
διευθυντή Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ν. Ηρακλείου
Το ξημέρωμα του Σαββάτου- 18 Οκτωβρίου- μας βρίχνει (δύο συναδέλφισσες από το Δημοτικό Σχολείο Σκαλανίου και τον υπεύθυνο του Γραφείου Περιβαλλοντικής Εκπ/σης Ν. Ηρακλείου) στην πρωτεύουσα της Λετονίας Ρίγα. Το ταξίδι είχε αρχίσει από το μεσημέρι της Παρασκευής. Ηράκλειο-Αθήνα-Πράγα-Ρίγα.
Είναι παραποτάμια πόλη με εμφανή την παρουσία του υδάτινου στοιχείου. Το μεγάλο ποτάμι που διασχίζει την Λετονία, ο Daugava, απλώνεται νωχελικά αλλά η κυριαρχία του είναι ιδιαίτερα αισθητή, με τα κανάλια, τις ποταμόλιμνες, τις γέφυρες, τους πίδακες, τους μικρούς καταρράκτες στα πάρκα και μια διάχυτη υγρασία. Η αφθονία του νερού ήταν συναρπαστική όμως δεν είχαμε αποχωρήσει εντελώς και από την επικράτεια του Ολύμπιου Απόλλωνα. Από την τετραήμερη παραμονή μας, τις τρεις μέρες φωτοβολούσε στα λιβάδια, στις λίμνες και στα ποτάμια της Λετονίας, δικαιώνοντας απόλυτα τους χαρακτηρισμούς, Εκηβόλος και Φωτοφόρος. Έτσι απολαύσαμε το χρυσό της απολλώνιας παρουσίας αλλά και το ασημένιο της βροχής και της ομίχλης των Θεών της Βαλτικής.
Εδώ το φως δεν γίνεται μέρος της καθημερινότητας, απλώνεται λυτρωτικά, χρυσίζει ακόμη και το μουντό χρώμα των πετροστρωμένων δρόμων, τυλίγει ευεργετικά τα βαριά και άκαμπτα γρανιτένια αγάλματα μα πιο πολύ συνευρίσκεται όταν συναντήσει τα κεχριμπαρένια μικροαντικείμενα, λεπτοδουλεμένα ή ατόφια με την πρωτογενή παρθενικότητα της γης, απλωμένα σε καροτσάκια υπαίθριων μικροπωλητών. Τα κομμάτια αυτά, από το ήλεκτρον της Βαλτικής, απέδιδαν το φως που στερήθηκαν τόσα εκατομμύρια χρόνια κρυμμένα στοργικά στα σπλάχνα της Γης. Κάθε κομμάτι και μια στέρεη μεγάλη σταγόνα με φως, μελιχρόν και ιριδίζον, ένας μικρόκοσμος από τους μεγάλους βυθούς. Στη πατρίδα μας, το φως, έχει μια κυριαρχία διαχρονική. Κάθε εποχή με τις δικές της ανταύγειες, τις εντάσεις φωτοχυσίας, τις ανεπαίσθητες αποχρώσεις και τις διαβαθμίσεις της στιλπνότητας. Η θαλασσόπετρα με αλισάχνη, η πέτρα του βουνού στίλβουσα με τις δροσοσταλίδες της πάχνης, το φρυγμένο χώμα από τις φωτοπλημμύρες του Καλοκαιριού ή το αντιλάμψισμα στα καλντερίμια και στα λιόφυλλα. Εκεί στα λιόφυλλα, το ηλιόφως, συναιρείται με χρυσαφί, πράσινο, ασημί και γαλάζιο και λένε πως αυτό είναι το αντιφέγγισμα του παραδείσου.
Τώρα όμως είμαστε στις όχθες του ποταμού, λίγα μόλις χιλιόμετρα από τη Βαλτική. Ο ποταμός Daugava είναι ανακατωμένος με τη θάλασσα που κι εκείνη δηλώνει αδάμαστη, σφιχταγκαλιασμένη με τους ποταμούς και τις λίμνες κι ανάμεσα τους η γη πνιγμένη στη νερένια αγκαλιά σα να αδυνατεί να προσδιορίσει την ταυτότητα της. Αναρωτήθηκα: Μήπως γι’ αυτό είναι τόσο επίπεδη; Τόσο ομαλή; Τόσο μαλακή; Τόσο ομοιόμορφη;
Άθελα μου, ξανά ταξίδι νοερό. Μεσόγειος, Βαλκανική, Νησιά του Αιγαίου, Κρήτη. Εκεί η γη προσδιορίζει τα όρια της, το ποτάμι στεγνώνει εύκολα, η λίμνη μικραίνει από τον ήλιο, το κύμα και ο βράχος γίνονται σύμβολα. Εκεί κυριαρχούν οι αρχέγονοι νόμοι του έρωτα δηλαδή οι νόμοι της Θεογονίας. Αγώνας κραταιός, πάλη, προσπάθεια για την κυριαρχία του Εγώ κι ύστερα γαλήνεμα της αντιπαλότητας και αρμόδεμα μέσα στην αντίθεση. Το κάθε στοιχείο εδραιώνει την αυτονομία του μα η πληρότητα, εικόνας και ουσίας, έρχεται την ώρα της γαλήνης την ιερή, που οι ετερότητες σοφιλιάζουν και ο απέναντι γίνεται σύντροφος, συμπλήρωμα και ολοκλήρωση. Η γη ομορφαίνει με τη θάλασσα και η θάλασσα συμπληρώνεται με τη γη. Να γιατί οι θεόχτιστοι θαλασσογκρεμοί, οι σπηλιές της θάλασσας με κατάλοιπα των ανακτόρων του Νηρέα, μα κι ακρογιάλια αμμουδερά ή βοτσαλωτά, αρχιτεκτονήματα του νερού και της γης. Καθένα ξεχωριστό, με δική του φόρμα αισθητικής, με πιστοποίηση στατικής επάρκειας χιλιετιών από Τιτάνες και Γίγαντες, γνήσιο ενδιαίτημα εναλίων θεοτήτων. Ασφαλώς παρόμοιες ενώσεις θα είχε στο μυαλό του ο Ησίοδος, στη Θεογονία, όταν έγραφε Εν φιλότητι μιγείσα, δηλαδή σμίγοντας με αγάπη.
Η απόσταση του Σχολείου που μας περίμενε, στο χωριό Spogi, από την Ρίγα είναι 250 χιλιόμετρα. Ακολουθούσαμε τον Daugava ανάποδα και φθάσαμε πάλι κοντά στις όχθες του. Το απέραντο επίπεδο ήταν η μόνη εικόνα από το παράθυρο του δωματίου μου. Η νύχτα εδώ είναι μεγάλη, το ξημέρωμα θα αργήσει και πρέπει να «σκαλίσεις» τη νύχτα για να μη σε κυριέψει πνιχτά. Άρχισα να “σχηματίζω” βουνά, βουνά με κατσάβραχα, ορθόκορμα, πετροστολισμένα, βουνά ζωντανά σαν άγρια θεόρατα άλογα να καλπάζουν και να χρεμετίζουν. Κι ύστερα ήρθε ένα άλλο “κύμα” σκέψης.
Βουνά που καίγονται, κατακρεουργούνται, τεμαχίζονται, θανατώνονται ανελέητα, βουνά που γίνονται τεράστιοι όγκοι αδρανών υλικών. Κι όμως τα βουνά μας, τα βουνά της πατρίδας μας, είναι τα γιγάντια θησαυροφυλάκια του λαού μας, οι τόποι όπου η Γη συναντά τον Ουρανό (εν φιλότητι) κι αν κατανοούσαμε απόλυτα, την αξία τους, την αισθητική τους τελειότητα και το σιωπηλό μεγαλείο τους, ίσως οι Θεοί ξαναγύριζαν στο Φυσικό τους ενδιαίτημα. Πιθανόν να ακούγαμε πάλι το κελάρυσμα της Κασταλίας, την Φόρμιγγα του Πανός και τα κρόταλα των Κουρητών στον Ψηλορείτη. Ο Ψηλορείτης είναι απόμακρος, γίνεται όμως ομφάλιος λώρος κι εγώ προσπαθώ ν’ αφρουκαστώ ήχους της νύχτας. Μάταιο. Μόνο οι νταλίκες βρυχώνται από τον διπλανό δρόμο.
Στο κομοδίνο βρίσκω ένα βιβλίο στα Λετονικά, το εξώφυλλο γράφει PSALMI (ψαλμοί). Δυστυχώς κατανοώ μόνο τη λέξη αυτή και τα βιβλία που έχω πάρει μαζί μου είναι “αμίλητα”, μάλλον γιατί περίμεναν κι αυτά με αγωνία το ξημέρωμα. Είχα μάθει τρεις λέξεις στα Λετονικά, τις ψιθύριζα σιγανά νομίζοντας ότι θα έκοβα, έστω λίγο, από το μαύρο γυαλί της νύχτας. Μαϊζε (ψωμί), Ούσυντεντς (νερό) και μέντους (μέλι). Ύστερα ερχόταν στη σκέψη οι εξοχικές εκκλησίες που είχαμε επισκεφτεί. Κρύες, μοναχές, οξυκόρυφες, χωρίς αγιοκάντηλο με λάδι, χωρίς πουλιά. Από το γυαλί του παραθύρου ψιλόβροχο, ομίχλη, λάσπη έφερναν πιο κοντά την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου. Ήθελα να διαβάσω κάτι από το “Άξιον Εστί” ή το “Άσμα ηρωικό και Πένθιμο”, μα ούτε ο Ηλιοπότης Ποιητής με είχε ακολουθήσει.
Είχαμε επισκεφτεί ένα ερειπωμένο κάστρο με τείχη ψηλά. Είχα ακούσει και για κάποια “τείχη” κι ο Καβάφης ήλθε απρόσκλητος στη νύχτα της Λετονίας. ’Αλλά δέν άκουσα ποτέ κρότον κτιστ?ν ’ή ήχον. ’Ανεπαισθήτως μ’ έκλεισαν….
Ανεπαισθήτως ερχόταν κι έφευγαν οι νοερές επισκέψεις και το απέραντο επίπεδο, έξω επιμένει στην αυστηρότητα του, χωρίς σκιρτήματα και εξάρσεις, προσπαθούσα όμως να μάθω αν σ’ αυτό το επίπεδο ή μάλλον στο λεξιλόγιο του επιπέδου αυτού, υπάρχουν λέξεις αντίστοιχες με τα ρήματα βγορίζω ή ξανοίγω. Ούτε αυτό το ξέρω. Μαζί με τα βουνά που έλειπαν, έλειπε και το “μέτρημα”, από ψηλά, της γης και της θάλασσας. Να’σαι – λέει- ψηλά, πολύ ψηλά να πετάς τη βολίδα της ματιάς, να μετράς, με την ταχύτητα του φωτός, λουρίδες στεριάς και σεντόνια της θάλασσας κι όσο πιο ψηλά τόσο να μεγαλώνουν οι λουρίδες και τα σεντόνια να γίνονται απέραντα. Να αστράφτει το αναπετάρισμα του ματιού, σαν του Πετρίτη, να καμαρώνεις το άπλωμα της γης με τα σταλίκια που έβαλαν οι ίδιοι οι θεοί. Κορφές, φαράγγια δέτες, φρούδια, γκρεμούς, αμουδάρες και τζουγκριά. Πολλές φορές, σα να μελετάς σώμα αγαπημένο, ν’ ακούς ονομασίες από ανθρώπινα μέλη, για την ομορφιά αυτή, δηλαδή να μολογάς την ομορφιά της φύσης με την αρμονική ομορφιά του ανθρωπίνου σώματος. Αγκάλη, Κεφάλι, Πόδας, Μπράτσο, Ράχη, Κούτελο, Γλώσσα, Τραχήλι, Καυκάλι κ.λ.π. Περιπλάνηση σιωπηλή, ουτοπιστική, αθέατη.
Η ρεαλιστική όμως πλευρά του Προγράμματος χρειάζεται παρατήρηση, κρίση, συμμετοχή, δράση, σύγκριση, διάλογο, θέλει λόγο και έργο. Το πρόγραμμα Comenius σκοπό έχει να φέρει σ’ επαφή Σχολεία, από τα κράτη της Ευρώπης, για να συνεργαστούν, να προβληματιστούν, να υλοποιήσουν στόχους, να συνδημιουργήσουν.
Τα προγράμματα αυτά με θέματα για το περιβάλλον, την ιστορία, τον πολιτισμό ή τις συνήθειες του ανθρώπου πραγματοποιούνται με ουσιαστική συμμετοχή και ενεργοποίηση των μαθητών και με αμοιβαίες επισκέψεις εκπαιδευτικών στις χώρες που συμμετέχουν στο συγκεκριμένο πρόγραμμα. Οι στόχοι είναι πολλαπλοί. Η ευαισθητοποίηση των μαθητών και των εκπαιδευτικών, η σύσφιξη δεσμών, η ερμηνεία και κατανόηση των διαφορών, η γνώση για τις στάσεις ζωής των άλλων, μα το πιο σημαντικό η εδραίωση της Ειρήνης και της Φιλίας, στη συνείδηση των αυριανών πολιτών, στον πλανήτη Γη. Στην παρούσα φάση, πεδίο δράσης είναι τα κράτη της Ευρώπης μα ίσως στο μέλλον να επεκταθεί σε παγκόσμιο πλαίσιο. Η σκέψη αυτή αποτελεί όραμα κι ευχή. Βέβαια η υλοποίηση των προγραμμάτων αυτών έχει δύο στρώματα: το επιδερμικό και το υποδόριο. Στο πρώτο, ως συνήθως η επιφάνεια, η όψη, το κάνω ταξίδι, το να η ευκαιρία, έτσι για να έχουμε να λέμε για τα κράτη που επισκεφτήκαμε. Στο δεύτερο στρώμα όμως κρύβεται η ουσία και το πραγματικό νόημα. Εκπαιδευτικοί από διαφορετικές χώρες, με διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα, με διαφορές στη γλώσσα, στη θρησκεία, στον πολιτισμό, στα ήθη και έθιμα συναντιόνται και συνομιλούν. Στις συναντήσεις αυτές, με κυρίαρχο στοιχείο τη φιλοξενία, συνεργάζονται, ανταλλάσουν απόψεις, βιώνουν μέρος από την πραγματικότητα του άλλου τόπου, με δύο λόγια διευρύνουν ορίζοντες. Τα παιδαγωγικά και πολιτιστικά κέρδη είναι πολύμορφα.
Όμως και η σκέψη ερεθίζεται γιατί αβίαστα οδηγείται σε συγκρίσεις, προβληματισμούς, αναστοχασμούς, ανασυγκρότηση απόψεων, σύναψη σχέσεων με πολιτισμική ταυτότητα, προγραμματισμούς και υλοποίηση παιδαγωγικών στόχων.
Εκτός όμως από αυτά, τα άμεσα και εμφανή, δομούνται, αθόρυβα και αθέατα, τα ερωτήματα των άρρητων έσω φωνών, τα οποία ενίοτε είναι αμείλικτα. Είναι αμείλικτα γιατί, κατ’ ουσίαν ερώτηση και απάντηση εκπορεύονται από την ίδια πηγή, την συνείδηση. Γι’ αυτό και η απάντηση στα ερωτήματα αυτά, η ειλικρινής και αχειραγώγητη, οδηγεί στην μειλιχιότητα λόγων και έργων και στην αυτοκριτική. Τι έχω; Τι μου λείπει; Που στοχεύω; Τι έπραξα; Τι δημιουργώ; Τι θα πράξω με επίγνωση; Μέχρι που θα τεντώσω τη χορδή;
Προσεγγίζουμε τους άλλους και ταυτόχρονα ενδοσκοπούμε τον εαυτό μας, χωρίς έξωθεν παρέμβαση, γιατί η σύγκριση είναι αναπόφευκτη. Έστω για λίγο γίνεσαι σιωπηλός μελετητής του λαού και του τόπου που σε φιλοξενεί και προσπαθείς να μάθεις, όσο γίνεται καλύτερα, λεωφόρους και μονοπάτια της πορείας του. Μέσα σ’ αυτούς τους “δρόμους”, μικρούς και μεγάλους, στο χώρο και στο χρόνο, προσπαθείς να μάθεις για τους βηματισμούς, τα άλματα ή τις πορείες στα σκοτεινά, του λαού αυτού. Κι όταν διαπιστώσεις τα σημάδια της πορείας αυτής κι είναι αιματοβαμμένα και πικρά, σταματάς με δέος και σιωπή, προσπαθώντας όχι μόνο να μάθεις, αλλά και να ερμηνεύσεις. Τότε η σκέψη “βομβαρδίζεται” επίμονα με ό,τι έμαθες, με όποια πληροφορία, με κάθε εικόνα. Υπόβαθρο συλλογικής συνείδησης, κοινωνικό- οικονομικό- θρησκευτικές- πολιτικές θεωρίες, κατακλυσμικά γεγονότα, εντάσεις, φαινομενικές σιωπές, επίπεδα γνώσεις, εκπαίδευση, μόρφωση, παιδεία. Όλα συμφύρονται πεισματικά γι’ αυτό και το ολοκάθαρο απόσταγμα είναι υπόθεση δύσκολη. Παιδεία. Στάση ζωής, θεώρηση και ερμηνεία της ίδιας της ζωής. Σε λίγα 24ώρα, στην παρούσα φάση, προσπαθούμε να ανιχνεύσουμε την παιδεία του λαού αυτού. Από διάφορες παραμέτρους και συγκεκριμένα από την καθαριότητα, τον σεβασμό, την ευγένεια, τη φιλοζωϊα, την υψηλή περιβαλλοντική συνείδηση, την αγάπη για τη μουσική αλλά και από μικρές απλές συνήθειες, συμπεραίνουμε ότι υπάρχει παιδεία στο λαό αυτό. Βέβαια, ύστερα από τόσους κραδασμούς, αλλαγές, εντάσεις, καταλαβαίνεις ότι υπάρχει έντονη προσπάθεια για να βρει τον αρμονικό αυτόνομο βηματισμό του ο άνθρωπος του σήμερα στη χώρα αυτή, που χρησιμοποιεί το άροτρο με άλογο, αλλά ταυτόχρονα σαγηνεύεται και δελεάζεται από τη ροή του άμετρου καταναλωτισμού. Την παιδεία δεν την αναζητήσαμε μόνο στα Σχολεία. Είναι αλήθεια πως τα σχολικά κτίρια, τα βιβλία, το ωράριο, το αναλυτικό πρόγραμμα, οι δομές, ο χώρος και ο χρόνος, δηλαδή όλα αυτά που ορίζονται με Νομικό Πλαίσιο, είναι στοιχεία μετρήσιμα, αντικειμενικά, είναι τεκμήρια ουσιαστικά. Αλλά Παιδεία είναι και το βάθος της σύγκρισης, παιδεία είναι η αξιολόγηση των βιωμάτων, η ικανότητα για καινοτομίες, η αντοχή για υπέρβαση, η αντικειμενική κριτική, η συνειδητή αυτοκριτική, αλλά και το βυθομέτρημα της αυτογνωσίας. Παιδεία, επίσης είναι η διαφύλαξη και γονιμοποίηση των αξιών, είναι το γκρέμισμα των “τειχών”, είναι η ελεύθερη βούληση. Παιδεία είναι ακόμη ο τρόπος που προσεγγίζομε και αντιμετωπίζομε τα προβλήματα. Ο τρόπος που τα παιδιά, του σχολείου που επισκεφτήκαμε, έτρωγαν το λιτό φαγητό τους, η ευταξία μέσα στην λιτότητα και την ανάγκη, η μέριμνα και η συντήρηση ενός παρόχθιου οικισμού, ξυλόκτιστου και ταπεινού (τέλος 19ου αρχές 20ου αιώνα), η εκκλησία που μετατράπηκε σε αποθήκη και τώρα ξαναγίνεται εκκλησία, η εμφανής αγάπη για την Τέχνη, ακόμη και οι αποχρώσεις των φύλλων από τα δέντρα (σ’ όλους τους τόνους του πράσινου και κίτρινου) πιστέψαμε πως συνάδουν με την γαλήνια και ευγενική διάθεση των κατοίκων της χώρας αυτής. Αποχαιρετίσαμε τη Λετονία ξημερώματα, μέσα στο αγιάζι και την ομίχλη, που κάνει το ποδιαφώτισμα στις χώρες του Βορρά.
Ο δρόμος για το αεροδρόμιο ήταν με πολλούς πυλώνες, όπου πάνω τους τεράστιες πινακίδες διαφημίσεων, υπενθύμιζαν τον καταναλωτικό παράδεισο. Μου φάνηκαν σαν οπλικά συστήματα, επιθετικά, δελεαστικά και αδηφάγα, που στόχευαν ίσως και την άγνοια, σίγουρα όμως την περιέργεια. Προσπαθούσα να μαντέψω την “εξελικτική πορεία” του λαού αυτού μετά από μερικές δεκαετίες. Η έννοια “εξέλιξη” άρχισε να μας απασχολεί έντονα τα τελευταία χρόνια. Τα έκγονα της “εξέλιξης” αυτήςα περιβαλλοντικές επιπτώσεις, κλιματική αλλαγή, ρύπανση, αφανισμός φυσικού περιβάλλοντος κ.λ.π. τα “εισπράξαμε” τα τελευταία χρόνια και το τίμημα είναι πολύ βαρύ και οδυνηρό.
Ο Daugava θα κρατήσει την ασπιλότητα του ή θα εκφυλιστεί σε γιγάντιο αυλάκι με ρυπαρές ουσίες και αναθυμιάσεις; Τα πανέμορφα δάση της Λετονίας θα κρατήσουν την πυκνότητα και το υγιές πράσινο ή θα συρρικνωθούν μαραζωμένα και χτικιάρικα από την δύσπνοια της μόλυνσης;
Οι άνθρωποι θα αντέξουν και θα κρατήσουν, μέσα στην λιτότητα, την ύπαρξη τους αρμονική, αξιοπρεπή κι ευγενική ή θα αιχμαλωτιστούν στα ύπουλα δόκανα του υπερκαταναλωτισμού; Οι εικασίες και οι προφητικές σκέψεις δεν αποτελούν και απαντήσεις.
Ίσως την πιο σωστή και δίκαιη απάντηση την κρατούν κλεισμένη στην ψυχή τους τα παιδιά των πόλεων της Λετονίας, της Αγγλίας, της Ελλάδας, τα παιδιά του κόσμου.
Κι αν τα παιδιά του κόσμου μάθουν να σκέφτονται, να μιλάνε, να γράφουν, να εκφράζονται, να κρίνουν, να αξιολογούν, αν μάθουν να χαμογελάνε και να αγαπούν, τότε η Γη θα γίνει πιο αισιόδοξη και οι άνθρωποι πιο χαρούμενοι.

