Του Μανόλη Σαβοϊδάκη*
Ο χώρος στον οποίο βρίσκεται ο Ναός του Αγίου Μηνά, ήταν πρότερον κήπος ανήκων εις τινα τουρκική οικογένειαν, εκ των πλέον ονομαστών της πόλης, ονόματι Αλή Βαϊράμογλου, που παραχωρήθηκε αντί του ποσού των 60.000 γροσίων. Εξευρεθέντος του καταλλήλου χώρου, συνήλθε μεγάλη πανηγυρική συνέλευση στην Μητρόπολη την 11ην Νοεμβρίου 1861, ημέραν Σάββατο και αποφάσισε την ανέγερσιν του Ιερού Ναού. Προς τούτο ωρίσθηκε και Επιτροπή Εράνων για το έργο. Η επιτροπή αποτελείτο εκ των Ανδρέα Καλοκαιρινού, Γεωργίου Καστρινογιαννάκη, Ιδομενέα Μαρκοπούλου, Χ’Ιωάννου Σαμαράκη, Κωνσταντίνου Εμμ. Παπαδάκη και Γεωργίου Καπνιστάκη και εκ των κυριών Βενετίας ή Βενετσάνας-μητρός του Μητροπολίτου Κρήτης Διονυσίου Χαριτωνίδου, Αριστέας Καλοκαιρινού, Ευθυμίας Ιωαν. Δρακάκι, Ευσεβίας Καστρινογιαννάκι, Πηνελόπης Αγγελίδου και Μαριγώς Γερασιμίδου.
Την ίδια ημέραν προσφέρθηκαν γενναία χρηματικά ποσά, χρυσά κοσμήματα, ενδύματα, ρουχισμός, γεννήματα σιτηρών, σφάγια μικρά και μεγάλα, αστικά ακίνητα και αγροτικά κτήματα. Αλλοι εκτελούσαν προσωπικήν εργασίαν λίαν επίπονον, υποχρεωμένοι να μεταφέρουν λίθους επί των ώμων και χειρών τους εξ αποστάσεως χιλιομέτρων. Κάθε δε Κυριακήν συνηθροίζοντο οι χριστιανοί πάσης τάξεως και ηλικίας και μετέβαιναν σε λατομείο στον Ξηροπόταμο μεταφέροντες ογκόλιθους σε τετράτροχα αμάξια που τα έσερναν με σχοινία ή τα έφερναν στους ώμους και τα χέρια τους.
Μεταξύ των συγκινητικών εικόνων αλλά και τιμητικών αξίζει να αναφερθεί εκείνη του μαθητόκοσμου της πόλης.
Στον λιμένα του Ηρακλείου είχεν αφιχθή πλοίον με φορτίον τούβλων προοριζόμενον για την οικοδομίαν του Αγ. Μηνά.
Πληροφορηθείς τούτο ο μαθητικός κόσμος της πόλης, ανέλαβεν την εκφόρτωσιν και μεταφοράν, μη δεχθείς μάλιστα ουδεμίαν επικουρικήν παρέμβασιν.
Και ήταν πράγματι συγκινητικόν το θέαμα μιας αλύσεως μαθητών από του λιμένος μέχρι της εκκλησίας, δια της οποίας μεταφέρθηκε όλο το υλικό επί των χειρών και των ώμων με χαρά και τραγούδια. Και όλα αυτά υπό τα έκπληκτα βλέμματα και τον θαυμασμόν των Τούρκων.
Το έργο όχι μόνον δεν συνάντησεν αντίδρασιν εκ μέρους των Τούρκων, αλλά και υπεστηρίχθη. Εξ εκείνων μάλιστα που προσέφεραν αξιόλογα χρηματικά ποσά είναι ο Σουλτάν Αβδούλ Αζίζ, καταθέσας το ποσόν των 40.000 γροσίων καθώς και ο Αντιβασιλεύς της ΑιγύπτουΣαΐτ Πασάς το ποσόν των 24.000 γροσίων. Δι’ ολόκληρον την οικοδομήν, εκτός της προσωπικής εργασίας εδαπανήθηκαν 2.374.067 γρόσια, ήτοι 30.000 λίρες χρυσές περίπου.
Αξιον αναφοράς το ιστορικώς γνωστό γεγονός δια την ανέγερσιν του τόσον περιβλέπτου ναού του αποτελούντος αγλάϊσμα όχι μόνον της Κρήτης αλλά και του Ορθόδοξου κόσμου, είναι η υπό Οθωμανού παραχώρηση έκταση κήπου του, δια την ανέγερσιν του Ναού του Αγίου.
Αναφέρω το γεγονός ως έχει: Παρά τον παλαιόν ναόν του Αγ. Μηνά, διέμενε καλογηρος τις ευσεβής, υπηρετών ως νεωκόρος και φύλαξ αυτού. Εις τούτον επαρουσιάσθη καθ’ ύπνον ο Αγιος, και του υπέδειξε την εξαγορά του εγγύς του ναού του κήπου και την ανέγερσιν εκείθε του Ναού.
Το ενύπνιον τούτο αφηγήθη ο ευσεβής καλόγηρος εις τους προεστούς και Δημογέροντας, οι οποίοι μετέβησαν αμέσως εις τον κάτοχον και κύριον του κήπου, Οθωμανόν, και εζήτησαν την εξαγοράν αυτού. Η οικογένεια αυτού εκ των φανατικωτέρων πιστών του Μωάμεθ, ηρνήθη οριστικώς την πώλησιν.
Την επομένην ενεφανίσθη πάλιν ο Αγιος εις τον εν λόγω καλόγηρον, εις τον οποίον συνέστησεν την αντί παντός τιμήματος εξαγοράν του κήπου. Το πράγμα εγνωστοποιήθη εκ νέου εις τους αρμοδίους, οίτινες μεταβάντες και πάλιν εις τον Οθωμανόν ιδιοκτήτην προσέφεραν υπερδιπλασίαν τιμήν της κανονικής τοιαύτης. Την ιδίαν όμως άκαμπτον άρνησην συνήντησαν και πάλιν εκ μέρους του ιδιοκτήτου, προσθέσαντος μάλιστα ειρωνικώς, ότι τότε μόνον θα συγκατατίθετο εις την παραχώρησιν, εάν ο εις το μέσον του κήπου υπάρχων παλαιός φοίνιξ (αγριοχουρμαδιά) εξερριζούτο και έπιπτε μόνος του κατά γης.
Την επομένην πρωΐαν μεταβάς ο Οθωμανός εις τον κήπον του, ως είθιζεν βλέπει εκριζωμένον τον φοίνικα ακέραιον εις απόστασιν αρκετών μέτρων από της θέσεώς του.
Επειδή ο Οθωμανός ιδιοκτήτης του κήπου, διεκρατείτο πάντοτε υπό σεβασμού προς τον Αγιον Μηνάν, ήδη δε ηρνείτο να εκτελέση την επιθυμίαν του, κατελήφθη αμέσως υπό τινος μελαγχολίας και φόβου. Εις τούτο συνετέλεσε πιθανώς και η αιφνίδια ασθένεια του υιού του.
Κατά τας πρωϊνάς ώρας και προ της εγέρσεώς του αισθάνεται μιαν ισχυράν σεισμικήν δόνησιν, ενώ συγχρόνως οραματίζεται τον Αγιον Μηνάν να τουλέγει παραινετικώς: “Παραχώρησε τον κήπον εάν δεν θέλεις να τραυματισθής με την απώλειαν του μεγαλύτερου σου τέκνου”, συνάμα δε θρόϊσμα βίαιου ανέμου ακούει να έρχεται εκ του κήπου.
Μεταβάς εκεί βλέπει κείμενον κατά γης τον φοίνικα εις απόστασιν μεγάλην της αρχικής του θέσεως, χωρίς ουδείς των ωρίμων καρπών του να έχει πέση. Πεισθείς πλέον ο Οθωμανός περί του θαύματος και της επιθυμίας του Αγίου αφ’ ενός, πιεζόμενος δε αφ’ ετέρου υπό της συζύγου του, παραχωρεί την έκτασιν του κήπου δια την ανέγερσιν του ναού, επί μετριωτέρα μάλιστα αποζημιώσει.
Ούτως εχόντων των πραγμάτων, τον θεμέλιον λίθον κατέθηκεν ο τότε Μητροπολίτης Κρήτης Διονύσιος-ο μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης-την 25ην Μαρτίου του 1862 ημέραν Κυριακήν. Μετά την θείαν και ιεράν λειτουργίαν, συνοδευόμενος υπό του κλήρου, φέροντος τας ιεράς στολάς και του συρρεύσαντος πλήθους των χριστιανών, ήλθεν εις το Αγιον Βήμα της νέας εκκλησίας, ένθα ετελέσθη αγιασμός και ανεπέμφθη δέησις υπέρ των συνδρομητών. Μετά ταύτα κατήλθεν ο Μητροπολίτης εις τα θεμέλια του Αγίου Βήματος του Καθολικού και μετά την εκφώνησιν της καταλλήλου ευχής επέθηκεν εν τω μέσω αυτού τον εκ μαρμάρου θεμέλιον λίθον επί μικράς λάρνακος εντός της οποίας ετέθη κανδήλιον ανημμένον μετά νομισμάτων χρυσών, αργυρών και χαλκίνων διαφόρων εθνών.
Επ’ αυτού εχαράχθη το εξής επίγραμμα.
“Ο θεμέλιος λίθος τούδε Ιερού Ναού επονομαζομένου ο Αγιος Μηνάς ετέθη την 25ην Μαρτίου του 1862, επί Αρχιερατείας μεν Διονυσίου του εξ Ανδριανουπόλεως, τη συνδρομή δε της φιλοχρίστου Χριστιανικής Κοινότητος της Νήσου ταύτης και των απανταχού Ορθοδόξων Χριστιανών”.
Το σχέδιον του Ναού εξεπόνησεν ο εξ Ηπείρου καταγόμενος αρχιτέκτων Αθανάσιος Μούσης, ονομαστός εν τη Χριστιανική Ανατολή, το οποίον ομόφωνα ενεκρίθη υπό του Μητροπολίτου και της επιτροπής.
Αι εργασίαι άρχισαν αμέσως και συνεχίστηκαν επί τέσσερα έτη και διεκόπησαν λόγω της επαναστάσεως του 1866. Το έργον επανελήφθη την 17ην Ιανουαρίου του 1883 επί Μητροπολίτου Τιμοθέου Καστρινογιαννάκη και επερατώθη μετά 12 έτη, ήτοι το 1895.
Αποπερατωθέντος του μεγάλου τούτου έργου, ετελέσθησαν τα εγκαίνια μεγαλοπρεπώς την 16ην Απριλίου του έτους 1895, ημέραν Κυριακήν των Μυροφόρων τελεταρχούντος του αειμνήστου Μητροπολίτου Κρήτης Τιμοθέτου Καστρινογιαννάκη, συνεργούσης απάσης της Ιεράς Επαρχιακής Συνόδου της Κρήτης.
Τα εκατέρωθεν του Κεντρικού κλίτους παρεκκλήσια ενεκαινιάσθησαν αυθημερόν. Το μεν δεξιόν καθοσιωθέν εις τον Απόστολον Τίτον, το δε αριστόν εις τους εν Κρήτη Δέκα Μάρτυρας. Ο λαός επανηγύρισεν επί τριήμερον τα εγκαίνια του Ιερού Ναού θεωρήσας αυτόν, ως και υπήρξεν, ιδικόν του δημιούργημα.
ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ. Ο επισκεπτόμενος τον Ναόν του Αγ. Μηνά δια πρώτην φοράν ξενίζεται αντικρίζων ένα έργον τόσον ογκώδες και πλούσιον εις την εμφάνισιν. Διότι όντως είναι μεγαλύτερος του Μητροπολιτικού Ναού των Αθηνών εις έκτασιν κατά 170 τ. πήχεις, ήτοι έχει εμβαδόν 1350 τ.μ. Το μέγιστον μήκοκς του είναι 42μ. και το πλάτος του είναι 30μ. Το σύνολο της χωρητικότηός του εις άτομα είναι 8.000 περίπου.
Το τυπικόν σχήμα του Ναού εν όψει είναι ο σταυρός, με ίσας και τας τέσσερας κεραίας, αλλ’ ο νάρθηξ, τα δύο εξομολογητήρια αι δύο δευτερεύουσαι είσοδοι και τα δύο κωδωνοστάσια παρεμβαλλόμενα δίδουν εις τον Ναόν περίγραμμα ορθογωνικόν, με ελαφρώς εξέχουσας τας κεραίας του σταυρού. Γενικά ο ναός είναι ρυθμού νεοβυζαντινού, επιδρώντος και του ρυθμού της αναγεννήσεως, μετά κιόνων δωρικού και ιωνικού ρυθμού.
Το ύψος του τρούλου από του δαπέδου είναι 32 μέτρα. Το αυτό ύψος έχουν και τα δύο κωδωνοστάσια του Ναού.
Εις το βόρειον κωδωνοστάσιον βρίσκεται ο μέγας κώδων κατασκευασθείς εις Τεργέστην και ζυγίζων 1920 χιλιόγραμμα.
Ανωθεν του νάρθηκος και των εξομολογηταρίων είναι τοποθετημένος ο γυναικωνίτης, εις ύψος 7 μέτρων από του δαπέδου, σχήματος (Π) και χωρητικότητος 2500 ατόμων, περίπου.
Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι κατά την διάρκειαν της Γερμανικής κατοχής εις τας δύο δευτερεύουσας αίθουσας, εις τας εισόδους των κωδωνοστασίων εστεγάζοντο αι δύο τάξεις της Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ηρακλείου, εις δε τον Νάρθηκα η Εμπορική Σχολή Ηρακλείου.
Εις την Ανατολικήν πλευράν του Ναού προεξέχουν το Μεγάλον Ιερόν και τα δύο μικρά τοιαύτα τα ανήκοντα εις τα δύο παρεκκλήσια. Ανωθεν του θυρώματος είναι γραμμένον “Δεύτε προς με πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι καγώ αναπαύσω υμάς”. Και άνωθεν τούτου υπάρχουν τρία παράθυρα χρησιμεύοντα ως φωταγωγοί.
Υπεράνω του διλόβου παραθύρου υπάρχει κυκλικόν παράθυρον, εκατέρωθεν του οποίου είναι τα γράμματα Α.Ω. εις δε το άνω μέρος αι λέξεις ΠΙΣΤΙΣ-ΕΛΠΙΣ-ΑΓΑΠΗ-ΑΓΑΠΑΤΕ ΑΛΛΗΛΟΥΣ και οι λατινικοί αριθμοί Ι-Χ συμβολίζουν τες τα 10 εντολάς.
Η εσωτερική μορφή του Ναού είναι η της Βασιλικής με εναλλασόμενους κίονας και ούτως η όλη αρχιτεκτονική του Ναού παρουσιάζει σύνολον εξαιρετικώς επιβλητικόν.
Το Τέμπλον, έχον ύψος 4 μέτρων και πλάτος 17 μέτρων, είναι κατασκευασμένον εκ Τηνίου μαρμάρου, καθώς και ο Δεσποτικός Θρόνος-τον οποίον ελάμπρυναν εξέχουσες προσωπικότητες ιεραρχών-και εγένοντο αμφότερα επί αρχιερατείας Τίτου Ζωγραφίδου, υπό του αρχιτέκτονος Α. Ορλάνδου στοιχίσαντα 1.000.000 δραχμάς περίπου. Τον εσωτερικόν διάκοσμον συμπληροί και ο εκ μαρμάρου Αμβων, με τας εικόνας των Αγίων τεσσάρων Ευαγγελιστών.
Η Ωραία Πύλη αποτελεί το διακριτικόν κόσμημα του Τέμπλου και σχηματίζεται εκ διδύμων πρασινοφαίων κιόνων, με κιονόκρανα εκ γλυπτού λευκού μαρμάρου. Ο επικρατών λευκός διάκοσμος του Τέμπλου είναι αι φυλάκανθαι, τα ανθέμια, αι κληματίδες, αι σταφυλαί, τα πτηνά και ρόδακες διαφόρων μεγεθών, πλαισιούται δε τούτο από τας εικόνας του Ιησού Χριστού, της Παναγίας, του Αγίου Μηνά, του Αποστόλου Τίτου και των Αγίων Δέκα. Αι εικόνες του Τέμπλου έχουν φιλοτεχνηθή υπό του Αγιογράφου Ευαγγέλου Μαρκογιαννάκη. Ο δε Δεσποτικός Θρόνος ευρίσκεται εν διακοσμητική αρμονία προς το Τέμπλο. Πλείσται άλλαι λεπτομέρειαι κοσμούν το εσωτερικόν του Ναού προσδίδουσαι εις αυτόν τοιαύτην αίγλην, ώστε να προκαλή τον θαυμασμόν κάθε προσκυνητού.
Εις το Σκευοφυλάκειον του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού του Αγ. Μηνά φυλάσσονται Ιερά κειμήλια ανεκτιμήτου αξίας, πολυτιμότερον δε τούτων το Ιερόν Λείψανον του Αγίου Μηνά, δώρημα του Αρχιεπισκόπου Σινά, Νικηφόρου, προς τον Μητροπολίτην Κρήτης, Γεράσιμον. Τούτο εκτίθεται εις κοινόν προσκύνημα την 11ην Νοεμβρίου ημέραν της Ιεράς Μνήμης του και την Τρίτην της Διακαινησίμου.
Ο Καθεδρικός Ναός του Αγ. Μηνά κοσμείται ακόμη με εξ Εικόνας του Μιχαήλ Δαμασκηνού, που αποτελούν, όχι μόνον υλικόν πλούτον ανυπολογίστου αξίας αλλά συγχρόνως ιστορικόν και καλλιτεχνικόν τοιούτον, μοναδικόν δια το Ηράκλειον. Αι Εικόνα αύται είναι: 1. Η πρώτη εν Νικαία Οικουμενική Σύνοδος 2) Μη Μου Απτου 3) Η Φλεγομένη Βάτος 4) Η Θεία Λειτουργία 5) Ο Μυστικός Δείπνος και 60 Η Προσκύνησις των Μάγων.
Η παράδοσις συνέδεσε το όνομα του Θαυματουργού Αγίου Μηνά στενώς μετά της πόλεως του Ηρακλείου, τον οποίον θεωρούν οι κάτοικοί του προσωπικόν δικόν τους Αγιον, Προστάτην και βοηθόν και τυγχάνει οίας λατρείας όπως ο Αγ. Σπυρίδων των Κερκυραίων, ο Αγ. Γεράσιμος των Κεφαλληνίων και Αγ. Διονύσιος των Ζακυνθίων.
Η αναφορά μου αυτή στον Αγ. Μηνά ας θεωρηθεί ένα ευλαβικό ταπεινό προσκύνημα στη Θεία Χάρη Του.
(Τα στοιχεία τα άντλησα από το βιβλίο του αειμνήστου Γεωργίου Συλαμιανάκη, καθηγητού της τότε Παιδαγωγικής Ακαδημίας Ηρακλείου, που κυκλοφόρησε κατά το έτος 1939, αλλά και το βιβλίο “Μορφωτικά Στοιχεία της πόλης του Ηρακλείου του 1960”, επιμελεία των τότε διδασκάλων της πόλης του Ηρακλείου).
* Ο Μανόλης Σαβοϊδάκης είναι συνταξιούχος δάσκαλος

