασά είχε ήδη ετοιμάσει διακόσια εβδομήντα χαρακώματα βαθιά σαν τη θάλασσα... Στα χαρακώματα (της βορειοδυτικής πλευράς), μπήκαν δεκατρείς χιλιάδες έμπειροι πολεμιστές, δέκα οντάδες (μονάδες) κανιοβολιστών και οπλουργών και πέντε χιλιάδες σπαχήδες (στρατιώτες) αυτοκτονίας... Ο Μεγάλος Βεζίρης έβγαλε διαταγή προς τους αγάδες του στρατεύματος να κάνουν μια γενική καταγραφή του στρατεύματος και του υλικού του. Καταμετρήθηκαν οι ενενήντα έξι χιλιάδες στρατιώτες, ο αριθμός των ψωμιών που παράγονται καθημερινά από τους εκατόν πενήντα φούρνους, οι συντεχνίες όσων εργάζονται στα χαρακώματα και τα λαγούμια, που ήταν πενήντα τέσσερις χιλιάδες άτομα, τα άλογα, τα βοοειδή και τα γαϊδούρια που πλησίαζαν της ογδόντα εφτά χιλιάδες... Ο πόλεμος συνεχιζόταν.
Μέρα -νύχτα έπεφταν βόλια των ενενήντα οκάδων και από τις δύο πλευρές. Οι δικοί μας έριχναν βόλια από μπρούντζο και γυαλί στο στράτευμα των απίστων”.
Το βιβλίο τελειώνει με τα γεγονότα της πτώσης του Χάνδακα.
Στο επίμετρο τέλος, γίνεται αναφορά στο κόστος του πολέμου και για τις δύο πλευρές καθώς και στις επιπτώσεις του στην πορεία της Κρήτης έως το 1913 όταν επιτέλους η Μεγαλόνησος ενώνεται με την Ελλάδα.
Το έργο κυκλοφρεί εκτός από τα Ελληνικά, και στα Αγγλικά.

