
Μια νέα σχολική χρονιά ξεκίνησε και μαζί μ’ αυτήν άρχισαν σε πολλές οικογένειες το άγχος και η ένταση για το διάβασμα των παιδιών, για το χρόνο που διαθέτουν στη μελέτη και για το αν μπορούν μόνα να προετοιμαστούν για τα μαθήματα της επόμενης μέρας.
Η αυτονόμηση των παιδιών στη μάθηση είναι μια πολύπλοκη διαδικασία, που χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια από τους μαθητές, τους γονείς και τους δασκάλους, ώστε να επιτευχθεί. Ο ελάχιστος ελεύθερος χρόνος που διαθέτουν πλέον στις περισσότερες οικογένειες και οι δύο γονείς έχει αλλάξει τα δεδομένα, με αποτέλεσμα να καθίσταται αναγκαία η λήψη πρωτοβουλιών από τους ίδιους τους μαθητές, προκειμένου ν’ ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του σχολείου.
Για το σημαντικό αυτό θέμα που απασχολεί πολλούς γονείς μιλά στην «Π» η Σχολική Σύμβουλος της 7ης Περιφέρειας Νομού Ηρακλείου Ελένη Μαράκη.

Ελένη Μαράκη: Γνωρίζουμε όλοι ότι η οικογένεια και το σχολικό περιβάλλον επηρεάζουν καθοριστικά την εξέλιξη του κάθε ανθρώπου. Επιδρούν στην ανάπτυξη τής προσωπικότητάς του και διαμορφώνουν το χαρακτήρα του.
Για την ομαλή ένταξη του παιδιού στον κόσμο των μεγάλων, αυτό που λέμε κοινωνικό σύνολο, κυρίαρχο ρόλο παίζουν οι γονείς και οι δάσκαλοι, που τα πρώτα χρόνια της ζωής του αποτελούν πρότυπα ισχυρά.
Ο ρόλος των δυο αυτών θεσμών, οικογένειας και σχολείου, ιδιαίτερα σήμερα, κρίνεται αρκετά δύσκολος και πολύπλοκος, κάτι που δημιουργεί και την αναγκαιότητα για στενή συνεργασία και των δύο.
Η οικογένεια, στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνικών εξελίξεων και ριζικών αλλαγών στις κοινωνικές δομές, υπέστη σημαντικές αλλαγές κυρίως στις διαφορετικές λειτουργίες της σε σχέση με το παρελθόν.
Οι αλλαγές αυτές, δεν ακυρώνουν το σημαντικό της ρόλο. Δημιουργούν όμως σοβαρά προβλήματα και πιέσεις που καθημερινά αντιμετωπίζουν οι γονείς, εμποδίζοντάς τους έτσι όλο και περισσότερο να συμμετέχουν στην ανάπτυξη και γενικότερα στη ζωή των παιδιών τους. Συγχρόνως όμως δημιουργείται εντονότερα η ανάγκη εμπλοκής τους σε θέματα που αφορούν τη σχολική ζωή και επίδοση των παιδιών τους.
Έτσι το θέμα της μελέτης στο σπίτι συχνά προβληματίζει πολλούς γονείς, καθώς γίνεται αιτία συγκρούσεων και αρνητικών καταστάσεων μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον. Το θέμα αυτό μπορεί να αφορά όχι μόνο μαθητές οι οποίοι έχουν κάποιο λόγο να δυσκολεύονται στα μαθήματα (π.χ. μαθητές με μαθησιακά προβλήματα, αλλοδαποί κτλ) αλλά και παιδιά που φαινομενικά τουλάχιστον, έχουν όλες τις προϋποθέσεις να τα καταφέρουν στο σχολείο. Εκφράσεις όπως:
«Δεν κάνει τίποτα μόνος του, περιμένει εμένα να είμαι δίπλα του»
«Αν αποφασίσει ν’ ασχοληθεί τελειώνει μέσα σε μισή ώρα, συχνά όμως φτάνουμε ως αργά το βράδυ και δεν προλαβαίνουμε»
«Το μυαλό του το έχει συνέχεια στο παιχνίδι»
«Αν την αφήσω μπορεί και να πάει αδιάβαστη στο σχολείο»
Οι εκφράσεις αυτές που συχνά μπορεί να συνοδεύονται από φωνές, καβγάδες ή ακόμη και χειροδικία δείχνουν την απόγνωση και το «δράμα» που μπορεί να βιώνει μια οικογένεια. Γεννάται, λοιπόν, το ερώτημα: Πώς θα μπορέσουμε να αυτονομήσουμε τα παιδιά μας; Πώς θα μπορέσουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους για το σχολείο;
Παρόλο που το ζήτημα φαίνεται σχετικά απλό, στην πραγματικότητα η αυτονόμηση στη μάθηση είναι ένα φαινόμενο σύνθετο. Ένα φαινόμενο που έχει τις ρίζες του στα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού, πολύ πριν αρχίσει το σχολείο. Ένα φαινόμενο πολυσύνθετο, που εξαρτάται από το συνδυασμό πολλαπλών παραγόντων (κοινωνικοί, εκπαιδευτικοί, οικογενειακοί κι ατομικοί).
«Π»: Τι εννοούμε ακριβώς, όταν ζητάμε από ένα παιδί ν’ αυτονομηθεί;
Ελένη Μαράκη: Βασικά, όταν ζητάμε από ένα παιδί να λειτουργεί αυτόνομα, ως προς τα σχολικά του καθήκοντα, εννοούμε ουσιαστικά να μπορεί να αναλάβει πρωτοβουλία, ώστε να πάρει αποφάσεις. Αποφάσεις τέτοιες, που, αν τις πραγματοποιήσει, θα μπορέσει και να προετοιμαστεί κατάλληλα για τα μαθήματα της επόμενης μέρας στο σχολείο. Άρα η αυτονομία συνδέεται άμεσα με την πρωτοβουλία και τη λήψη αποφάσεων. Θα πρέπει να γίνει κατανοητό πως οι αποφάσεις αυτές δεν έχουν να κάνουν μόνο με το να διαβάσει απλά τα μαθήματά του, αλλά και με το να προσδιορίσει το πώς θα οργανώσει τη μελέτη του σε γενικότερο επίπεδο, με ποια σειρά θα διαβάσει, πού θα διαβάσει, πόσο χρόνο θα αφιερώσει σε κάθε μάθημα και συγχρόνως με αποφάσεις αυτοελέγχου - αυτοδιόρθωσης (δηλ. «Είμαι καλά προετοιμασμένος για το μάθημα της ιστορίας» ή «Πρέπει να ξαναδιαβάσω τη φυσική, γιατί κάποιες ενότητες δεν τις κατάλαβα καλά»).
Για να υπάρξει αυτονόμηση στη μάθηση στη σχολική ηλικία, θα πρέπει να υπάρχει ανάλογη αυτονόμηση σε άλλους τομείς σε μικρότερες ηλικίες. Οι τομείς αυτοί, όπως είναι φυσικό στην προσχολική ηλικία, είναι άσχετοι με το σχολείο και αφορούν καθημερινές δραστηριότητες που έχουν να κάνουν με το φαγητό, το ντύσιμο, τον ύπνο, το συμμάζεμα των παιχνιδιών κτλ.
Το πάθος του παιδιού να τα καταφέρει μόνο του, χωρίς να γνωρίζει όλους τους κινδύνους που ελλοχεύουν από τη μια και συγχρόνως η ανάγκη των γονιών να το προστατέψουν απ’ αυτούς τους κινδύνους, είναι η αιτία των πρώτων συγκρούσεων.
Ακριβώς σ’ αυτό το πολύ σημαντικό σημείο θα πρέπει να δοθεί μεγάλη προσοχή, καθώς μπαίνουν οι πρώτες βάσεις για την αυτονομία του παιδιού. Η ποιότητα των συνδιαλλαγών και των διαπραγματεύσεων που θα ακολουθήσουν ανάμεσα στο παιδί και τους γονείς θα καθορίσει και το «ποσοστό» αυτονομίας που θα «περιέχεται» στην προσωπικότητα αυτού του παιδιού αργότερα. Ακριβώς σ’ αυτές τις συνδιαλλαγές «φυτεύονται» οι σπόροι της αυτονομίας τους καρπούς των οποίων θα συλλέξουμε αργότερα. Ο ρόλος των γονέων σ’ αυτή τη φάση ανάπτυξης κρίνεται ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς παίζουν κυρίαρχο ρόλο στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους. Είναι απαραίτητο όμως να ειπωθεί πως και η προσωπικότητα του ίδιου του παιδιού θα βάλει τη σφραγίδα της στο «πάρε-δώσε» αυτών των διαπραγματεύσεων. Έτσι παιδιά που είναι προσεχτικά και υπεύθυνα δημιουργούν θετικές προϋποθέσεις, για να τα εμπιστευθούν οι γονείς τους να λειτουργήσουν πιο αυτόνομα. Αντίθετα, παιδιά που είναι περισσότερο παρορμητικά, πιθανόν να δημιουργούν μεγαλύτερη ανασφάλεια στους γονείς τους, οι οποίοι, για να τα προστατέψουν, θα τα ελέγχουν πιο πολύ.
Στα χρόνια που θα ακολουθήσουν πριν από την έναρξη του σχολείου οι γονείς θα έχουν άπειρες ευκαιρίες σε καθημερινή βάση να ενθαρρύνουν ή αντίθετα να παρεμποδίζουν την πρωτοβουλία των παιδιών τους και να τα οδηγήσουν σε αυτόνομες ή πιο εξαρτημένες συμπεριφορές.
Γίνεται σαφές πως όλη η προηγούμενη «ιστορία» που κάθε παιδί κουβαλάει μέσα του και είναι διαφορετική όχι μόνο από οικογένεια σε οικογένεια αλλά και από παιδί σε παιδί, θα επηρεάσει το μεγάλο θέμα της αυτονομίας στη μάθηση. Ακριβώς, λοιπόν, επειδή αυτή η ιστορία είναι τόσο διαφορετική στον καθένα μας είναι δύσκολο να έχουμε έτοιμες λύσεις-συνταγές, για να αντιμετωπίσουμε τα όποια προβλήματα θα υπάρξουν στο συγκεκριμένο θέμα.
Έτσι σιγά-σιγά θα φτάσουμε στη σχολική ηλικία. Γνωρίζοντας τους παράγοντες αυτούς, δε θα δώσουμε την απόλυτη απάντηση στα παραπάνω ερωτηματικά, αλλά θα μας βοηθήσουνε όμως να καταλάβουμε - κάνοντας ο καθένας έναν εσωτερικό διάλογο - τι πρέπει να κάνουμε και πώς να συμπεριφερθούμε.
«Π»: Ποιος παίζει τον πιο καθοριστικό ρόλο στην αυτονόμηση του παιδιού;
Ελένη Μαράκη: Το θέμα της αυτονομίας αφορά και την οικογένεια και το σχολείο και το ίδιο το παιδί, δηλ. όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές.
Όσον αφορά το σχολείο και το δάσκαλο, ο δάσκαλος είναι ο φορέας της γνώσης, αλλά ταυτόχρονα καθοδηγεί, ενθαρρύνει το διάλογο, υποστηρίζει την έρευνα και δημιουργεί καταστάσεις στις οποίες τα παιδιά θα πειραματιστούν και θα χτίσουν σταδιακά τις γνώσεις τους.
Σ’ ένα παιδαγωγικό πλαίσιο που οι μαθητές θα διατυπώνουν ερωτήσεις, θα φέρουν αντιρρήσεις και θα αναπτύσσουν επιχειρήματα για να υποστηρίξουν ατομικά ή ομαδικά τις απόψεις τους, θα λάβουν δηλ. ενεργητικό ρόλο στη μάθηση και θα αναζητήσουν τη γνώση σε χώρους εκτός σχολείου (π.χ. βιβλιοθήκες, διαδίκτυο κτλ.), τότε σίγουρα αναπτύσσεται σταδιακά η ωρίμανση και η αυτονόμησή τους. Και αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να αναπτυχθούν πιο εύκολα και να μεταφερθούν κι εκτός σχολείου, δηλ. στο σπίτι. Σημαντικό ρόλο σε όλα αυτά βεβαίως διαδραματίζει και η προσωπικότητα του δασκάλου, το κλίμα που επικρατεί στην τάξη αλλά και ο όγκος της δουλειάς που δεν πρέπει να οδηγείται σε υπερβολές.
Η υπερφόρτωση και οι υπερβολικές απαιτήσεις, ιδιαίτερα στις πρώτες τάξεις του σχολείου, είναι το κλειδί για την απόλυτη εξάρτηση.
«Π»: Είναι σημαντική η συνεργασία δασκάλων- γονέων;
Ελένη Μαράκη: Είναι βασική προϋπόθεση για την επιτυχία του παιδιού στο σχολείο η καλή συνεργασία ανάμεσα στους ενήλικους με τους οποίους έρχεται σε επαφή καθημερινά. Η καλή σχέση ανάμεσα τους θα βοηθήσει και τις δυο πλευρές να γνωρίσουν καλύτερα τις δυνατότητες και τις δυσκολίες του παιδιού κι έτσι θα μπορέσουν να διαμορφώσουν κοινές ρεαλιστικές απαιτήσεις και προσδοκίες.
Θέτοντας ρεαλιστικές απαιτήσεις, προωθούμε την αυτονομία του παιδιού, καθώς το παιδί παράγει έργο με βάση τις δικές του δυνατότητες και όχι με τις δυνατότητες αυτών που το βοηθούν. Έτσι γνωρίζει και το ίδιο τα όρια του, αποκτά καλύτερη αυτογνωσία και αισιοδοξεί πως μπορεί να τα καταφέρει μόνο του χωρίς να χρειάζεται μονίμως «πατερίτσες».
Πολλές φορές τα βιώματα που έχουν οι ίδιοι οι γονείς από τους δικούς τους γονείς καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό, συνειδητά κι ασυνείδητα, τη σχέση που θ’ αναπτύξουν με τα παιδιά τους σε γενικότερο επίπεδο.
Κατ’ επέκταση επηρεάζεται και το πώς θα συμπεριφερθούν στο θέμα της μάθησης. Για παράδειγμα, αν είχαν γονείς που ήταν πολύ αυστηροί στα θέματα του σχολείου μαζί τους, πιθανόν να θελήσουν να υιοθετήσουν το ίδιο μοντέλο συμπεριφοράς στα δικά τους παιδιά, γιατί αυτό γνωρίζουν. Μπορεί όμως, αυτή ακριβώς η εμπειρία που είχαν ως παιδιά, να τους επιβάρυνε τόσο που να θέλουν να κάνουν ακριβώς το αντίθετο.
Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας των γονέων επηρεάζουν με τη σειρά τους το πώς θα χειριστούν το θέμα της αυτονομίας. Γονείς διαλλακτικοί, που έχουν μάθει να συζητούν και ν’ ακούν τους βαθύτερους προβληματισμούς των παιδιών τους, έχουν περισσότερες πιθανότητες να τα βοηθήσουν ν’ αυτονομηθούν. Αυτό, γιατί, μέσα από τη συζήτηση, θα δώσουν την ευκαιρία στο παιδί τους να λειτουργήσει ενεργητικά απέναντι στη μάθηση και σταδιακά να βιώσει με όμορφο τρόπο το γεγονός πως οι σχολικές υποχρεώσεις είναι στην ευθύνη του κι όχι των γονιών του.
Γονείς που αξιολογούν την προσπάθεια, σέβονται το ρυθμό τού κάθε παιδιού και κάνουν θετική κριτική βοηθούν, επίσης, στο να δυναμώσει η έμφυτη προδιάθεση του παιδιού για μάθηση.
Γονείς που έχουν ως στόχο την τέλεια εικόνα των γραμμάτων ή βάζουν πολύ δύσκολους μαθησιακούς στόχους στα παιδιά τους, ακρωτηριάζουν σταδιακά κάθε διάθεση για μάθηση. Παρεμβαίνοντας συνεχώς και διορθώνοντας αυτά που τα παιδιά κάνουν, προκειμένου να έχουν τις τέλειες εργασίες, δηλώνουν με τη συμπεριφορά τους πως τα παιδιά είναι «ανίκανα» να τα καταφέρουν μόνα τους. Με άλλα λόγια δημιουργούν τις τέλειες προϋποθέσεις για πλήρη εξάρτηση. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει πως δεν πρέπει να βοηθάμε να παιδιά, όταν αυτά πράγματι το χρειάζονται.
Ούτε βέβαια σημαίνει πως δεν έχουμε απαιτήσεις και προσδοκίες από τα παιδιά. Αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, θα ήταν καταστρεπτικό. Απλά τόσο οι απαιτήσεις μας όσο και οι προσδοκίες πρέπει να είναι ρεαλιστικές και να ανταποκρίνονται στο δυναμικό τού κάθε παιδιού. Κάθε οικογένεια έχει τη δική της δομή και τις δικές της ιδιαιτερότητες. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής απαιτεί και οι δυο γονείς να είναι εργαζόμενοι με αποτέλεσμα ο ελεύθερος χρόνος τους να μειώνεται δραστικά.
Δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις που ασυνείδητα τα παιδιά δε θέλουν ν’ αυτονομηθούν στη μάθηση ακριβώς γιατί είναι η μόνη ώρα που μπορούν να έχουν τη μητέρα τους σε αποκλειστικότητα.
Για τους γονείς, ακόμη και για τους γονείς εκπαιδευτικούς, η είσοδος του παιδιού τους στο σχολείο είναι μια πρωτόγνωρη εμπειρία που είναι φορτισμένη συγκινησιακά. Είναι φυσικό να χρειάζονται τόσο οι γονείς όσο και τα παιδιά τους το χρόνο τους, για να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα.
«Π»: Ποια στάδια στο σχολείο είναι κρίσιμα;
Ελένη Μαράκη: Οι πιο κρίσιμες τάξεις θεωρούνται η Α΄ και η Γ΄ τάξη του δημοτικού σχολείου και η εισαγωγή του παιδιού αργότερα στο Γυμνάσιο. Η Α΄ τάξη είναι ιδιαίτερα σημαντική, γιατί για πρώτη φορά το παιδί μαθαίνει να δουλεύει με συστηματικό τρόπο. Στη Γ΄ τάξη γίνεται η εισαγωγή των θεωρητικών μαθημάτων, επομένως τα παιδιά καλούνται να αναπτύξουν νέες δεξιότητες προκειμένου ν’ αντεπεξέλθουν. Αργότερα, στο Γυμνάσιο, αλλάζει όλο το πλαίσιο, καθώς τα παιδιά έχουν όχι μόνο περισσότερους καθηγητές αλλά και τις εξετάσεις στο τέλος της σχολικής χρονιάς. Είναι σημαντικό οι γονείς να βρίσκονται λίγο πιο κοντά στα παιδιά τους σ’ αυτές τις τάξεις όχι, για να τους προσφέρουν τη γνώση, αυτός είναι στόχος του σχολείου, αλλά για να τα δείξουν πώς να οργανώνουν τη μελέτη τους γενικότερα. Ο τρόπος που θα χειριστούν αυτά τα θέματα θα βοηθήσει τα παιδιά τους ή αντίθετα θα τ’ αποθαρρύνει να αυτονομηθούν.
«Π»: Οι ίδιοι οι μαθητές, που είναι και οι άμεσα εμπλεκόμενοι σ’ αυτή τη διαδικασία, τι πρέπει να κάνουν;
Ελένη Μαράκη: Από την πλευρά τους οι μαθητές θα πρέπει να είναι σε θέση να αναπτύξουν ένα σύνολο δεξιοτήτων προκειμένου να μπορέσουν να αυτονομηθούν. Ανάλογα με την ηλικία τους και την ιδιοσυγκρασία τους θ’ αναπτύξουν, άλλα παιδιά περισσότερο κι άλλα παιδιά λιγότερο, αυτές τις δεξιότητες. Όπως ήδη αναφέραμε στην αρχή, η αυτονομία στη μελέτη συνδέεται με ένα σύνολο αποφάσεων που δεν έχουν να κάνουν απλά και μόνο με την ανάγνωση κάποιου μαθήματος αλλά και με αποφάσεις για το πώς θα διαχειριστούν το χρόνο και το χώρο τους.
Γενικότερα, οι πιο σημαντικές δεξιότητες που θα πρέπει να έχουν τα παιδιά προκειμένου να τα καταφέρουν μόνα τους είναι:
* Να αναγνωρίζουν τον όγκο της δουλειά τους (π.χ. να ξέρουν ποια μαθήματα έχουν να διαβάσουν για την επόμενη μέρα και την ύλη στο καθένα από αυτά)
* Να επιλέξουν κατάλληλες στρατηγικές (π.χ. «Θα ξεκινήσω πρώτα με το μάθημα των Μαθηματικών, γιατί είναι το πιο εύκολο»)
* Να μπορούν να διευθετούν το χρόνο τους (π.χ. «Για την Ιστορία θα χρειαστώ περισσότερη ώρα, γιατί γράφω επαναληπτικό διαγώνισμα»)
* Να παρακολουθούν την πορεία τους σε σχέση με τις αποφάσεις που πήραν (π.χ. «Πράγματι τα Μαθηματικά ήταν εύκολα, χρειάστηκα μόνο 10 λεπτά»)
* Να οδηγούνται σε διορθωτικές παρεμβάσεις, όταν αυτό απαιτείται (π.χ. «Δε διάβασα καλά το μάθημα, θα πρέπει να το ξαναδιαβάσω»
Άλλοι παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την αυτονομία στη μάθηση είναι αυτοί που σχετίζονται με την κάλυψη βασικών αναγκών. Τα παιδιά της σχολικής ηλικίας είναι σημαντικό να κοιμούνται νωρίς, ώστε να έχουν την ευκαιρία να ξεκουράζονται επαρκώς. Ένα παιδί σχολικής ηλικίας είναι απαραίτητο να κοιμάται 8 με 10 ώρες καθημερινά. Επίσης, το θέμα της διατροφής είναι σημαντικό. Γεύματα πλούσια σε βιταμίνες και πρωτεΐνες βοηθούν τον εγκέφαλο να λειτουργήσει καλύτερα. Άλλα στοιχεία που πρέπει κανείς να λάβει υπ’ όψη του είναι η καθαρότητα του χώρου και η ησυχία. Τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας θα πρέπει να σέβονται το γεγονός πως το αδερφάκι τους, για παράδειγμα, πρέπει να διαβάσει και γι’ αυτό θα πρέπει να μην το ενοχλούμε (π.χ. να ακούγεται δυνατά η τηλεόραση).
Το μέρος που κάθε παιδί θα επιλέξει να διαβάσει τα μαθήματά του είναι προσωπικό θέμα. Δε θα πρέπει απαραίτητα ο χώρος αυτός να είναι το γραφείο στο δωμάτιό του. Μπορεί να είναι οποιοσδήποτε χώρος που θα έχει εξαρχής συμφωνηθεί και δε θα ενοχλεί τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Σημαντικό είναι να αισθάνεται το ίδιο πως το συγκεκριμένο μέρος το εμπνέει και έχει καλό φωτισμό.

