Από το Δημήτρη Σάββα

“Χαράματα ξεπρόβαλε στα τρίστρατα του χωριού μας ο τελάλης ο Κοσμάς, άντρακλας δυό μέτρα μπόι, με κάτι γουρλωτά καμηλίσια μάτια και μιά κουδούνα βαριά σαν καμπάνα. Ο κόσμος άνιφτος, βγήκε στις πόρτες και στα παράθυρα. Ένα σύγκρυο πέρασε απ’ τις καρδιές των ραγιάδων. Τί γύρευε πρωί - πρωί ο τελάλης; Τί ’χε να πει;

Τον Κοσμά τόνε λατρεύανε Ρωμιοί και Τούρκοι. Είχε το δικό του τρόπο να ξυπνάει την περιέργεια και τη συγκίνηση του κόσμου και να τους κάνει όλους να γελούνε ή να κλαίνε, ανάλογα με την περίσταση. Ακόμα και τα όρντινα και τους νόμους του κράτους, και τα μνημόσυνα, και τους γάμους, τα διαλαλούσε με δίστιχα, παροιμίες, σάτιρες. (Είχε αρχίσει από ψάλτης, ύστερα έπιασε σαντούρι σε Καφέ Αμάν, κι έπεσε με τα μούτρα στον έρωτα· μα σαν παντρεύτηκε, νοικοκυρεύτηκε κι έγινε τελάλης).

Κείνο το φθινοπωρινό πρωινό του 1914 η όψη του Κοσμά ήταν σκοτεινιασμένη, η βροντερή φωνάρα του δεν ήταν τραγουδιστή, κόμπιαζε, λες και ήταν τσεβδός ο χριστιανός.

- Κοσμά Σαράπογλου, του φώναξε αυστηρά ένας δημογέροντας, οι μέρες δε σηκώνουν χωρατά. Μπες ογλήγορα στην ουσία. Τί τρέχει μπρε και βγήκες με τ’ άστρα στσι δρόμοι;

- Τρέχουνε μεγάλα και τρανά πράματα, κυρ δημογέροντα. Μπλεξίματα ηβρήκανε το μαύρο τον ντουνιά. Στο γιαγκίνι όπου άναψε ο πόλεμος, μπαίνουμε τώρα και μεις. Ο πολυχρονεμένος μας Σουλτάνος ηβγήκε στο πλευρό του Κάιζερ. Με την Αυστρογερμανία βαδίζει κι ενάντια στην Ιγκλετέρα, στη Φραγκιά και στην Άγια - Ρουσιά, που μ’ ένα όνομα τσι λένε Αντάντ.

Ο κόσμος μούδιασε. Νά ’ταν για καλό τούτος ο πόλεμος; Νά ’ταν για κακό; Ένας κοντοζύγωσε τον τελάλη και του είπε ψιθυριστά:

- Και τα μικρά κράτη μπρε Κοσμά, σαν να πούμε η... λεγάμενη, η γαλανόλευκη, με ποιόνανε κάνει κολιγιά;

- Πού θες να ξέρω; Τελάλης τση Τουρκιάς είμαι, δεν είμαι μινίστρος τση Γαλλίας. Εγώ τούτα έχω εντολή να σας ιστορήσω από πάρτη του εδικού μας γκουβέρνου και τσιμουσιά παραπάνω”.

Την παραπάνω εισαγωγή, εξαιρετική για την ζωντάνια της και το περιεχόμενό της, “υιοθέτησα” από το αριστουργηματικό έργο της Διδώς Σωτηρίου: “Ματωμένα χώματα”. Δεν θα μπορούσε να γίνει και διαφορετικά, αφού στο σημερινό πόνημά μου θ’ ασχοληθώ μ’ ένα επάγγελμα που γνώρισε μεγάλη άνθιση μέχρι και το 19ο αιώνα και άρχισε να σιγοσβήνει αρχές του εικοστού. Τελάλης η Ντελάλης από την τουρκική λέξη τελάλ που σημαίνει κήρυκας, αυτός που διαλαλεί και κηρύσει δημόσια διάφορα πράγματα που αφορούν την κοινωνία. Το επάγγελμα του τελάλη δημιουργήθηκε αναγκαστικά τότε που δεν υπήρχαν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Από την αρχαιότητα ακόμα σαν πρώτος τελάλης μπορεί να χαρακτηριστεί ο Ολύμπιος Θεός Ερμής, που είχε την ιδιότητα του αγγελειαφόρου των θεών, αλλά και των ανθρώπων. Και τι δεν έκανε ο Ερμής! Βέβαια και εκείνη την εποχή, ανάμεσα και σε θεούς ακόμη, υπήρχαν οι ημέτεροι και οι προτιμήσεις και οι “θεϊκές” τρικλοποδιές, κάτι ανάλογο με τα πισώπλατα εσωκομματικά μαχαιρώματα που ζούμε έντονα στις μέρες μας.

Ο Ε, ήταν κυρίως αγγελιαφόρος των Ολυμπίων, εκτοπίζοντας την Ίριδα. Σε αυτόν προσφεύγει ο Δίας σε εξαιρετικά δύσκολες περιπτώσεις και κυρίως όταν πρόκειται να αποτρέψει τα αποτελέσματα της οργής και της μνησικακίας της Ήρας, όπως συνέβη με την υπόθεση της Ιως και το φόνο του Άργου ή με τη γέννηση του Διονύσου. Στον Όμηρο περιγράφεται γ μετάβαση του στη Νύμφη Καλυψώ για να θέσει τέρμα στην αιχμαλωσία του Οδυσσέα. Κατ’ επέκταση της ιδιότητας του αγγελιαφόρου ο Ε είναι ο ψυχοπομπός ή ψυχαγωγός, ο οδηγητής δηλ. των ψυχών. Στην Οδύσσεια αναφέρεται ότι ο Ε οδηγούσε τις ψυχές των φονευμένων από τον Οδυσσέα μνηστήρων κρατώντας το χρυσό ραβδί του.

Κινούμενος ο Ερμής μεταξύ θεών και ανθρώπων αλλά και του Κάτω Κόσμου ήταν σε θέση να προλέγει το μέλλον. Βέβαια οι νέοι τιμούσαν ιδιαίτερα τον Ερμή γιατί τον θεωρούσαν προστάτη της νεότητας. Έδινε δύναμη στους εφήβους ο Ερμής αλλά και σ’ όλους τους νέους! Ο τελάλης έπρεπε να είναι άνθρωπος της εμπιστοσύνης, ευχάριστος, ενώ ένα από τα προσόντα που έπρεπε να έχει βασικό ήταν η στεντόρια φωνή του και το κυριότερο να μην είναι επιρρεπής στο καλό μεζεδάκι, στο κρασάκι και στη ρακή. Γιατί τότε τα αποτελέσματα ήταν διαφορετικά και συνήθως έλεγε: “άλλα αντί άλλων”. Θυμάμαι στο χωριό μου, στο Λαύκο Πηλίου, δυό τελάληδες, οι οποίοι ήταν και κλητήρες στην τότε κοινότητα. Ο ένας, ο Κωσταντής, ένας γραφικός τύπος με την μόνιμα φορεμένη τραγιάσκα κι ένα καλάθι στο χέρι, το χειροκόφινο όπως το έλεγαν, αφού παράλληλα ασχολούνταν και με το μικροεμπόριο των χωριανών. Ο άλλος, ο μπάρμπα Νίκος, ένας καλλίφωνος ψάλτης επί σειρά ετών στην εκκλησία του χωριού μου. Θεός σχωρέστους! Και οι δυο τους επαγγέλλονταν και τον τελάλη του χωριού, ανακοινώνοντας στην πλατεία, τα βράδια, διάφορα ενδιαφέροντα γεγονότα με την χαρακτηριστική προσφώνηση: “Ακούτε το” ο πρώτος και “Κύριοι” ο δεύτερος. Για τον πρώτο, τον Κωνσταντή, άξια μνήμης είναι πολλά ευτράπελα, που διαλαλούσε στο χωριό. Όταν βρισκόταν στα κέφια του, αφού τα κοπανούσε συχνά, έβγαινε αυτόκλητος στην πλατεία και άρχιζε με το γνωστό “Ακούτε το...”. Σ’ ολόκληρη την πλατεία επικρατούσε νεκρική σιγή, οπότε ο Κωνσταντής συνέχιζε:

“Αύριο το πρωί θα φέρουν τις αίγες που είχατε παραδόσει πριν από κάποιο καιρό στο “γαμπρό”. Να πάτε να τις πάρετε γιατί είναι έτοιμες να γεννήσουν”. Αλλά και πολλά άλλα, αφού όλοι γνώριζαν τους αυθόρμητους αστεϊσμούς του Κωσταντή. Αλλά και στα χωριά του νησιού μας, απ’ ό,τι έχω ακούσει και έχω διαβάσει ο τελάλης έβγαινε σε αγναντερό σημείο του χωριού, συνήθως μετά το απόγευμα και προς το βραδάκι, όταν οι άνθρωποι είχαν γυρίσει από τις δουλειές τους, αμπέλια ή ελιές ανάλογα αλλά και άλλες διάφορες αγροτικές εργασίες που είχαν και φώναζε όπως ήταν αναμενόμενο, αφού πρώτα έβαζε τα χέρια σε σχήμα χωριού στο στόμα του για να τον ακούνε καλύτερα: “χωριανοί! ε! χωριανοί! Βγάστε έξω στις αυλές, στις λοτζέτες, ν’ ακούσετεεε”.. Περνούσε λίγη ώρα και μετά άρχιζε: “την Κυριακή θα παντρεύει το γιο του (ο τάδε) και σας καλεί”, “ο (τάδε) έχασε μια κατσίκα κι όποιος την είδε να του πει και θα πληρωθεί”, “τη Δευτέρα θα παίρνουν τη σταφίδα” κλπ. Στο τέλος της ανακοίνωσης έλεγε “εκούσετέ τοοοο...”. Ύστερα πήγαινε σ’ αυτόν που του έδινε την ανακοίνωση και τον κερνούσε μια ρακή με λίγο τυρί και τσιγάρα, αυτή ήταν και η πληρωμή του.

Τις κρατικές ανακοινώσεις τις έκανε ο αγροφύλακας. Έπαιζε τη σάλπιγγα, το μούζικο και φώναζε δυνατά και αυστηρά τις ακόλουθες ανακοινώσεις: “από αύριο το νερό θα είναι σειράς” “από αύριο θα εφαρμοστεί ζώνη για τα πρόβατα” “από αύριο αρχίζει η προσωπική εργασία”, “τη Δευτέρα θα έλθει ο κοινοτικός γιατρός”.

Σύμφωνα με πληροφορίες του προηγούμενου κειμένου αλλά και αυτών που ακολουθούν από το βιβλίο του Αντώνη Δαφέρμου με τίτλο “Παραδοσιακά επαγγέλματα που χάνονται” ο κάθε τελάλης ήταν υποχρεωμένος πολλές φορές να ανακοινώνει και πράγματα που προκαλούσαν λύπη και στον ίδιο αλλά και στους αποδέκτες: “αύριο το πρωί θα γίνει επίταξη και θα πρέπει να φέρετε τα μουλάρια σας στην πλατεία να τα παραδώσετε”!! Αλήθεια, με τι σπαραγμό ψυχής τα αποχωρίζονταν οι δύσμοιροι χωρικοί! Γνώριζαν βέβαια, πως δεν θα τα ξανάβλεπαν. Κάπου σε κάποια βουνοκορφή θα έγραφαν την τελευταία σελίδα της ιστορίας τους!!..

Εκείνα τα χρόνια, τα μετακατοχικά, τα δύσκολα, που έβγαινε ο ντελάλης χαρούμενος και φώναζε με όση δύναμη του είχε απομείνει: “αύριο θα μοιράζουν στου προέδρου το σπίτι αλεύρι, ζάχαρη, ρούχα...”. Ήταν η περίφημη αμερικάνικη βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ, της UNRA.

Aυτές και πολλές άλλες ανακοινώσεις φώναζε ο ντελάλης, άλλες ευχάριστες και άλλες δυσάρεστες. Έτσι κρατούσε ενήμερη τη μικρή κοινωνία κάθε χωριού. Το βράδυ, στο καφενείο, σχολίαζαν τις ανακοινώσεις αυτές οι χωριανοί και έπαιρναν αποφάσεις σαν σε μικρή βουλή.

Σίγουρα στα χωριά οι τελάληδες ήταν μέχρι τελευταία, γιατί στις πόλεις καταργήθηκαν όταν εμφανίστηκαν τα διάφορα μέσα επικοινωνίας.

Στο μεταφρασμένο τρίτο κώδικα του Τούρκικου Αρχείου Ηρακλείου, ο Νικόλαος Σταυρινίδης κάνει λόγο για μια δούλη η οποία αρνήθηκε να εξισλαμισθεί και πουλήθηκε. Ας δούμε όμως το κείμενο της μετάφρασης του αείμνηστου ιστοριοδίφη μας: Ο Σινάν Μπεσέ, υιός Ιμπραχίμ, εκ της συντεχνίας των κηρύκων (τελάλ) πόλεως Χάνδακος, εμφανισθείς ενώπιον του ιερού τούτου συμβουλίου, κατέθεσε επί παρουσία του υπέρ ου ο τίτλος ούτος Μεναχίμ, υιού Μουσά, εκ της ομάδας των Ιουδαίων, τα ακόλουθα: “Επειδή η με κεχωρισμένας οφρύς, γαλανούς οφθαλμούς και μεσαίου αναστήματος ιδιόκτητος δούλη μου Αννίκα, χριστιανή την εθνότητα, ηρνήθη να ασπασθή τον ισλαμισμόν, την επώλησα αντί 56 ασλανίων γροσίων και την παρέδωσα εις τον Μεναχίμ, παρά του οποίου, μετά την αποδοχήν της αγοράς και παραλαβήν της πωληθείσης, έλαβον ανελιπώς το ποσόν των 56 ασλανίων γροσίων. Από τούσε και εις το εξής η δούλη αύτη είναι ιδιοκτησίας εξ αγοράς του ρηθέντος Μεναχίμ, ουδέν δε δικαίωμα σχέσεως και μετοχής κέκτημαι εγώ επ’ αυτής”. Τούτων λεχθέντων και ιερονομικώς επικυρωθέντων, κατεχωρίσθησαν τη αιτήσει ώδε τη δεκάτη ογδόη Μουχαρέμ του έτους χίλια ογδοήκοντα τρία. Οι Μάρτυρες: Χουσεϊν Βέης, υιός Μουσταφά, Γιουσούφ Μπεσέ, υιός Αβδουλλάχ, Αλή Τσελεμπή, υιός Αβδουλλάχ, Ρετζέπ Τσελεμπή, υιός Αλή κλπ.

Επίσης ο Νικόλαος Σταυρινίδης κάνει λόγο για τελάληδες και τελάλησσες στα δελτία του τα οποία φυλάσσονται στο πλούσιο αρχείο του στη Βικελαία Βιβλιοθήκη. Με απλές αναφορές μας λέει για μια τελάλησσα που εξαφανίσθηκε για τις απολαβές των τελάληδων, για την τελάλησσα Μαρουλή, για τον κατάλογο των τελάληδων δι’ αναρμόστους πράξεις, για την καταλειπομένων περιουσίαν των τελάληδων, για κάποια συμφωνία τελάληδων και υπαλλήλων, για το διορισμό του τελάλ Μπασή και επίσης τον κανονισμό τον διέποντα τα των κηρυκείων. Όπως γνωρίζουμε το Ηράκλειο είχε πάρα πολλές συνοικίες οι οποίες είχαν αποκτήσει και διάφορα ονόματα. Αυτά τα ονόματα οφείλονται στις συντεχνίες, στα διάφορα επαγγέλματα που ήταν μαζεμένα σ’ ένα μέρος συνήθως. Για παράδειγμα, υπήρχαν τα Αχτάρικα, τα μπιτσαξίδικα, τα τερζήδικα και τόσα άλλα. Επόμενο λοιπόν ήταν να υπάρχουν και τα “τελάλικα” για τα οποία μας ενημερώνει ο Νικόλαος Σταυρινίδης χαρακτηριστικά: “Επί της σημερινής πλατείας Βενιζέλου της πόλεως Ηρακλείου και εις την βορείαν πλευράν ταύτης, έναντι του αναβρυτηρίου Μοροζίνη, ευρίσκοντο επί Τουρκοκρατίας τα “Τελάλικα” όπου μέχρι των μέσων του 19ου αιώνος εξησκείτο υπό των Τούρκων κηρύκων (τελάληδων) το δουλεμπόριον”.

Επίσης οι πιο μεγάλοι ίσως να θυμούνται αλλά σίγουρα θα έχουν ακούσει για τον τελάλη που φώναζε σε κεντρικά σημεία της πόλης μας, την είδηση της αναχώρησης του βαποριού που αρχές του εικοστού αιώνα έκανε το δρομολόγιο Ηράκλειο - Κωνσταντινούπολη, με ενδιάμεσους σταθμούς το Ρέθυμνο, τα Χανιά, τον Πειραιά, το Βόλο, τη Θεσσαλονίκη και την Αλεξανδρούπολη. Ο τελάλης καλούσε τον κόσμο να ετοιμασθεί για το ταξίδι του, αφού το πλοίο του Χατζή Νταούτη θα ξεκινούσε. Τότε δεν υπήρχαν τα τακτικά δρομολόγια όπως υπάρχουν σήμερα και γνωρίζει ο καθένας την ακριβή ώρα του ταξιδιού του. Στο περίπου γίνονταν κάποια πράγματα και ήταν όλοι ευχαριστημένοι. Τελάληδες όμως είχαν και τα συμβολαιογραφεία, ή κήρυκες όπως τους έλεγαν. Ο καλός φίλος κ. Ξενοφώντας Λήμνιος που πολλές φορές καταφεύγω στην βοήθειά του, θυμάται κάποιον τελάλη προπολεμικά στο συμβολαιογραφείο του Καλιωράκη στην συμβολή των οδών Έβανς και Γιαννιτσών, στη γειτονιά του. Τον θυμάται πολλές φορές να λέει συνήθως: “Βγαίνει εις δημόσιον πλειστηριασμόν το τάδε ακίνητον”. Στο βιβλίο του ο κ. Δαφέρμος χαρακτηρίζει τον κάθε τελάλη ως έμψυχο εφημερίδα της εποχής που μιλούσε. Η πληθώρα των διαφόρων μέσων που εμφανίστηκαν κατάργησαν τους τελάληδες και το επάγγελμά τους. Τότε που οι νοικοκυρές άνοιγαν δειλά - δειλά τις γρίλιες και επεδίωκαν να μάθουν απ’ αυτόν τα νέα. Πολλοί Ηρακλειώτες θα θυμούνται τον τυφλό εφημεριδοπώλη που τελάληζε τις τέσσερες Ηρακλειώτικες εφημερίδες με το δικό του χαρακτηριστικό τρόπο ξημερώματα: “Δράση, Ίδη, Πατρίς, Μεσόγειος”. Λένε ότι κατάγονταν από τη Σμύρνη, πρόσφυγας και ήταν τυφλός. Πολλές φορές διένειμε και τα συχνά έκτακτα παραρτήματα των προαναφερομένων εφημερίδων. Τον θυμούνται οι μεγαλύτεροι, προπολεμικά και μεταπολεμικά στο ρολόι του Μανουσάκη, απέναντι από την μπουγάτσα του Κιρκόρ και άλλες φορές πάλι στη γωνία του πενήντα τετραγώνου, στην πλατεία Νικηφόρου Φωκά, στο ρολόι του Ηλιόπουλου. Έμεινε σαν ένας από τους χαρακτηριστικούς τύπους της πόλης μας.

Πολλές φορές, εκτελούσε λειτούργημα ο τελάλης! Κατά τον Ζαχαρία Πρακτικίδη, στο πολύτιμο βιβλίο του με τίτλο: “Χωρογραφία της Κρήτης”, αναφέρονται τα εξής: Εις το τμήμα τούτο του φρουρίου προς την θάλασσαν και ακριβώς εις το σημείον όπου σήμερον το παλαιόν Ηλεκτρικόν εργοστάσιον, ευρίσκετο το μέγιστο τηλεβόλον η “Ντελή Τζουμάνα” όπως ελέγετο επί Τουρκοκρατίας, δια το οποίον ο Τούρκος κήρυξ (τελάλης) εφιστούσε την προσοχή των εγκύων γυναικών και γενικώς δια τα εύθραυστα έπιπλα (καθρέπτες κλπ.), όταν εγίνοντο γυμνάσια κανονιοβολισμού εις το Ηράκλειον”.

Όλα όμως φαίνεται πως έχουν ένα τέλος. Έτσι και οι τελάληδες, αυτοί οι ζωηροί και ακούραστοι άνθρωποι, με την ιδιόμορφη πολλές φορές αλλά πάντα βροντερή φωνή τους, καταργήθηκαν, η σημερινή εξέλιξη αλλά και η προηγούμενη, τους παραμέρισε. Ένα ακόμα επάγγελμα περνάει στην Ιστορία. Τα παιδιά μας σε κάποιο βιβλίο θα διαβάσουν γι’ αυτό ή κάποιος θα τους διηγηθεί κάποια ιστορία. Ο κ. Μαρίνος Ιδομενέως δράττεται αυτής της ευκαιρίας και μας φέρνει με το δικό του όμορφο τρόπο στους τελάληδες εκείνους...!!

“Με τη γκαρδιά μου σ’ αγαπώ

και δα το τελαλίσω

να μην μπορώ τα λόγια μου,

να τα γιαγείρω οπίσω”.



Το κείμενό μου περιέχει στοιχεία από τις μεταφράσεις του αείμνηστου Νικολάου Σταυρινίδη, από το βιβλίο του κ. Δαφέρμου για τα διάφορα επαγγέλματα, αλλά και πολλές μαρτυρίες από τους πάντα πρόθυμους να με πληροφορήσουν κάθε φορά συνεργάτες μου, τους κυρίους Ξενοφώντα Λήμνιο, Γιάννη Δασκαλάκη και Δημήτρη Μουδατσάκη. Τους ευχαριστώ από καρδιάς!