
“Στα ριζοθέμελα του Κούλε…’’
Νίκος Καζαντζάκης και γενέθλιος τόπος
Εάν τα ανθρώπινα όντα, και όχι μόνο, είμαστε δημιουργήματα της γεωγραφίας, εάν ο τόπος είναι εκείνος που καθορίζει την ζωή μας, τι είναι, άραγε ο γενέθλιος τόπος για τον δημιουργό…
O Καζαντζάκης γράφει στη ‘’Αναφορά στο Γκρέκο’’:
“Δοξάζω το θεό που ζει ακόμα μέσα μου πολύχρωμο, πολύβουο, δροσερό, το παιδικό ετούτο όραμα. Αυτό κρατάει το μυαλό μου ανέγγιχτο από τη φθορά…είναι η άγια στάλα το αθάνατο νερό, που δεν με αφήνει να πεθάνω…
”Αναφ. ( 50)

Ο Ν.Κ. γεννήθηκε στο Ηράκλειο 18 Φλεβάρη 1883 με το παλιό ημερολόγιο. Με το Γρηγοριανό είναι γεννημένος την 30/2, σε χρόνο άχρονο. Παρασκευή, τη μέρα των Ψυχών. Το ‘χει ο ίδιος πρώτος προσέξει! Είμαστε 14 χρόνια πριν την κάθοδο των Μεγάλων Δυνάμεων, των Άγγλων για το Ηράκλειο, και 15 χρόνια πριν την Αρμοστεία, δεκατέσσερα πριν τον μεγάλο ξεσηκωμό του 1897 και την φυγή του στη Νάξο. Θα χρειαστούν ακόμα τριάντα δύσκολα χρόνια πριν την ένωση του νησιού με την Ελλάδα.
Το Μεγάλο Κάστρο, τέλη του 19ου και αρχές του 20ου δεν ήταν παρά το ‘’Ηρακλειάκι’’ της Έλλης Αλεξίου, με πάνω κάτω 20.000 κατοίκους μισοί Τούρκοι, μισοί Έλληνες, (ελέγχεται η ακρίβεια της πληροφορίας αν πάρουμε υπόψη μας την επίσημη απογραφή του 1900). Η πόλη κλεισμένη στα βενετσιάνικα τείχη, τα μπεντένια της. Οι Κρητικοί κατοικούν στους φαρδιούς δρόμους, οι τουρκοκρητικοί στα στενοσόκακα.
Το σπίτι της οικογένειας είναι στο σοκάκι μεταξύ της σημερινής Γιαμαλάκη και της οδού 1770, στην συνοικία, για τους Κρητικούς, του Αγίου Ιωάννη Μακελά, βενετικό κατάλοιπο, (macelum= σφαγείο), άλλωστε ο Πρακτικίδης στη ‘’Χωρογραφία’’ κάπου πιο βόρεια τοποθετεί τα σφαγεία. Για τους Τουρκοκρητικούς είναι η συνοικία του Ρετζίπ Αγά ή και Σιβρί Τσεσμέ. Ο πατέρας ο Μιχάλης, το θεριό, με το μαγαζί στην Πλαθιά Στράτα κι αμπέλια έξω από των Χανιών την Πόρτα. Το πρώτο σχολείο, αν ακολουθήσουμε την περιγραφή του στην Αναφορά, κάπου στην Αγία Αικατερίνη. Εδώ πάντως : “…η γη δεν είναι το κέντρο του κόσμου κι ο άνθρωπος από την μαϊμού μας έρχεται’’ μαθαίνει συγκλονισμένος. Καθόλου τυχαίο που θα μεταφράσει πρώτος αυτός στην ελληνική γλώσσα τον Δαρβίνο, ‘’Η καταγωγή των ειδών’’ ( 1915) μοναδική για δεκαετίες μετάφραση. Θα προστεθεί και αυτό άλλωστε στα ‘’κατηγορώ’’ της ορθόδοξης Εκκλησίας. Κοντά στο σπίτι του η Οβριακή, θα πάει στο ραβίνο με τον πατέρα να μάθει ‘’οβραίικα’’ τρεις ώρες τη βδομάδα. Και τούτο το στοιχείο ας το συνδέσουμε με την διά ζωής εμπλοκή του με το εβραϊκό ζήτημα, τον κύκλο των Εβραίων κόκκινων γυναικών που θα συναντήσει και θα δεθεί στο Βερολίνο, τη σφοδρή επιθυμία και το ταξίδι στην Παλαιστίνη.
Οι Κρητικοί κατοικούν τους φαρδιούς δρόμους, οι Τούρκοι τα στενοσόκακα. Εδώ οι πρώτες μνήμες…ο κ. Περικλής, γιατρός από το Παρίσι φερμένος, η κ. Πηνελόπη που συνεχώς μασουλάει γαρύφαλλα, αλλά και η γειτόνισσα κ. Κατίνα, ο κ. Αντρέας, η πυρκαγιά, η Εμινέ και τα πρώτα τους παιχνίδια, η πρώτη δασκάλα, η κ. Αρετή με την κρεατοελιά, ο δάσκαλος Κρασάκης. Είναι η ‘’Φιλική Εταιρεία’’ που θα οργανώσει τους παιδικούς του φίλους για να σώσουν τον τόπο. Πώς να ξεφύγει άλλωστε από τα πορτρέτα των αγωνιστών του ’21 που ο καπετάν Μιχάλης είχε στον τοίχο κρεμασμένα… Το πρώτο μπάνιο στη θάλασσα και η φαντασίωση της γοργόνας, οι φυλλάδες της εποχής για τον Μεγαλέξαντρο έχουν μπει στη ζωή του. Ο σεισμός! Τόσο στην Αναφορά όσο και στον Κ. Μ. Η φλούδα της γης τρέμει, η βουή, ο σεισμός στο Κάστρο που ο δάσκαλος τον αποκαλούσε Μινώταυρο. Σίγουρα αναφέρεται στους απανωτούς σεισμούς του 1887, Μάρτιο 24, Ιούλιο 5, Οκτώβριο 31, σύμφωνα με τα ημερολόγια το λόγιου Ηρακλειώτη, Στέφανου Νικολαϊδη, ο κύριος 7.2 Ρίχτερ.
Και τα συναξάρια των Αγίων. Εκεί πήγαινε το χαρτζιλίκι του. Παιδάκι θα φύγει από το σπίτι, θα κατηφορίσει προς τον κόλπο του Δερματά, να πάει, λέει, με βάρκα στον Άγιον Όρος ν’ αγιάσει. Στο όρος θα πάει με τον ‘’αδελφό’’ Α. Σικελιανό το 1914. Πόσο, καθοριστικά για την ανάπτυξη της πνευματικής του οντότητας υπήρξαν ετούτα τα συναξάρια των αγίων;! Καπετάνιος, βεβαίως, και αδιαμφισβήτητος αρχηγός, αυτός ο ίδιος που πάνω απ’ όλα προσκυνούσε ο πατέρας, ο Άγιος Μηνάς. Ο πολιούχος του Κάστρου και η εκκλησία του, είτε ως πραγματικότητα είτε ως προβολή στο φαντασιακό, είναι κάτι πολύ πέρα από το θρησκευτικό αίσθημα στον Ν. Κ. Είναι η πόλη, η προστασία της πόλης, η επιβίωσή της, είναι ο αγώνας για ελευθερία - με δεδομένη τη διαφορετική θρησκεία του κατακτητή - είναι εν τέλει η συνέχεια, με θρησκευτικούς όρους είναι η αθανασία.
Στον Αραστά, πάλι, την σημερινή οδό Αργυράκη, κατοικεί η οικογένεια Αλεξίου, αλλά και το βιβλιοπωλείο και τυπογραφείο τους. Εδώ η πρώτη συνάντηση Γαλάτειας και Νίκου. Από δω ο γέρο Τούρκος Χουσεΐν Αγάς θα μεταφέρει τα γράμματα των ερωτευμένων. Στη γωνιά, την κόχη που κάνει η Αργυράκη συναντώντας την οδό Μονής Οδηγήτριας κατοικούσε η Εφεντίνα Καβαλίνα μαζί και το τραγούδι των παιδιών της γειτονιάς: “Εφεντίνα καβαλίνα που ‘χεις ψείρες στην κατίνα’’, ναι, σωστά θυμόμαστε τον Καπετάν Μιχάλη! Στο βιβλίο της, ‘’Για να γίνει Μεγάλος’’ η Έλλη Αλεξίου περιγράφει με λεπτομέρειες την Εφεντίνα, το γιοργάνι της, και το τραγούδι καθώς αργότερα θα το θύμιζε συχνά στον Νίκο, τα χρόνια της συντροφιάς τους στην Αθήνα. Η πλατεία “των τριών καμαρών’’ είναι ο τόπος της κυριακάτικης περιδιάβασης, με την μπάντα των Σκοτσέζων και τις γκάιντες. Εδώ η πρώτη θεατρική παράσταση που θα παρακολουθήσει, εδώ και η κατάρα του πατέρα για το θέατρο! Πάντως θέατρο θα παίξει ο ίδιος και μάλιστα το ρόλο του Κρέοντα, (1902), θέατρο θα γράψει εδώ, στο πατρικό σπίτι, πολύ νέος, 23 χρόνων, το 1906. “Όφις και Κρίνος’’ αφιερωμένο στην Τοτώ του, αν και ο ίδιος, πράγμα περίεργο, στην Αναφορά, υπονοεί ότι το έγραψε για την Ιρλαντέζα. Εδώ, αργότερα, νέος, κατέβαινε ο γιος του θεριού, για τον περίπατό του. Ψηλός, πολύ ωραίος, με το τρανταχτό του γέλιο, παρέα τον Μανόλη Γεωργιάδη, το Γιώργο Φανουράκη, το Χαρίλαο Στεφανίδη, τον Ανδροκλή Ξενάκη και λίγο αργότερα τον Κώστα Σφακιανάκη. Ο γεωπονικός κήπος είναι στην ίδια θέση που και σήμερα, σύρριζα στα τείχη, έξω από την Καινούργια Πόρτα, εκεί ένα από τα πρώτα ραντεβού του Νίκου και της Γαλάτειας. Στο νεκροταφείο του Αγίου Κωνσταντίνου, θα παρακολουθήσει παιδί γύρω στα τέσσερα την μετακομιδή των οστών της Αννίκας, της γειτόνισσας, η πρώτη γυναίκα που τον είχε πάρει στον κόρφο της. Παράξενο μα την αλήθεια μα και ο γάμος του με την Γαλάτεια τον Οκτώβριο του 1911 και με κουμπάρο τον Γιώργο Φανουράκη, εδώ θα γίνει, στο νεκροταφείο, μια και μόνο εκεί, πίστευε το ζευγάρι, πως θα γλιτώσει από τον Καπετάν Μιχάλη, ξεσηκωμένη βλέπετε η κοινή γνώμη της πόλης εναντίον τους, καθώς συζούν αστεφάνωτοι στην Αθήνα, στο πρώτο τους σπίτι στα Πατήσια επί της οδού Κνωσού! (σημειώνει ο Άρης Δικταίος). Η σχέση, λοιπόν, που ξεκίνησε με την φράση στο λεύκωμα του συμμαθητή Χατζηδάκη “Την Γαλάτειαν και μίαν καλύβην’’ εδώ θα επισημοποιηθεί και ίσως, με κάποια έννοια, εδώ και θα αλλάξει ρότα.
Οι περιγραφές για το Κάστρο της εποχής δεν χωρούν σε μια ομιλία. Άλλωστε ο επίμονος αναγνώστης ψάχνοντας παλιά αρχεία και την βιβλιογραφία για το Ηράκλειο, αντιπαραβάλλοντας τα τόσο με τα μυθιστορηματικά πρόσωπα στον Καπετάν Μιχάλη όσο και τα μικρά ονόματα της Αναφοράς του, διατρέχοντας την αλληλογραφία του, ιχνηλατώντας την πόλη, είναι σίγουρο ότι θα μπορέσει να ‘’ταυτοποιήσει’’ πρόσωπα της μικρής και μεγάλης ιστορίας, γεγονότα και χώρους. “Ο Καπετάν Μιχάλης είναι σκηνοθετημένος στις αυλές των σπιτιών μας’’ είπε τόσο εύστοχα ο λόγιος Ν.Τζερμαδιανός στο πολιτικό μνημόσυνο, το 1960.
Αξίζει, όμως, να περάσουμε, έστω επί τροχάδην, μια καθοριστική για τον Ν.Κ. και το έργο του περίοδο στο Ηράκλειο, αυτήν του ’24 – ’25, περίοδο υποτιμημένη από τους μελετητές του, με εξαίρεση το εξαιρετικό έργο του Πήτερ Μπιν, ‘’Ν.Κ. η πολιτική του πνεύματος’’ (Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης). Ο Ν.Κ. επιστρέφει στο Ηράκλειο μετά την Αυστρία και την Γερμανία και αφού κάνει στάση 3 μηνών στην Ασίζη, στο σπίτι της κοντέσας Πούτσι. Αν και θέλει να πάει στη Ρουσία, μαθαίνει ήδη τη γλώσσα και διαβάζει Άννα Καρένινα στο πρωτότυπο, όπως γράφει στη Γαλάτεια, φθάνει στην πόλη. Γιατί το έχει ανάγκη; Γιατί δεν υπάρχουν χρήματα; Γιατί η Γαλάτεια στο τελευταίο της γράμμα τον ενημερώνει τι συμβαίνει στον τόπο του με τους εφέδρους πολεμιστές και την δική της δυναμική παρέμβαση ; Θεωρεί έτσι ότι βρίσκεται πολύ κοντά στο όραμά του να γράφει επαναστατικά φυλλάδια, να ξεσηκώνει τον κόσμο και να κερδίζει νεοφώτιστους στο όνομα της κοσμοθεωρίας του;
Το σίγουρο είναι ότι το Ηράκλειο με το κίνημα των εφέδρων πολεμιστών γνωρίζει διαδηλώσεις και συλλήψεις. Από κοντά και οι πρώτοι πυρήνες μπολσεβίκων της πόλης. Ο Ν.Κ. πιστεύοντας ότι αυτό…’’όχι μόνο είναι δίκαιο και ηθικό, αλλά και γιατί αυτός είναι ο ακαταμάχητος ρυθμός της ανθρώπινης ιστορίας’’(από το τελευταίο σωζόμενο γράμμα στη Γαλάτεια), θα έρθει σε επαφή μαζί τους, να τους καθοδηγήσει, θα διασταυρώσει το ξίφος του μέσα από τον τοπικό τύπο με τον συντηρητικό Ηλία Διαλυνά , θα συλληφθεί, θα κρατηθεί επί 24 ώρες και θα καταθέσει στον δικαστή την απολογία του ή όπως αυτός το λέει, την “Ομολογία Πίστεως.’’ Δικαστήριο για την υπόθεση αυτή δεν θα γίνει ποτέ, ‘’εδώ μήτε καν δίκη θα μου κάνουν’’ γράφει στην Ελένη Σαμίου, που ακριβώς αυτό το διάστημα έχει μπει για καλά στη ζωή του, μετά τις διακοπές στο Λέντα. Με εκκίνηση αυτό το επεισόδιο του Ηρακλείου, αρχίζει και η γραφή της Οδύσσειας. Από τις επιστολές στην Ελένη, αλλά και την Αναφορά στο Γκρέκο, γνωρίζουμε με κάθε σιγουριά ότι ο Ν.Κ. απομονώνεται – απογοητευμένος, άραγε, που δεν έγινε μάρτυρας;- στο σπίτι της οικογένειας Γεωργιάδη στον Πόρο, κατάντικρυ στη Κρητική θάλασσα, πάνω από την Τρυπητή, όπως την θυμούνται οι παλαιότεροι. Εδώ, από τις 7 Οκτωβρίου 1924, θα δουλέψει την πρώτη γραφή (από τις εφτά) των πρώτων εφτά (Α-Ζ ) ραψωδιών της Οδύσσειας. Την ίδια περίοδο έχει παρθεί από κοινού με την Γαλάτεια η απόφαση για το διαζύγιο, ( ταξίδι της Αύγουστο ’24). Γνωρίζοντας καλά από τον ίδιο ότι, έργο ζωής του θεωρούσε την ‘’Οδύσσεια’’ καταλαβαίνουμε πόσο καθοριστικό για τον ίδιο και για το έργο του ήταν το διάστημα αυτό στο Ηράκλειο.
Ο Ν.Κ. είχε έναν συγκλονιστικό βίο, που σημάδεψε, εν γνώσει του, το έργο του, και που, κατά την ταπεινή μου γνώμη, ήταν, και είναι για τον αναγνώστη των πηγών, πιο συγκλονιστικός από το ίδιο του το έργο. Βεβαίως παρουσιάζοντας κομμάτια της ζωής στο γενέθλιο τόπο και αξιολογώντας τα, αξιολογούμαστε εμείς οι ίδιοι. Αλλά την ίδια στιγμή τι, ποια άποψη διαμορφώνει η ομιλούσα από τα διαβάσματα της και την δική της αξιολόγηση;
Η σχέση του Ν. Κ. με τον γενέθλιο τόπο είναι σχέση έλξης και απώθησης. Αγαπά και αποδιώχνει. Φεύγει και επιστρέφει. Ταξιδεύει συνεχώς και πάλι εδώ, στις καθοριστικές στιγμές της ζωής του. Επιλέγει να ζήσει, από την αρχή, μακριά από το Νησί, αλλά επιθυμεί να τον σκεπάσει το κρητικό χώμα. Στο κέντρο του έργου φέρνει το Μεγάλο Κάστρο αλλά και τη Μόσχα, την Άπω Ανατολή και την Ασίζη.
Τον Θεό του τον ψάχνει στο σκοτεινό βλέμμα του πατέρα του, που κουβαλάει μέσα του όλη τη φυλή και την ιστορία της, αλλά και στο απαλλαγμένο από κάθε επιθυμία και πόνο, βλέμμα του Βούδα. Σκύβει με επιμονή στις απόψεις του Νίτσε αλλά προσβλέπει και στις απόψεις των μπολσεβίκων στη Ρουσία. Λέξεις και φράσεις - κλειδιά διατρέχουν το έργο του και την αλληλογραφία του, ‘’πιστοποιώντας’’ το αμφίθυμο της συναισθηματικής του κατάστασης απέναντι στην πόλη. Τα μπεντένια, τα ριζοθέμελα του Κούλε, η μυρωδιά του σάπιου κίτρου και του χαρουπιού, το καριοφίλι κι η μαντζουράνα στην αυλή, τα τζιτζίκια στον ελαιώνα γύρω από την Κνωσσό, ένα λιγνό κυπαρίσσι, το ανάλαφρο, αρμονικό κουδούνισμα από το γιδοκόπαδο, ο Τεκές και η σοφή κουβέντα με τον Δερβίση , ο Καπετάνιος Άγιος Μηνάς πανταχού παρών. Οι, σχεδόν, κραυγές νοσταλγίας στα γράμματα του… “να παίρναμε τους δρόμους τους παμπάλαιους, να κόβαμε ένα σταφύλι από τ’ αμπέλι’’( γράμμα στη Γαλάτεια), ‘’ όταν γράφω για την Κρήτη, δεν έχω παρά ν’ αντιγράψω την καρδιά μου (γράμμα στον εκδότη του Ζουβενέλ) η προτροπή ‘’…γράφε, γράφε για τη βουλιαγμένη πολιτεία της νιότης μας…εγώ πολύ λίγα πράγματα μπόρεσα να σώσω στον Κ. Μιχ.’’ γράφει στον Θρασύβουλο Μαρκίδη.
Από την άλλη η ανάγκη για φυγή που κάποιες φορές γίνεται απώθηση: “μονότονες, αργοκίνητες οι μέρες στο Κάστρο…, η πυρετώδης ανία του αργοκίνητου επαρχιακού καιρού…, βαθιά ασάλευτη ζωή…, οι χώρες απλώνουν τα χέρια και με καλούν…, όσο θα ’μαι ζωντανός, μητέρα, θα φεύγω…, το σπίτι στένεψε, το Μ. Κάστρο στένεψε…, ο δρόμος στενός μου φάνηκε, οι εξάδελφοι παχιοί, άβυσσος μεταξύ μας…, ψυχή ιμπεριαλιστική (η ψυχή μου) που θέλει να κυριέψει τον κόσμο για να μπορεί ν’ ανασάνει…αχ! Τι άθλια μικρή είναι η ζωή στον τόπο μας…χάνομαι, λιώνω έτσι στη μικρή μας αυλή, Λένοτσκα!! ( γράμμα στην Ελένη).
Πάθος για τον τόπο του και την ίδια στιγμή η αποστροφή αυτού του ίδιου του πάθους. Ο γενέθλιος τόπος, κλεισμένος σ’ αυτά τα ίδια τα μπεντένια του νόστου, είναι μικρός για να τον χωρέσει. Μια κουκίδα στο χάρτη ο τόπος του, κι αυτός πεθυμούσε όλο το χάρτη! Ένα μικρό αλωνάκι ο τόπος του, αυτός να παλέψει, ήθελε, ως άλλος Διγενής, σε μεγάλα αλώνια. Είναι ο τόπος της αθωότητας και του χαμένου χρόνου, και εδώ δεν θυμόμαστε μόνο τον Μαρσέλ Προύστ αλλά και τον Σοπενχάουερ που τόσο επηρέασε τον Ν.Κ. …’’ μας ξεγελάει ο χρόνος φορώντας τη μάσκα του χώρου. Αν ταξιδέψουμε ως εκεί θα συνειδητοποιήσουμε την πλάνη μας’’
Ο γενέθλιος τόπος: που πέφτει ο σπόρος στο χώμα, ματωμένο, φορτωμένο δάφνες το κρητικό χώμα, αλλά όχι ο τόπος της αποκομιδής του καρπού. Για τούτο, άλλα ταξίδια χρειάζονται, άλλα πετάγματα, εκεί που η Ιστορία σαρώνει με τις αλλαγές της τη ζωή των ανθρώπων. ‘’ Καλή η Κρήτη, μα μονάχα για να πάρεις φόρα’’ φωνάζει, θαρρείς, ο ίδιος στην Αναφορά.
Ο Ν. Κ. ήθελε να γίνει μεγάλος κι ο τόπος στενός γι’ αυτό του το ταξίδι. ‘Ήθελε να γίνει μεγάλος, μ’ έναν τρόπο που ξεπερνά την απλή φιλοδοξία των κοινών ανθρώπων, η δική του είναι βαθιά μεταφυσική, έχει χαρακτήρα ‘’θρησκευτικό’’, στόχος του να υπερβεί με το έργο του τα κόσμια, τα τρέχοντα και ταπεινά. Είναι το δικό του όχημα για την ανέλιξη από την επιθυμία της ύλης στην πληρότητα, την παντοκρατορία του Πνεύματος. Ακριβώς όπως οι πίνακες του Ελ Γκρέκο. Εκείνα τα κορμιά – σκέφτομαι - που τραβιούνται προς τα πάνω, παλεύουν να αποχωριστούν από την ύλη και να συναντήσουν το άπιαστο πνεύμα, το ‘’θείο’’ , υψώνονται, λεπτύνονται, ανεβαίνουν προς το φως. Άλλωστε, Εκείνος το κατάφερε! Είναι ο Ελ Γκρέκο! Κι η σχέση του Ν.Κ. με τον Θεοτοκόπουλο δεν είναι απλώς η εντοπιότητα, το Μεγάλο Κάστρο, ( απόψεις που συχνά εκφράζονται με τρόπο και ‘’ ήθος’’ φολκλορισμού, που χαϊδεύουν τα Κρητικά αυτιά μας και πουλάνε, βεβαίως, στην αγορά) αλλά πράγματα βαθύτερα, κάποτε “σκοτεινά’’ που άπτονται της δημιουργίας του καλλιτεχνικού έργου.’’ …η μυστική αυτή κατεργασία –που- λέγεται δημιουργία’’ γράφει ο ίδιος. Του σπουδαίου έργου, του προφητικού, αυτού δηλ. που ξεπερνά τα όρια του τόπου και του χρόνου, κι έχει απ’ αρχής πετάξει τα στενά κουρέλια κάθε τοπικισμού, κάθε εθνικισμού, κάθε θρησκείας, κι επομένως κάθε φανατισμού.
Κι αν, με κάποιο τρόπο, πρέπει να τελειώσουμε αυτή την εισήγηση, μιλώντας για το γενέθλιο τόπο του Ν.Κ. , πάλι για την μνήμη θα πούμε, τη μνήμη ως συνέχεια, η αίσθηση εκείνη ότι από κάπου ερχόμαστε και κάπου πηγαίνουμε, αλλά και η μνήμη ως Κουλτούρα των ανθρώπων και των τόπων που συνεχίζουν, ακόμα κι όταν εμείς χαθούμε.
* Η Νίκη Τρουλλινού είναι πεζογράφος
Το κείμενο είναι εισήγηση που παρουσιάστηκε στις 3.11.08 στην εκδήλωση της Διεθνούς Ένωσης Φίλων Νίκου Καζαντζάκη.

