Του Γιάννη Σαββάκη

““Ο χρόνος είναι χρήμα”. Είναι η πάγια αρχή του σύγχρονου ... πολιτισμού, του βίου και των έργων του. Και φτιάχνουν αυτοκινητόδρομους, για να τρέχουμε σαν τους τρελούς, με άγχος και αλαζονεία, για να προλάβουμε τα deals τις άρπες και τα show. Κι αυξάνονται τα ατυχήματα κι ο φόβος του θανάτου. Και κάνουμε τσιμεντουπόλεις π’ απλώνουν σαν τις γάγγραινες στα εμπρησμένα δάση, γεμάτες ρύπους κι ανασφάλεια, αυξάνοντας καθημερινά τον φόβο του θανάτου. Και φτιάχνουνε λιμάνια και άψογα αεροδρόμια μονάχα για το χρήμα και τους βομβαρδισμούς, δίχως να νοιάζονται ουσιαστικά για τις μεταφορές των ασθενών δημιουργώντας στο κοινό τον φόβο του θανάτου. Κι όμως , στη Μεγαλόνησο, πριν τέσσερις χιλιάδες χρόνια, “ο φόβος του θανάτου σχεδόν έσβηνε μπροστά στη διάχυτη χαρά της ζωής... Κανένα από τα σπίτια των Μινωιτών που βρέθηκαν μέχρι σήμερα δε δείχνει φτωχικές συνθήκες ζωής...

Τα σπίτια ήταν προσαρμοσμένα σε όλες τις πρακτικές ανάγκες της ζωής και γύρω τους είχε διαμορφωθεί ένα ελκυστικό περιβάλλον. Οι Μινωίτες βρίσκονταν πολύ κοντά στη φύση και η αρχιτεκτονική τους ήταν σχεδιασμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να τη χαίρονται ελεύθερα” (βλ. Ν. Πλάτων “Crete” 178-181). Από τη νεολιθική κιόλας περίοδο, οι κάτοικοι της Κρήτης, χτίζανε τα σπίτια τους σχεδόν όπως τα έφτιαχναν κι όλοι οι απόγονοί τους μέχρι τον εικοστό αιώνα. Με σκέτες πέτρες ή ξυστές, με πλίνθους (προελληνική λέξη) ή με τούβλα και ξύλινες πηλοσκεπές, οικοδομούσανε οι Κρήτες, διαρρυθμίζοντας τον χώρο σε κύρια δωμάτια κι εκείνα της εξυπηρέτησης του καθενός νοικοκυριού. Της κάθε οικογένειας που φρόντιζε να βρίσκεται κοντά στα άλλα σπίτια του στοργικού της γένους. Με άμεσο αποτέλεσμα την πρώιμη εμφάνιση κάποιων συνοικισμών, από τους οποίους ξεχωρίζει και ο σημαντικός οικισμός της Κνωσού που ήταν και ο αρχαιότερος σε όλη την Ευρώπη. Εκείνο όμως που εκφράζει την άσβεστη αγάπη των νεολιθικών Κρητών προς τα παδιά τους και τα γένη τους, μαζί και την υπέρβαση του φόβου του θανάτου είναι “οι παιδικές ταφές μέσα στα ίδια τους τα σπίτια μοναδικές σε όλο το Αιγαίο και την Ελλάδα” (Αντ. Σ. Βασιλάκης “Μινωική Κρήτη” σελ. 29). Οι ιερές ταφές που συνέχισαν την παράδοση της πίστης στην αιωνιότητα της εποχής που κατοικούνταν τα νεολιθικά σπήλαια, από τα οποία δεν μπορούσαν οι Κρήτες ν’ απομακρυνθούν. Γι’ αυτόν ίσως το λόγο και αρκετά νεολιθικά σπίτια ήταν χτισμένα στις εισόδους των συνεχόμενων σπηλαίων όπως στον Κατσαμπά και στη Μιαμού, ή το νεολιθικό σπίτι του Μαγκασά Σητείας, που βρέθηκε χτισμένο σε μια βραχοσκεπή (rokshlter). Την απομίμηση εξάλλου της ιερής σπηλιάς σε έντεχνη οικοδομή, συνέχισαν με πίστη και οι πρώτοι Μινωίτες που έφτιαχναν με ζήλο τους τάφους των γενιών τους. Τους προανακτορικούς θολωτούς τάφους, που αφθονούσαν στη Μεσαρά, με τους ωραίους θόλους τους που έφταναν να ξεπερνούν ακόμα και τα δώδεκα μέτρα διάμετρο (π.χ. Πλάτανος). Κατά την ίδια εποχή χτίστηκε και το ελλειψοειδές κτηριακό συγκρότημα του Χαμεζίου Σητείας, που κατά τον αρχαιολόγο Πλάτωνα, μπορεί να ήταν ένα ιερό κορφής, όπως εκείνα που κοσμούσαν τις Κρητικές βουνοκορφές. Καθ’ όλη την διάρκεια της μινωικής περιόδου, οι συνοικίες των γενιών διάσπαρτες εις το νησί, από το ωραίο Παλαιόκαστρο και τα απίθανα Γουρνιά, ως το Καστέλλι της πόλης των Χανίων, μας στέλνουν ένα μήνυμα σύμπνοιας και συντροφικότητας εκείνων των ανθρώπων που ζούσανε ειρηνικά. Εκείνων των ανθρώπων που απολάμβαναν τη φύση και την αγάπη της θεάς τους, που λατρευόταν με δέος στα ιερά δωμάτια (τα μινωικά ιερά), συνοικισμών και “Επαύλεων”, “Μεγάρων” και “Οικιών”. Εκείνων των συγκροτημάτων που ήταν χτισμένα με πάνσοφα υδρευτικά και αποχετευτικά συστήματα, με έγχρωμες τοιχογραφίες, με αποθήκες κι εργαστήρια, με μπάνια και δεξαμενές, με τα πλακόστρωτα δρομάκια και όμορφα συντριβανάκια. Από τη μινωική αρχιτεκτονική, σίγουρα δεν απουσιάζουν και οι πολυόροφες οικοδομές που στηρίζονταν και εσωτερικά με τις πανέμορφες μινωικές κολώνες, που ήτανε φτιαγμένες κυρίως από όρθιους (δισχιδείς κατά Δέφνερ) ή ανεστραμμένους κορμούς κυπαρισσιού. Εκείνες οι κολώνες που πατούσαν στέρεα στους λαξευτούς πεσσούς (κυβική πέτρα με λάκκο) και εις τα πέτρινα πεζούλια που έφτιαχναν με τέχνη οι Μινωίτες χτίστες, χαράζοντας στα υλικά και τα τεκτονικά σημάδια τους (σταυρός, τρίαιχμο κ.λ.π.). Ενα απ’ αυτά που είναι χαραγμένο και σε μια πέτρα των αποθηκών του ανακτόρου της Κνωσού, ήταν και ο διπλός πέλεκυς που ονομαζόταν λάβρυς. Αυτό το ιερό μινωικό σύμβολο, ίσως να έδωσε και το όνομα του λαβυρίνθου εις το παλάτι της Κνωσού, που όπως μας λέει και ο μύθος, χτίστηκε από τον Δαίδαλο, τον άφταστο μηχανικό που μπόρεσε να φτιάξει και πτητικούς μηχανισμούς για να πετάξει με τον γιο του ψηλά στους ουρανούς. Και μιας και αναφερθήκαμε εις το παλάτι της Κνωσού, καλό θα ήταν να πούμε δύο κουβεντούλες για τα ανάκτορα που έχτιζαν οι Μινωίτες. Εκείνα τα μεγαλουργήματα με τις απίθανες κτηριακές εγκαταστάσεις και τον αυστηρό προσανατολισμό του μεγάλου άξονα των κεντρικών αυλών τους, που ήταν στραμμένος πάντοτε προς τον μινωικό βοριά (με σταθερό αστέρι, σαν τον δικό μας Πολικό, μάλλον το β της “μικράς άρκτου” εξαιτίας της Μετάπτωσης). Για αρκετούς αιώνες εκείνα τα παλάτια αποτελούσαν το επίκεντρο της χαρούμενης κι ειρηνικής μινωικής καθημερινότητας. Τα ανάκτορα τής Κνωσού, της Φαιστού, των Μαλίων - με άγνωστο όνομα πιθανό Μίλητος - και της επίσης άγνωστης Ζάκρου, ορίζουν και τις περιόδους του μινωικού πολιτισμού που είναι οι ακόλουθοι: 1) Προανακτορική περίοδος 2600 - 1900 π.Χ. κατά την οποία μεγαλούργησαν τα μινωικά γένη, εις τα οποία ανήκαν και οι θολωτοί τάφοι 2) Η Παλαιοανακτορική περίοδος 1900 - 1700 π.Χ. κατά την οποία χτίστηκαν τα παλαιά ανάκτορα, άψογα χωροθετημένα, τελείως ανοχύρωτα, με τέλειες οικοδομές, ωραία διακόσμηση και με απίθανες υδρευτικές και αποχετευτικές εγκαταστάσεις. Κατά την περίοδο αυτή αρχίζουν να εμφανίζονται και τα ιερά Κορφής. Γύρω στο 1700 π.Χ., μάλλον ένας σεισμός θα δώσει τέλος σ’ αυτά τα ανάκτορα και στην περίοδό τους. 3) Η Νεοανακτορική περίοδος 1700 - 1450 π.Χ. κατά την οποία ξαναχτίζονται αυτά τα ανάκτορα, πιο λαμπρά και πιο μεγαλοπρεπή από τα προηγούμενα. Στην ίδια θέση με τα παλαιά, το ίδιο ανοχύρωτα, με αποθήκες κι εργαστήρια, που μάλλον εξυπηρετούσαν και το μινωικό εμπόριο. Στα νέα ανάκτορα της Κνωσού και της Φαιστού, κάνουν και την εμφάνισή τους και τα αρχαιότερα οργανωμένα θέατρα του κόσμου (βλ. Ιλιάδα Σ-590). Σχετικά με την πιθανή λειτουργικότητα των μινωικών ανακτόρων, αξίζει να προσέξουμε και την καταπληκτική τους ομοιότητα με τις Χριστιανικές Μονές. Τόσο τα ιερά της δυτικής πτέρυγας των μινωικών ανακτόρων, όσο και τα ιερά των ναών των μονών, είναι αυστηρά προσανατολισμένα αρχιτεκτονικά προς την Ανατολή του ήλιου. Στην δυτική επίσης πτέρυγα τόσο των μονών όσο και των ανακτόρων, υπάρχουν τα μαγειρεία, “οι αίθουσες των συμποσίων” οι χριστιανικές “τράπεζες” οι δεξαμενές των καθαρμών και τα χριστιανικά κολυμβητήρια. Εκείνο όμως που δηλώνει ακόμα πιο πολύ και την κοινωνική λειτουργικότητα των μινωικών ανακτόρων, είναι το πλήθος των αποθηκών τους που μάλλον λειτουργούσαν το ίδιο φιλανθρωπικά με τα κελλάρια των μοναστηριών. Ενας σεισμός πάλι, ή εισβολή, θα καταστρέψουν και τα νέα ανάκτορα γύρω στο 1450 π.Χ., οπότε ξεκινάει και η τελευταία περίοδος του μινωικού πολιτισμού 4) Η Μετανακτορική ή Μυκηναϊκή περίοδος 1450 - 1100 π.Χ., με την συγκέντρωση της εξουσίας στην Κνωσό, την αχαϊκή δυναστεία και τον βασιλέα Μίνωα, που όπως μας λέει και ο Ομηρος, (Οδύσσεια, τ. 177-180) ήταν παππούς του Ιδομενέα, του βασιλιά που έλαβε μέρος στον Τρωικό Πόλεμο γύρω στο 1180 π.Χ. Μετά απ’ αυτόν τον πόλεμο, χάνεται ξαφνικά ολόκληρος ο Κρητομυκηναϊκός πολιτισμός. Δεν χάθηκαν όμως και τα καταπλητικά απομεινάρια του που ξεσκεπάζουν καθημερινά οι συνεπείς αρχαιολόγοι. Εκείνα τα απομεινάρια που θα μπορούσαν να μας βεβαιώσουν πως ο μινωικός πολιτισμός δεν είχε να ζηλέψει τίποτε από τον σημερινό. Γιατί η επιδεξιότητα και των μινωικών αρχιτεκτόνων ήταν μοναδική εις τα ιστορικά δεδομένα.

Ιδίως εις την διαχείριση της ύδρευσης και αποχέτευσης την οποία θα μας περιγράψει και ο Αντώνης Ζώης στο έργο του “Κνωσός το εκστατικό όραμα” και ειδικά εις τα κεφάλαια “τα αποχωρητήρια” και “το δεύτερο αποχωρητήριο στον άνω όροφο”.

Η άψογη εξάλλου διαχείριση των υδάτινων πόρων κατά το παρελθόν στην Κρήτη, με τα απίθανα υδραγωγεία της Μινωικής, της Ελληνικής, της Ρωμαϊκής, της Ενετικής και της Τουρκικής περιόδου, τις τεράστιες δεξαμενές, τις θέρμες κ.λ.π. προβάλλεται καθημερινά σε διεθνές επίπεδο (συνέδρια, επιστημονικά περιοδικά κ.λ.π.) από τον Αντρέα Αγγελάκη. Σχετικά με την Κρητική αρχιτεκτονική κατά την αρχαιότητα, απλά θα αναφέρουμε τους Κνώσιους αρχιτέκτονες τον Χερσίφρονα και τον γιο του Μεταγένη, που έχτισαν τον ναό της Εφεσίας Αρτέμιδας (ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου) δημιουργώντας “το σύγγραμμα περί του οικοδομήματος τούτου, δια του οποίου έλυσαν δυσκολώτατα ζητήματα της αρχιτεκτονικής” (βλ. λ. λεξ. Ελευθερουδάκη). Εκτός από τους αρχαίους ναούς που αφθονούσαν στο νησί (της Πολιάδας Αθηνάς στην Λύκκο και την Ιεράπετρα, της Αρτεμης στην Λατώ και την Χερσόνησο, του Απόλλωνα στην Γόρτυνα και την Ελεύθερνα, της Δήμητρας στα Απτερα, της Αφροδίτης στην Αξό, το Δικτύνναιο στη Σπάθα κ.λ.π.) αξίζει να αναφέρουμε και τους “ναούς του Διονύσου”. Τα θέατρα που σήμερα απουσιάζουνε προκλητικά από το πολύπαθο νησί μας. Τα οργανωμένα θέατρα της Κρήτης που αποτύπωσε το 1586 και ο Onorio Belli, με τις ορχήστρες, τις σκηνές και τα πλούσια κοίλα τους που ήταν εφοδιασμένα με χάλκινα ηχεία. Κατά την πρώτη Βυζαντινή περίοδο, χτίστηκαν από τους Κρήτες και οι ευρύχωρες Βασιλικές που αφθονούσαν στο νησί. Ακόμα και στις περιόδους που οι Κρήτες δυναστεύονταν από τους Ενετούς κι από τους Τούρκους, δεν έπαψαν να οικοδομούν τα όμορφά τους εκκλησάκια με μια μεγάλη ποικιλία λειτουργικών κατόψεων, τρούλων και αναγλύφων που πάντοτε δημιουργούσαν τον θαυμασμό των ξένων που επισκέπτονταν την Κρήτη.