Από το Δημήτρη Σάββα

Η σκλαβιά είναι πάντα ένα δυσβάκτο φορτίο που καταφέρνει πολλές φορές να ενώνει τους σκλαβωμένους, απέναντι στον κατακτητή. Ενισχύει την αλληλεγγύη, την αλληλοβοήθεια, το πλησίασμα, την ανθρωπιά. Έτσι συνέβη και στην πόλη μας ύστερα από την τρομερή σφαγή του 1898, των Χριστιανών και των 25 Άγγλων το 1898 από τους Τούρκους. Η ίδρυση της Κρητικής Πολιτείας, έδωσε νέα πνοή, άλλαξε εντελώς η ζωή των ανθρώπων, φυσικά προς το καλύτερο.

Από τα βαθειά χαράματα “ξυπνούσε” η πολιτεία του Μεγ. Κάστρου. Μια πόλη με 15.000 Χριστιανούς και 10.000 Τούρκους, με σπίτια τα οποία είχαν τη δική τους γραφικότητα και στα οποία ο κασμάς δεν μπόρεσε ν’ αντισταθεί, αντίθετα τα εξαφάνισε. Κι εκείνα έδωσαν σιγά - σιγά τη θέση τους στις σύγχρονες μεγάλες, αλλά και παγερές πολλές φορές τσιμεντένιες οικοδομές. Ο μπαρμπέρης λογοτέχνης Μανόλης Δερμιτζάκης, είναι τόσο αποκαλυπτικός στο κείμενο που ακολουθεί:

“Ξυπνητό από βαθειά νύχτα ακόμα το παλιό Κάστρο, εβρίσκονταν στο πόδι έτοιμο να τραβήξει για τη δουλειά. Οι λάμπες του πετρελαίου στα τζαμωτά τους φανάργια κάθε γωνιάς στα στενοσώκακα τ’ αψήλου, προσπαθούσαν να κρατήσουν το κανιόρικο φως τους, πάνω στα φιδωτά καλντερίμια κάθε γειτονιάς. Το ρολόι του Ντεφτεδάρ τζαμί στο μεγάλο Σαντριβάνι, μόλις και θα ’χε χτυπημένους τους πέντε μεταμεσονύχτιους χειμωνιάτικους χτύπους του. Από τα κουμάσα τους οι κοκόροι στις γειτονιές και τα χάνια στα τσαρσά, με το λάλημά τους, διαλαλούσανε το ξημέρωμα της καινούργιας ημέρας.

Στ’ Απάνω και στα Κάτω Ντερμητζίδικα είχανε αρχίσει τα καταχτύπια τους οι βαριές πάνω στ’ αμόνια μαστόρω και καλφάδω, ανεβολατεβαίνοντας στο καφτό σίντερο,που φορμαρισμένο πια θα ’βγαινε ξετελεμένο σε σύνεργο, που θα ’σκαβε ή θα όργωνε τη γης.

Οι ξυπνητοί στις τριγύρω γειτονιές, ακούγανε και τις φωνές των μουεζίνιδων καθώς απ’ τ’ αψήλου των μιμαρέδων, εσκορπούσανε το γλυκόσυρτο τραγουδιστό τους σαμπαχί, καλώντας τους πιστούς του Αλλάχ και του Προφήτη στα τζαμιά, για το πρωινό τους ναμάζι και την καθορισμένη προσευχή.

Οι βαριές πατημασιές των βρακάδων της Κρητικής Χωροφυλακής βροντοχτυπούσαν κι αυτές με τις μπροκαδούρες των στιβανιών τους στα πλακόστρωτα των τσαρσών και των σοκακιών τα καλντερίμια, καθώς τραβούσανε για την αλλαγή της βάρδιας τους και η βραχνή φωνή του γέρω σαλεψή, του Ασάν Αγά, ακούγουνταν κι αυτή να διαλαλεί στα σκοτεινά σοκάκια, το γλυκό και ζεστό του σαλέπι.

Μιά - μιά σιγανοίγοντας η κάθε πορτούλα, συναπόβγανε τον κάθε φαμελίτη για να πάει στη δουλειά.

Στο πρωινό ψυχρό μούχρωμα της καινούργιας μέρας, μέσα απ’ τους αψηλούς θόλους κάθε βενετσάνικης πόρτας και απ’ την οσμή της ξερής μπόχας που έβγαζε η χωματίλα ανακατωμένη με της κοπράς τη βρωμιά, ακούγουνταν οι φωνές των ερχομένων στη χώρα απ’ τα τριγύρω χωργιά ξωμάχων, με φορτωμένα τα ζα τους, χτυπώντας τα πισωκάπουλα ολοένα, τ’ αναγκάζανε να σαλεύουν, κουβαλώντας καθένας ό,τι απ’ το χωργιό του είχε φερμένο για να πουλήσει στα καστρινά τσαρσά.

Η ό,τι και ξεφωτισμένη πια μέρα, τα μικρομέγαλα ντουκιάνια τα ’βρισκε ανοιγμένα σ’ όλους τους δρόμους που ήτανε οι αγορές. Εκεί ο κάθε μαγαζάτορας, ορθός σε κάθε πόρτα, περίμενε και τον πρώτο μουστερή που θα του ’κανε τον καλό σεφτέ, για να πήγαινε καλά το αλίς βερίς όλης της ημέρας. Ανοιχτοί οι καφενέδες στο Γενί - Τζαμί, στο Καμαράκι, στην Πλαθειά Στράτα και στο Μεγάλο Σαντιβάνι, εδέχονταν τους πρώτους αγκουροξυπνημένους τους πελάτες”.

Στην κεντρική αγορά στο Μεϊντάνι ο θόρυβος ήταν πραγματικά μεγάλος. Οι μανάβηδες αξημέρωτα τοποθετούσαν τα εμπορεύματα στο δρόμο. Μικρά ζώα και συνήθως πουλερικά που τους έδεναν τα πόδια με σπάγγο, έκραζαν συνεχώς. Πολλοί ήταν και οι χωρικοί με τα γαϊδουράκια τους, οι οποίοι προσπαθούσαν να πουλήσουν την πραμάτεια τους. Πολλοί έκαναν και ξωμονή στη Χώρα όπως έλεγαν. Τα ψώνια από την αγορά τα έκαναν συνήθως οι άνδρες. Πολλές φορές στα σπίτια τους τα πήγαιναν οι παραγιοί με το ζεμπίλι αλλά και οι υπηρέτριες που τους συνόδευαν, τα δουλικά όπως τις έλεγαν. Πολλά πλουσιόσπιτα της εποχής, είχαν και το δουλάκι ή φαμέγιο ή φαμεγιάκι. Επρόκειτο για τους υπηρέτες μικρής ηλικίας, όπως τους περιγράφει ο κ. Μαρίνος Ιδομενέως:

“Φτωχόπαιδο γεννήθηκα

δεν είμαι από τζάκι

και με ’πεμπε κι ο κύρης μου

κι ήκανα το δουλάκι”

για να ολοκληρώσει τον συλλογισμό του με το παρακάτω δίστιχο:

“Και δεν εντράπηκα ποτές

για την καταγωγή μου

και μ’ άρεσε απού ’βγανα

με ίδρο το ψωμί μου”.

Το ντύσιμο των Καστρινών ήταν αρκετά προσεγμένο. Οι πλούσιες Ηρακλειώτισσες αγόραζαν τα φορέματά τους από τα “Παρίσια” ή τις “Λόντρες” όπως έλεγαν και από άλλες αγορές του εξωτερικού. Πάντως το Παρίσι φημίζονταν για την κομψότητα και την τέλεια γραμμή ραφής. Συνήθως τα φορέματα ήταν μακριά και αν φυσούσε αέρας και φαίνονταν ο αστράγαλος του γυναικείου ποδιού, τότε η οπτική απόλαυση ήταν πραγματικά μεγάλη! Στη μόδα ήταν και τα γυναικεία καπέλα, τα οποία προσέδιδαν ένα διαφορετικό χαρακτήρα στην αμφίεση. Η καμπάνα του Αγίου Μηνά στις 12 το μεσημέρι καλούσε την οικογένεια για το μεσημεριανό φαγητό καιγια κάποια ολιγόωρη ανάπαυση. Το απόγευμα, ξανά εργασία και το βράδυ στις οκτώ το βραδινό φαγητό. Πολλά ήταν τα βράδια που βεγγέριζαν οι συγγενείς, οι γείτονες και οι φίλοι. Είχαν δέσιμο μεταξύ τους οι άνθρωποι! Τότε η οικοδέσποινα τρατάριζε τους επισκέπτες με ξερούς καρπούς, σύκα, ρακή ή σούμα όπως την έλεγαν οι πρόσφυγες, σουμάδα και άλλα καλολοϊδια που βρίσκονταν στο σπιτικό τους. Οι Ηρακλειώτες όμως είχαν τα δικά τους στέκια, τους δικούς τους χώρους αναψυχής. Σύχναζαν στην πλατεία των Τριών Καμαρών, έκαναν τη βόλτα τους από την οδό Δικαιοσύνης μέχρι το άγαλμα του Ελευθ. Βενιζέλου, σύχναζαν στα ζαχαροπλαστεία που βρίσκονταν απέναντι από τη Νομαρχία και τα Δικαστήρια, επίσης στα στέκια της Κρήνης Μοροζίνι. Δρόμος περιπάτου ήταν το Μπεντενάκι, τόσο τις ηλιόλουστες μέρες του χειμώνα, όσο και τα δροσερά βραδάκια του καλοκαιριού, Κάπως πιο αποκεντρωμένα και παράμερα ήταν τα στέκια των μικρομεσαίων, οι οποίοι προτιμούσαν το καλό κρασάκι, συνοδευόμενο από ένα κοπανιστό κρεμμύδι, ελιές, καμμιά ρέγγα και ό,τι άλλο τύχαινε να σερβίρεται στο καπηλειό ή στο καφενείο. Οι φτωχότερες τάξεις εύρισκαν κάποια ανακούφιση και κάποια πρόσκαιρη λύση στο κρασάκι και φυσικά στα ταβερνάκια εκείνης της εποχής! Και μετά, παρέες - παρέες τεσσάρων ή και πέντε ατόμων, τραγουδούσαν τις νύχτες ρομαντικά τραγούδια, εξυμνώντας τον έρωτα, την αγάπη, τον θαυμασμό τους γενικά προς το ωραίο φύλο, κάτω από τα καφασωτά παράθυρα του αγαπημένου τους προσώπου. Ευτυχής βέβαια ήταν η παρέα όταν δεν τους διέκοπτε την καντάδα κάποια βίαιη κίνηση του αυστηρού πατέρα, πετώντας τους κάποια μικρή πολυκαιρισμένη γλάστρα, ή ένα κουβά νερό. Την καντάδα μας την περιγράφει με μια μοναδική ζωντάνια ο συνταξιούχος δάσκαλος Μηνάς Παπαδάκης, στο βιβλίο του με τίτλο: “Ο παππούς μου ο Γιωργάκης”: “Δεν ήταν λίγες οι βραδιές που μας ξυπνούσαν ευχάριστα, ο απαλός ήχος του μαντολίνου και οι μαντινάδες των νεαρών που περνούσαν από το δρόμο, κάνοντας καντάδα για τα όμορφα μάτια κάποιου κοριτσιού που έμενε στη γειτονιά. Τί μελωδία, και τί γλύκα είχαν Χριστέ μου οι κοντυλιές, μέσα στη σιγαλιά της νύχτας! Οι ερωτευμένοι νεαροί σταματούσαν για λίγο, έλεγαν κάποιες μαντινάδες με νόημα, που απευθύνονταν σε συγκεκριμένο πρόσωπο:

“Ξύπνα κι ο έρωτας περνά

από τη γειτονιά σου

χρυσή κορδέλα σου κρατά

να δέσεις τα μαλλιά σου”

και οι στίχοι όσο περνούσε η ώρα “αγρίευαν” συναισθηματικά:

“Τα μαύρα μάτια την αυγή

δεν πρέπει να κοιμούνται

μον’ να σφιχταγκαλιάζονται

και να γλυκοφιλιούνται”.

Και η παρέα ανάλογα με το ενδιαφέρον των μελών της, πήγαινε σ’ άλλη γειτονιά!

Προπολεμικό Ηράκλειο και συγκεκριμένα αρχές της δεκαετίας του ’30. Η καθημερινή ειδησεογραφική πολιτική φιλολογική και κοινωνική εφημερίδα του Ι.Δ. Μουρέλλου “Ελευθέρα Σκέψις” σε κύριο άρθρο της, μας λέει πως θα διασκεδάσουμε τις νύχτες του χειμώνα. Ένας χειμώνας που αρχίζει να μπαίνει σε λίγες μέρες και πάντα, όπως και όλοι οι χειμώνες, φαίνεται να είναι βαρύς και δύσκολος. Σας αναφέρω κάποια αποσπάσματα του αρθρογράφου που κάνει αναφορά στη διασκέδαση της νεολαίας και των γεροντότερων, μας λέει για το θέατρο Πουλακάκη και για τον πανελλήνιας φήμης καραγκιοζοπαίχτη Μόλλα, για τους κινηματογράφους του Μεγάλου Κάστρου και τα έργα που παρουσίαζαν και επίσης τους χορούς της εποχής εκείνης που ήταν το ταγκό, το βαλς, το φοξ αγγλαί, το φοξ φρανσέ και την ορχήστρα εκείνη που είχε σκοπό να γεμίσει την αίθουσα με γλυκούς χαϊδευτικούς ήχου!:

“Λοιπόν ο χειμώνας μπήκε για καλά. Στις πρώτες ραγδαίες βροχές ξαφνιαστήκαμε. Κυτάμε ψηλά το συννεφιασμένο ουρανό, χαμηλά τις πρώτες λάσπες κα τα ρυάκια των δρόμων και κυταχτήκαμε έπειτα μεταξύ μας. - Μπα; από τώρα χειμώνιασε! Οι γεροντότεροι μας είπαν όπως συνήθως, πως πρώτη φορά το θυμούνται αυτό το πράμμα. Οι οικογενειάρχες, οι σύροντες πλέον της μιας ψυχής εις τον ζυγόν του ρωμέικου λαιμού των, συνωφριώθηκαν. Εις τους κύκλους των πολυτέκνων. Συγκίνησις και ετοιμασία ψηφίσματος κατά του καιρού. Οι νοικοκυρές συλλογιούνται τις προμήθειες που θα... διατάξουν για το χειμώνα. Οι χτηματίες κλαίνε για τις καταστροφές. Και η νεότητα ετοιμάζεται να διασκεδάσει. Προ παντός η νεότητα η αμέριμνη, που τρώει ακόμα αυτό έτοιμο, που περνά απ’ το “χαρτζιλίκι” και δεν δίνει πεντάρα για το τίποτε. Αλλά κι η βιοπαλαίουσα νεότης τα αυτά εννοεί να τη γλεντήσει. Ε! τί θα πει πως δυσκολεύεται να βγάλει τις καθημερινές ανάγκες; Ίσα - ίσα απ’ αυτές τις ανάγκες περικόβει για να ικανοποιήσει μια πνευματική της ανάγκη, τη διασκέδαση.

- Κι οι γέροι. Αλλά ελάτε λοιπόν αγαπητοί συμπολίται και σεις μεσόκαιροι, και σεις γέροι (μισοκαιρίτισσες και γρηές, δε λέω, γιατί δεν υπάρχουν). Ελάτε να το πήτε κρυφά στ’ αυτί σας. Μεταξύ σας, χωρίς ν’ ακούσουν οι νεαροί. - Μπρε καλά είναι κείνα όλα μα... Κι όμως το προσπερνάτε και το μα. Η διασκέδαση είναι ανάγκη απ’ τις πιο έμφυτες και απ’ τα καλά του πολιτισμού μας είναι ότι μας την ικανοποιεί εύκολα, θέατρα, σινεμά, χοροδιδασκαλεία για να πούμε τα κυριώτερα μέσα διασκέδασης. Απ’ τα καλά επίσης του χειμώνα είναι ότι μας δίνει την ευκαιρία να τ’ απολάψωμε καλλίτερα όλα αυτά. Κι εξάλλου, γιατί να στενοχωριούνται τα παιδιά! Έχουμε καιρό για τα βάσανα. Κι αφού είναι έτσι, πώς θα περάσομε το φετινό χειμώνα; Και πρώτα - πρώτα ας δούμε το θέατρο.

- Η σκηνή. Στο Ηράκλειο έχομε ένα θέατρο πολύ καλό αναλόγως - του κ. Πουλακάκη - κι ένα διευθυντή του, μοναδικό ν’ αντιλαμβάνεται τα γούστα του Ηρακλειώτικου κοινού και να προφταίνει κάποτε τις ορέξεις του - τον κ. Προβελέγγιο -. Τον βρίσκομε καθισμένο σε μια γωνιά του καφενείου του θεάτρου, ύστρα από μια βόλτα για συνδρομητές του θιάσου Αμηρά. Και μπαίνομε αμέσως στο ψητό. - Κύριε Προβελέγγιε, τί θα μας φέρετε το χειμώνα; Ο προϋπολογισμός της χειμωνιάτικης σεζόν του “Πουλακάκη” καθώς μας τον ανέπτυξε ο κ. Προβελέγγιος, είναι πολύ ικανοποιητικός. Πρώτα - πρώτα μας έφερε το θαυμάσιο θίασο Αμηρά, για τον οποίο γράψαμε τόσα πολλά και ξαναγράφομε σήμερα στη διπλανή στήλη, ωστε περιττό να να ξαναεπαναλάβουμε κι απ’ αυτή τη στήλη. Ο κ. Αμηράς θα δώσει περί τις τριάντα παραστάσεις και θα φύγει. Θα τον ακολουθήσει ποιός νομίζετε; - Ο Μόλλας. Μάλιστα! Θάρθει ο πανελληνίου φήμης καραγκιοζοπαίχτης Μόλλας. - Το κοινό μας είπε ο κ. Προβελέγγιος ζητεί να ξελάσει. Ορίστε λοιπόν, να γελάσει και να ευχαριστηθεί, γιατί θα γελάσει μ’ έναν κωμικό αριστοτέχνη στο είδος του. Στην Αθήνα, στη Δεξαμενή που παίζει, συγκεντρώνεται απ’ τον καλλίτερο κόσμο της πρωτεύουσας. Κι εδώ υποθέτομε το ίδιο θα γίνει. Γιατί πραγματικά ο κόσμος σήμερα κουρασμένος απ’ τις πίκρες που του ποτίζει όλη μέρα η ζωή, ο αγώνας έξω απ’ το σπίτι κι ο αγώνας με το σπίτι, διψά για γέλοιο.

- Η οθόνη. Θυμάστε κάποτε το κύμα της αστερομανίας πούχε τρελάνει τους νεαρούς και προ παντός τις νεαρές! Ο Βαλεντίνο! Ο Ναβάρο΅Ο Ντούγκλας! Η Πίκφορδ! Η Γκλόρια! Η Μαίη! Το χειμώνα μάλιστα ο κιν/φος - το σινεμά επό το ξενοπρεπέστερον και απλούστερον - παρέχει ένα σωρό τέρψεις. Μια ζεστή γωνιά, μια καλή συντροφιά μεσ’ στη σκοτεινιά, με μια γλυκειά μουσική, με τη μονότονη συνοδεία της μηχανής... ώ τι απόλαψι! Ο κιν/φος έχει φίλους, και φίλους πολλούς. Είναι αφορμή βέβαια κι η φτήνεια του σχετικά με συγγενή θεάματα. Δεύτερον, πιθανόν (πιθανόν μόνο;) το σκοτάδι. Αλλά δεν θα κάνωμε θεωρία, ε; Απλούστατα θα βρούμε τον κ. Ε. Κανδύλη. Ο φίλτατος κ. Κανδύλης γνωστός παλαίμαχος του θεάτρου που μετάφερε τώρα τη δράση του στη βουβή τέχνη, είναι συνδιευθύνων στον Απόλλωνα του προοδευτικώτατου επιχειρηματίου κ. Κ. Λιναρδάκη. Ο κ. Κανδύλης ευγενέστατος, μας δίδει τις πιο απαραίτητες πληροφορίες. Ο Απόλλωνας ο ωραίος θεός, υπόσχεται να μην αφήσει καμμιά θνητή ομορφιά που να μην την περάσει απ’ την οθόνη του. - Η ομιλούσα. Θάχετε ακούσει βέβαια για την ομιλούσα ταινία. Είναι ο τελευταίος θρίαμβος της επιστήμης κι η τελευταία κατάκτησις της βουβής τέχνης. Θάχομε ομιλούντα κιν/φο στο Ηράκλειο; Ασφαλώς για τώρα, όχι, γιατί η ειδική εγκατάσταση κοστίζει περί το ενάμισυ εκατομμύριο δραχνών! Απ’ όλους τους Αθηναϊκούς κιν/φους μόνο το Αττικόν παρουσίασε ομιλούσα ταινία. Οι εδώ ειδικοί μας έχουν την γνώμη για την ομιλούσα ταινία, ότι δύσκολα θα επικρατήσει σε μας τουλάχιστον, για το λόγο ότι χρειάζεται οι θεατές νάναι αγγλομαθείς για να καταλαβαίνουν τι λένε οι ηθοποιοί, κι ακόμα ότι ο ομιλών κιν/φος δεν εμπνέει τον θεατή κι αφαιρεί τη μυστικοπάθεια της βουβής τέχνης. Στην Αθήνα έμειναν ενθουσιασμένοι όσοι καρακολούθησαν την πρώτη του Αττικού, από την απόδοση της φωνής και του ήχου. Μια εκτέλεση του Λεβίτσκυ που άκουσαν, ραψωδίας του Λιστ, τους έδωσε την εντύπωση ότι ο καλλιτέχνης έπαιζε πιάνο πάνω στη σκηνή. Ο Κιν/φος Πουλακάκη θα λειτουργήσει μονάχα κατά διαστήματα, τους καιρούς που θα φεύγει ένας και ...δεν θάρχεται άλλος θίασος. Η Αγλαϊα θα λειτουργήσει κανονικότατα με το συνειθισμένο... Ρεπερτουάρ της.

- Ο χορός. Είναι διασκέδαση, ή είναι εξάσκηση υγιεινής και πλαστικής για το σώμα! Η αλήθεια είναι ότι ο χορός τα συνδυάζει και τα δύο αυτά όπως είναι επίσης αλήθεια ότι για μας εδώ, μόνο για διασκέδαση είναι ο χορός. Και χωρίς να θέλωμε να κάμωμε υψηλή θεωρία, μονολογούμε ότι ο χορός καθώς τον απολαμβάνομε μεις εδώ, χάνει κάποτε και της διασκεδάσεως το χαρακτήρα. Εν τούτοις η εποχή τόχει. Μες στο αίμα του νέου, της νέας, του μαθητή και της μαθητριούλας, του υπαλλήλου, του μικροέμπορα και μεγαλέμπορα, της μοδιστρούλας, της κεντήστρας, της νοικοκυρούλας του σπιτιού, της υπηρέτριας και της αριστοκράτισσας - μες στο αίμα της γεννηάς τέλος πάντων, τρέχει ο χορός. Και τί τα θέλετε! Ο χειμώνας τραβάει στον κλειστό χώρο. Οι πολλές αναπνοές, το μεγάλο νταβαντούρι, η τζαζ, ο χωρίς ρυθμό θόρυβος του χοροδιδασκαλείου, οι εύκολες και στενές - τόσο στενές γνωριμίες, τραβούν τη νεολαία - την ανήσυχη “νεολέρα” όπως την ονομάζουν οι όψιμοι ηθικολόγοι της παλιότερης γεννηάς. - Και φέτος. - Χορεύετε, δεσποινίς; Αστεία τυπική ερώτηση, την οποία κάθε κοψομεσιάζων καβαλλιέρος θα προφέρει προ κάθε κομψής ντάμας. Διότι ποιό θηλυκό δε χορεύει σήμερα; Παίρνει λοιπόν ο καβαλλιέρος την ντάμα του και... εμπρός θα χορέψουν. Αλλά τί; ή, ακριβέστερα, τί θα χορέψουν φέτος. Ταγκό; Φοξ; Βαλς; Ε, λοιπόν είναι άγνωστο ακόμη στους εδώ χορευτικούς μαιτρ ποιός θάναι για τη φετινή σεζόν ο κυριαρχών τύπος χορού. Φήμες εξ Αθηνών φέρνουν ως βασιλιά των χορών το Φοξ - αγγλαί αλλά είναι πρόωρη αυτή η φήμη. Το βέβαιο όμως είναι ότι το Φοξ, είτε ως Φοξ - αγγλαί, είτε ως Φοξ φρανσέ, είτε οπωσδήποτε αλλοιώς θα εξακολουθήσει να κρατά ένα μεγάλο μέρος των χορευτικών προγραμμάτων. Και για λόγους μόδας και κυρίως γιατί είναι ο ευκολώτερος χορός. Μπορέι μάλιστα πολλές φορές (ίδε Απόκριες) να μην είναι ούτε χορός. - Και το Ταγκό; ρωτά η ρομαντική δεσποινίς των δέκα οχτώ ανθηροτάτων Μαϊων. Η δεσποινίς φοβάται μη χάσει το ταγκό, τον προσφιλή της χορό που μοιάζει σαν ήρεμο κυμάτισμα ασπρογάλανης θάλασσας στο φως του φεγγαριού. Οι επιχειρηματίες του χορού ξέρουν τη σημασία αυτή του ταγκό - διάολε, αυτό έλειπε - και κανονίζουν το περιβάλλον του να επιδρά κι αυτό ακόμα στις νεαρές καρδιές που πάσχουν από φυσιολογικό ρομαντισμό - το ρομαντισμό της νιότης. Και όταν η ορχήστρα ξεχύνει τους γλυκούς χαϊδευτικούς της ήχους, ένα γλυκό ημίφως απλώνεται στην αίθουσα, γεμάτο μυστικότητα· και απαλά - απαλά εισχωρεί και καταχτά τις τρυφερές ψυχές μαζί με τις παθητικές νότες. Ε! κύριοι χορευτές, χορεύετε ταγκό; Όχι; Τότε τί τον μαθένετε το χορό; Το ταγκό και πάνω απ’ το βαλς ακόμη, πολύ περισσότερο πάνω απ’ όλα κείνα τα φοξ και τα τσάρλεστον και τα μπλακ - μπότομ - το ταγκό είναι χορός. Και θ’ άξιζε να μάθει κανείς χορό, και μόνο για να χορέψει ταγκό. Και για τούτο το ταγκό δεν θα πάψει να βρίσκεται πάντα σε πρωτεύουσα θέση. Δυστυχώς, στο Ηράκλειο μας, τα μέσα, κάποτε κι η θέληση λείπουν και το ταγκό, ο χορός της νοσταλγίας καταντάει να χορεύεται σαν χασάπικος! - Πουπέ. Για την ώρα μόνο μια σχολή Χορού - Χοροδιδασκαλείο, άνοιξε του κ. Γ. Καραγιάννη. Ο κ. Καραγιάννης, χορευτής από μικρός, μαθητής του θείου του χοροδιδασκάλου κ. Καραϊσκου κατόρθωσε να ξεπεράσει το δάσκαλό του και να γίνει σχεδόν ο καλλίτερος χοροδιδάσκαλος στο Ηράκλειο. Απόδειξη είναι ακόμη και το ότι μόνο αυτός τόλμησε ν’ ανοίξει από τώρα τη γνωστή Πουπέ του και ν’ αρχίσει μαθήματα και εσπερίδες. Για την ώρα βέβαια οι δουλιές αν και καλές σχετικά είναι όμως περιορισμένες. Ο καιρός με το ζεστό όψιμο καλοκαιράκι του δεν αφήνει τους νεαρούς να κλειστούν μεσ’ στο χοροδιδασκαλείο. Αλλά πού θα πάει. Οχτώβρης - Νοέμβρης, πλακώνουν οι χιονιές. Και τότε η πολυποίκιλη ζεστασιά θα μας τραβά όλους κι όλες στην Πουπέ και σ’ όσα κέντρα θ’ ανοίξουν στο μεταξύ. - Οι άλλοι. Γιατί φυσικά οι άλλοι που δεν άνοιξαν για τώρα θ’ ανοίξουν αργότερα. Όταν η ζήτηση αυξήσει θ’ αυξήσει κι η προσφορά. Κι ο παλαίμαχος Καραϊσκος κι ο επίσης παλαίμαχος Τριανταφυλλάκης που μας φέρνει κάθε χρόνο κι από ένα Αθηναίο χοροδιδάσκαλο - θ’ ανοίξουν κι αυτοί τα κέντρα τους, αλλά θ’ αργήσουν πιθανότατα. Έπειτα τις απόκριες, μην τα ρωτάτε! Θάχωμε και του Πουλακάκη και του “Απόλλωνα” δυο αίθουσες που μ’ όλη τη μεγαλότητά τους γεμίζουν και παραγεμίζουν τις μέρες κείνες της τρελής χαράς. Αλλά ας είναι· τότε τα λέμε καλλίτερα”.

Η σχολή χορού “Πουπέ” ήταν στην πλατεία του Αγίου Μηνά, δίπλα από τα γραφεία της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κρήτης. Αργότερα άλλαξε όνομα και μετονομάσθηκε “Σαβόι” και λειτούργησε ως χοροδιδασκαλείο στην πλατεία των 11 Ευκαλύπτων ή πλατεία Ρήγα Φεραίου εκεί κοντά που σήμερα είναι τα γραφεία της εφημερίδας “ΠΑΤΡΙΣ”.

Τα χρόνια περνούν και κάποτε δείχνουν κι αυτά το σκληρό πρόσωπό τους ακόμα και αν δεν φταίνε. Εκείνο το πρωινό της 28ης Οκτωβρίου 1940 οι Ηρακλειώτες πήγαν στις δουλειές τους όπως πάντα. Ξαφνικά οι μαθητές ειδοποιούνται ότι τα σχολεία έκλεισαν. Οι άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους για να μάθουν νεότερα. Ο ρυθμός της ζωής αλλάζει. Οι αρχές κινούνται άμεσα για να προστατεύουν τον πληθυσμό. Η σκληρότητα, οι βιαιότητες, η φτώχεια, η πείνα, ο θάνατος και οι καταστροφές σ’ όλο τους το μεγαλείο! Όμως πέρασαν κι αυτά! Ήρθε η πολυπόθητη μέρα της λευτεριάς. Στην πόλη μας οι καμπάνες των εκκλησιών ηχούν χαρμόσυνα, ο κόσμος βγαίνει στους δρόμους. Από τον Άγιο Τίτο μέχρι τη Νομαρχία αλλά και παραδίπλα την πλατεία των Τριών Καμαρών, εκεί στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, στον Άγιο Μηνά σ’ όλο το μήκος της Πλατειάς Στράτας, το Καμαράκι και τη Χανιώπορτα ξεχύνεται μια ολόκληρη λαοθάλσσα και γίνεται ένα ξέφρενο πανηγύρι, ένας ύμνος στην Ελευθερία απ’ όλους, ένα δάκρυ χαράς και ελπίδας! Η ζωή αρχίζει σιγά - σιγά να βρίσκει το ρυθμό της. Πολλοί Ηρακλειώτες είχαν φύγει με τους βομβαρδισμούς το 1941 για τα χωριά και γύρισαν αργότερα στο Ηράκλειο. Ο κόσμος είχε ανάγκη εκτόνωσης και ειδικά την μεταπολεμική περίοδο το είχε ρίξει στο γλέντι και στην καλοπέραση σχετικά.

Ο κ. Μανόλης Μακράκης θυμάται το κέντρο Αμυγδαλιές στην οδό Ακαδημίας, τη σημερινή οδό Ανδρέα Παπανδρέου, να είναι κάθε βράδυ γεμάτο από κόσμο, οι άνθρωποι να τρώγουν, να πίνουν και να διασκεδάζουν. Πραγματικά πολλά είχαν στερηθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου και ήθελαν να τα αναπληρώσουν. Θυμάται διάφορα γλέντια στην περιοχή της Πεδιάδας όπου έστρωναν οι άνθρωποι μπατανίες το Σάββατο το βράδυ για να υποδεχτούν το γνωστό βιολάτορα, τον Ηρακλή από την Επισκοπή, ο οποίος ήταν κουφός. Τα γλέντια ή ο γάμος διαρκούσαν 3-4 ημέρες. Ακόμα θυμάται τον λυράρη τον Νταντάλα με τις αυτοσχέδιες μαντινάδες του. Το ταγκό ή το βαλς που παίζονταν με τη λύρα και κάποιος από τους καβαλιέρους κατά τη διάρκεια του χορού φώναζε το: “ντάμα λυράρη ή ντάμα μπουφέ”. Στην πρώτη φράση έπρεπε να πάνε όλοι και να βάλουν χάρισμα στο λυράρη και στη δεύτερη φράση έπρεπε να πάνε να κεράσουν την ντάμα τους στο μπουφέ του μαγαζιού.

Πολλές φορές ο λυράρης αντί για κέρασμα έβρισκε και κουμπιά. Κάτι ήταν κι αυτό! Άλλα στέκια φαγητού και διασκέδασης ήταν η Ρομαντική γωνιά που βρίσκονταν στην οδό Ακαδημίας εκεί που σήμερα είναι το βενζινάδικο, η Ρεμβη στην οδό Χαριλάου Τρικούπη πίσω απ’ τον κιν/φο Σταυρωτή. Τα Τρία Πεύκα πάνω από την Όαση, το Λιμενικό Περίπτερο, η Καστέλα, ο Χιώτης στις Πατέλες με το “ντεκότο” του, χτυπητό αυγό σε ζουμί όρνιθας για τους ταλαιπωρημένους της νύχτας, ο γέρο Μπρας στον Πόρο και κάποια άλλα που μου διαφεύγουν.

Επίσης κάποια κέντρα υπήρχαν στα Σπήλια, όπως του Αβυσσηνού, του Κόκκινου και του Καλοκαιρινού. Ακόμα ανάλογη υπήρξε και η φροντίδα των ανθρώπων στην ένδυση και στην υπόδησή τους. Είχαν κάθε δικαίωμα να χαρούν, αφού ο πόλεμος είχε αφήσει έντονα τα σημάδια του! Κι εκείνη η γενιά έπρεπε με κάθε τρόπο να τα ξεχάσει και να ζήσει!

Νιώθω την ανάγκη να ευχαριστήσω τους κυρίους: Μανόλη Μαρκάκη, Γιάννη Δασκαλάκη, Κώστα Τοράκη για τις πολύτιμες πληροφορίες τους που πρόθυμα κάθε φορά μου παρέχουν. Ακόμα τον οφθαλμίατρο κ. Βαγγέλη Ροκαδάκη του οποίου η βοήθεια υπήρξε σημαντική στο κείμενό μου αυτό και φυσικά τον κ. Ξενοφώντα Λήμνιο για το πλούσιο φωτογραφικό του υλικό.