Του Μανώλη Τζουανάκη Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής-ΗΠΑ

Με μεγάλη λύπη έμαθα το απροσδόκητο πέρασμα του παιδικού μου φίλου, γιατρού Μανώλη Δετοράκη. Στο τετράμηνο συναπάντημα της αποδήμησής του ξαναγυρίζω στην Κρήτη από τα πέρατα του Νέου Κόσμου, έστω νοερά και καθυστερημένα, γιά να εκφράσω τα συλλυπητήριά μου στην οικογένεια του Μανώλη, την σύζηγο του Μαρία, τα παιδιά του Στάθη και Κατερίνα, την αδελφή του Αννα, τον αδελφό του Θεοχάρη που σαν μεγαλύτερος ήταν καθοδηγητής και παράδειγμα μας.

Δεν θα υμνολογήσω την εξαίσια ζωή και την κοινωνική προσφορά του Μανώλη γιατί αυτά είναι γνωστά σε όλους. Θα ανιστορίσω ο,τι αμυδρές αναμνήσεις μου έχουν απομείνει από τα παιδικά μας χρόνια, πριν σβήσουν και χαθούν μαζί με μένα, όταν μεγαλώναμε μαζί σε μιά εμπόλεμη περίοδο στους πρόποδες της Δίκτης.

Ελπίζω αυτές οι αναμνήσεις να είναι παρηγοριά στους δικούς του και παράδειγμα στους νεότερους που μεγάλωσαν σε ένα ειρηνικότερο και από υλική άποψη πλουσιότερο κόσμο. Στους γεροντότερους και ιδιαίτερα σε φίλους και συμμαθητές ίσως ξαναφέρουν μνήμες περασμένων χρόνων που χάθηκαν στην λήθη. Και στούς απογόνους των Ελλήνων και ιδιαίτερα Κρητών μεταναστών που έχουν γεννηθεί σε ξένες χώρες, όπως οι πέντε γίοι μου, ας είναι μάθημα και άρρηκτος δεσμός παντοτινής αγάπης με την πατρίδα των προγόνων τους.

Ο Μανώλης και εγώ γεννηθήκαμε το 1939 στο ειδυλιακό χωριό Αμαριανό με τα τρεχούμενα νερά και τον αιωνόβιο πλάτανο στην σκιά της Διογέννας Δίκτης. Το ενετόκτιστο αυτό χωριό βρίσκεται κοντά στον «πίονα δήμο - την έφορη πόλη» της αρχαίας Λύττου και το βουνό Αιγαίο, την σημερινή Δίκτη, που περιγράφει ο Ησίοδος στην «Θεογονία» τον Ογδοο πΧ αιώνα.

Μεγαλώσαμε σε ενα βουκολικό περιβάλλον πρωτόγονης τεχνολογίας. Η καθημερινή ζωή στην υπαίθρια Κρήτη εκείνο τον καιρό ήταν σχεδόν η ίδια που περιγράφει ο Ησίοδος στα «Εργα και Ημέρες», ένα είδος οδηγού ή «Καζαμία» των γεωργών της Ομηρικής εποχής. Ο λύχνος φώτιζε τα βιβλία μας την νύχτα, τα βόδια έσερναν το αλέτρι στα πετρόφορα χωράφια και ο βολόσυρος ξεκάρπιζε τα στάχυα στα Πέρα Αλώνια. «Εργα βοών και ημιόνων-δουλιές γιά βούγια και μουλάρια», έγραφε ο Ησίοδος και παινούσε την εργασία και την δικαιοσύνη σαν βασικές κοινωνικές αξίες.

Το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον – γονείς, παππούδες, δάσκαλοι, πνευματικοί πατέρες, συνχωριανοί -- και ο πόνος αυτής της εμπόλεμης εποχής σχημάτισαν τον χαρακτήρα και την κοινωνική προσωπικότητα όχι μόνο του Μανώλη αλλά και ολόκληρης αυτής της «Μεγαλοπρεπούς ή Αρετούσας Γεννεάς» του Βου Παγκοσμίου Πολέμου όπως την έχουν ονομάσει οι Αμερικανοί.

Η γεννεά αυτή ήταν ριζωμένη και μεγάλωσε με τις αξίες της προηγούμενης γεννεάς των παππούδων μας που επαναστάτησε και τίναξε τον ζυγό της Οθωμανικής τουρκοκρατίας, πολέμησε τους Βαλκανικούς πολέμους και τον Αο Παγκόσμιο Πόλεμο, επέζησε την Μικρασιατική καταστροφή και μετά την οικονομική ύφεση που ακολούθησε.

Ημασταν μόλις δυό χρονών όταν έπεσε η Κρήτη το 1941 μετά από μιά ηρωική μάχη που παραμένει αξέχαστη στα χρονικά του πολέμου. Το πολεμικό αεροδρόμιο του Καστελλίου που απέχει πέντε χιλιόμετρα από το Αμαριανό ήταν στρατηγικός στόχος της Γερμανικής Αεροπορίας Luftwaffe στην Μάχη της Κρήτης. Την περίοδο της Κατοχής από το 1941 ως το τέλος του πολέμου το αεροδρόμιο έγινε στόχος των συμμάχων.

Αεροπορικές επιδρομές εναντίον του αεροδρομίου εκτελούσαν η ΧΙΙ Μονάδα της Αμερικανικής Πολεμικής Αεροπορίας (USAAF-United States Army Air Force-το όνομα USAF υιοθετήθηκε μετά τον πόλεμο) με Β-17, Β-24 και Β-25 αεροπλάνα από την Μέση Ανατολή και την Τυνησία και η Αγγλική Βασιλική Αεροπορία (RAF-Royal Air Force). Βομβάρδιζαν τα αεροδρόμια στο Καστέλλι, Ηράκλειο και Χανιά-Μάλεμε με μεγάλη ένταση το 1943 για να παραπλανήσουν τους Γερμανούς από την επικείμενη εισβολή του Αμερικανού στρατηγού Πάττον και του Αγγλου στρατηγού Μοντγκόμερι στην Σικελία. Οι Γερμανοί νόμισαν ότι η εκστρατεία για την απελευθέρωση της Ευρώπης θα άρχιζε από την Κρήτη και συγκέντρωσαν στρατεύματα στο «Festung Kreta-Φρούριο Κρήτη», όπως έλεγαν την Μεγαλόνησο. Αργότερα τα χρειάστηκαν στην άμυνα της Σικελίας και της Ιταλίας αλλά είχαν ήδη εγκλωβιστεί από τους συμμάχους στην Κρήτη.

Για μάς οι πρώτες παιδικές εντυπώσεις του κόσμου ήταν το μούγγρισμα των «στούκας», το κροτάλισμα των αντιαεροπορικών πυροβόλων, οι εκρήξεις από τις βόμβες και μετά, αν υπήρχαν θύματα, ο θρήνος και τα μοιρολόγια. Τις νύχτες όταν έρχονταν τα συμμαχικά αεροπλάνα να βομβαρδίσουν το αεροδρόμιο, οι σειρήνες του συναγερμού ούρλιαζαν μέσα στον βόμβο των αεροπλάνων. Φωτεινές ρομφαίες προβολέων έσκιζαν τον σκοτεινό ουρανό αναζητώντας τα συμμαχικά βομβαρδιστικά. Πολλές φορές εύρισκαν τον στόχο τους με αποτέλεσμα να σκοτώνονται οι τολμηροί αεροπόροι που αναπαύονται σήμερα στο συμμαχικό νεκροταφείο στην Σούδα μακρυά από τις πατρίδες τους.

Οταν ακούονταν οι σειρήνες οι μανάδες μάς σήκωναν «λάδια» και έτρεχαν να βρούν καταφύγιο κάτω από ένα προεξέχοντα βράχο δίπλα στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στην πλατεία του χωριού. Οι τολμηρότεροι σκάλωναν πάνω στον βράχο για να βλέπουν τις αερομαχίες. Πολλές φορές αναζητούσαν καταφύγια στο Βαθύ Ρυάκι, στη Χαλέπα και σε σπήλιους στις ρίζες του Αφέντη. Τέτοιες ώρες τρόμου βρίσκαμε προστασία και πέρναμε θάρρος από ατρόμητους γονείς, παππούδες και γεροντότερους που ήσαν το βιβλικό «αλάτι της ζωής».

Και άλλες φορές σαν ησύχαζε ο κόσμος και έπεφτε η νύχτα, ακούονταν τα βαριά βήματα των Γερμανικών περίπολων στα πλακόστρωτα σοκάκια του χωριού. Οταν άκουα τα βήματα αυτά με κυρίευε τρόμος γιατί νόμιζα πως ερχόταν πάλι οι Γερμανοί να κοπανίσουν την μάνα μου και να μας ανακρίνουν για τον πατέρα μου Λευτέρη.

Mιά μέρα του Οκτώβρη 1943 ο Μανώλης και εγώ παίζαμε ξέγνοιαστοι δίπλα στο

δημοτικό σχολείο του χωριού. Περιμέναμε τον αδελφό του τον Θεοχάρη να σκολάσει. Ξαφνικά αεροπλάνα ξεπρόβαλλαν από την κορυφή του Αφέντη και άρχισαν να βομβαρδίζουν το αεροδρόμιο. Πάρα λίγο να πέσωμε θύματα μιάς βόμβας που έπεσε μακρυά από τον στόχο της, εκεί ακριβώς που καθόμασταν και κατέστρεψε το σχολείο. Σκότωσε τον Αριστείδη Κορναράκη και τραυμάτησε πολλά παιδιά, τον Θεοχάρη και τον αείμνηστο δάσκαλο Δημήτριο Κατσούλη.

Ευτυχώς ο πατέρας μου μας είχε αρπάξει από εκεί δευτερόλεπτα πριν σκάσει η βόμβα. Ο ίδιος ο Μανώλης περιέγραψε αυτό το επισόδειο σε ένα ολοσέλιδο άρθρο στο φύλλο της «Πατρίδας» στις 28 Σεπτεμβρίου 1995 γράφοντας οτι «...ο αείμνηστος πατέρας του που ήταν αντάρτης στο βουνό πετιέται ξαφνικά μπροστά μας πάνοπλος... και μας απέσπασε κυριολεκτικά από τα νύχια του θανάτου...». Ισως σωθήκαμε τότε γιατί η Θεία Πρόνεια είχε άλλο προορισμό για μας. Πολλές φορές αναρωτιέμαι αν σταθήκαμε αντάξιοι της σωτηρίας μας. Ο Μανώλης τώρα ξέρει την απάντηση σε αυτή την απορία. Εγώ πρέπει να περιμένω έως ότου έλθει ο βαρκάρης να με περάσει και μένα στην απέναντι όχθη της Αχερουσίας...

Ο πατέρας μου, ο σωτήρας μας από βέβαιο θάνατο, πολέμησε τους νεότουρκους του Ατατούρκ ως το Αφιόν Καραχισάρ της Μικράς Ασίας, επέζησε την καταστροφή της Σμύρνης και μετά στάθηκε σκοπός στο Σουφλί στα σύνορα της Θράκης. Μόλις έπεσε η Κρήτη τάχθηκε στην εθνική αντίσταση, στην ομάδα του Μπαντουβά, και συνεργάζοταν με τους συμμάχους. Το επάγγελμα του υποδηματοποιού που έκανε εκείνο τον καιρό «καλυκώνοντας» τα τρίγυρα χωριά του έδεινε την ευκαιρία να συλλέγει και να μεταφέρει χρήσιμες πληροφορίες και εφόδια για την αντίσταση και τους συμμάχους. Συνήθως έλειπε στα «κατοχώρια» και στα ορεινά λημέρια της αντίστασης. Μιά φορά οι Γερμανοί τον πέτυχαν στο σπίτι μαζί με τέσσερεις συναγωνιστές του αλλά αυτοί ξέφυγαν πηδώντας από δώμα σε δώμα χωρίς να τούς δουν οι Γερμανοί. Η μητέρα μου λέει πως μαζί τους ήταν και ο ίδιος ο Patrick Leigh Fermor ή Φιλεντέμ.

Οταν τέλειωσε ο πόλεμος ο πατέρας μου παραίτησε τα όπλα και σαν πρωτότυπος Αλέξης Ζορμπάς έκανε ασβεστοκάμινα στο Νιπιδιτό και καρβουνοκάμινα στον Τοίχο της Λυγιάς για τις επιχειρήσεις του κουμπάρου του Ανδρέα Ανεμογιάννη. Ο Ανδρέας και η οικογένειά του ήσαν υποστηρικτές και χορηγοί του αείμνηστου Κρητικού συγγραφέα Νίκου Καζαντζάκη. Οταν τελικά επικράτησε η ειρήνη μετά τον εμφύλιο και άρχισε η ανοικοδόμηση της βομβόπληκτης Ελλάδας, αυτός ζανάρχισε να κάνει τον τσαγκάρη στο Ηράκλειο. Οι σύμμαχοι και η Ελλάδα αναγνώρισαν τις υπηρεσίες του με διπλώματα και μετάλλια.

Eπειδή δεν έλεγε πολλά για τον πόλεμο όταν μεγάλωνα στην Κρήτη, τις περιπέτειές του αυτές τις έμαθα όταν ξαναγύριζα στην πατρίδα από την μητέρα μου, τα αδέλφια μου Στάθη και Αντώνη καί τους αειθαλείς θείους μου Γιώργο Βασιλάκη, Μανώλη Ψαράκη και τον μακαρίτη Νίκο Καλωσυνάκη που πολέμησαν τους Ιταλούς στο Αλβανικό μέτωπο και τους Γερμανούς στην Μάχη της Κρήτης.

Τον περασμένο Μάη στην επέτειο της Μάχης της Κρήτης το Τμήμα Γυναικών της Νέας Δημοκρατίας τίμησε και την μητέρα μου Μαρία με ένα βραβείο, ίσως σαν επιζούσα εννενηνταπεντάχρονη αντιπρόσωπο όλων των γυναικών της Κατοχής που αντιστάθηκαν και υπέφεραν γιά την ελευθερία. Οι πραγματικοί ήρωες και ηρωίδες όμως δεν είναι οι ζώντες αλλά οι πεσόντες στον βωμό της ελευθερίας.

Το καλοκαίρι του 1985 όταν έκανα διακοπές στην Κρήτη μαζί με την οικογένειά μου ανεβήκαμε στης Καράς το Πηγάδι στον Αφέντη γυρεύοντας τα λημέρια της αντίστασης και το Βατόνερο. Εκεί είχε γίνει και μιά μάχη την δεκαετία του 1860 τον καιρό της τουρκοκρατίας. Από εκεί είχε ξεκινήσει η επιχείρηση της απαγωγής του Γερμανού στρατηγού Κράιπε. Στην ανάβαση συναντήσαμε τυχαία τον Σηφογιάννη και τους γιούς του από την Κασταμονίτσα. Αυτός θυμήθηκε τον πατέρα μου, μας φιλοξένησε με Κρητική καταδεκτικότητα στην μάντρα του και μας έδειξε το λημέρι της αντίστασης και τον σπήλιο εκεί που ήταν ο ασύρματος.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ακολούθησε ο αλληλοσπαραγμός του αδελφοκτόνου εμφύλιου πολέμου που αιματοκύλισε την Ελλάδα πέντε χρόνια. Κόστισε την ζωή πολλών ανθρώπων και του θείου μου Γιώργου Τζουανάκη και ορφάνεψε τα πρώτα εξαδέλφια μου.

Τα προοίμοια επεισόδια του εμφύλιου πολέμου συνέβαιναν στην Αθήνα και σε άλλα μέρη της Ελλάδας όταν ο Μανώλης, ο Αριστής Δετοράκης, ο Γιώργης Δετοράκης, ο Νίκος Κρητσωτάκης, ο Αγγελής Σμυρνάκης, ο Νίκος Ψαράκης, εγώ και άλλα παιδιά αρχίσαμε στο δημοτικό σχολείο του Αμαριανού.

Δάσκαλος μας ήταν ο αείμνηστος Δημήτριος Κατσούλης. Το σχολείο στεγάζονταν σε δυό σπίτια γιατί το κανονικό σχολείο είχε καταστραφεί από την βόμβα το 1943. Μάθαμε να γράφωμε την αλφάβητο στην πλάκα με το κοντύλι. Στο μάθημα της καλλιγραφίας γράφαμε παροιμίες και αφορισμούς μαθαίνοντας τις διαχρονικές παραδοσιακές αξίες του Ελληνισμού που πέρασε η μιά γεννεά Ελλήνων στην άλλη μέσα σε τόσους αιώνες δόξας και σκλαβιάς, όπως «Μάθε νέος γράμματα νάχεις καλά γεράματα».

Ο φίλος μου ο Μανώλης ήταν φιλομαθής, εύλογος, ευσεβής και γενικά άριστος μαθητής που αγαπούσε τα «γράμματα» και τα βιβλία. Πολλές φορές του έλεγα πως ήταν μια ζωντανή εγκυκλοπαίδεια. Προφανώς η φιλομάθεια, η βιβλιοφιλία, η λογοτεχνία και η ευσέβεια συνεχίστηκαν σε όλη του την ζωή. Οταν έφεραν τα βιβλία μας από του Αληκιώτη το βιβλιοπωλείο, εμείς θαυμάζαμε τους πολύχρωμους χάρτες της Κρήτης. Προσπαθούσαμε να κατανοήσωμε και να φανταστούμε τον κόσμο πέρα από τα βουνά της Δίκτης. Στο μάθημα της γεωγραφίας ο δάσκαλος μάς έδειξε την Παλαιστίνη και το νεογέννητο κράτος του Ισραήλ στον χάρτη που κρέμονταν στον τοίχο και μίλησε για ένα άλλο αλληλοσπαραγμό που διστυχώς συνεχίζεται ακόμη.

Ο αείμνηστος αυτός δάσκαλος έθρεψε σώμα, ψυχή και νού των μαθητών του. Κάθε πρωί πριν αρχίσει το μάθημα ετοίμαζε ένα απλό πρόγευμα για τους μαθητές του σε μιά «σίγλα» στο προαύλιο του σχολείου. Ηταν το μόνο γεύμα της ημέρας γιά πολλά παιδιά. Ηταν γάλα και ψωμί από την «Διοίκηση Ανακουφιστικής και Ανασυγκροτικής Βοήθειας Ηνωμένων Εθνών- Δώρο του Λαού της Αμερικής– United Nations Relief and Rehabilitation Administration- Gift of the People of the United States of America-ΟΥΝΡΑ-UNRRA». Ετσι έγραφαν τα άσπρα τσουβάλια που έφταναν στην πλατεία του χωριού. Αλλα τσουβάλια γεμάτα πολύχρωμα ρούχα, ανάρμοστα στους μαυροφορεμένους Κρητικούς αλλά αναγκαία, έφταναν από την Νέα Ζηλανδία και την Αυστραλία. Ο πατέρας μου που ήταν τότε Πρόεδρος της Κοινότητας ενεργούσε όχι μόνο για την βοήθεια αυτή αλλά και για την υγειονομική υδροδώτηση του χωριού για να εξαλειφθεί ο τυφοειδής πυρρετός.

Στη Μάχη της Κρήτης ο δάσκαλος μας, μαζί με άλλους χωριανούς πατριώτες, κατέβηκε στις Γούβες και στους λόφους ανατολικά από το αεροδρόμιο του Ηρακλείου να πολεμήσει τους ουρανοκατέβατους αλεξιπτωτιστές.

Χρόνια αργότερα στο πανεπιστήμιο στην Αμερική γνώρισα ένα από αυτούς τους επιδρομείς. Ηταν ένας διάσημος Γερμανός καθηγητής με το όνομα Hans Sennholz. Οταν έμαθε πως ήμουν από την Κρήτη μου διηγήθηκε πως τον Μάη του 1941 ήταν ένας εικοσάχρονος πιλότος καταδιωκτικών αεροπλάνων στην Γερμανική Αεροπορία. Πολέμησε πάνω από τα Χανιά και το Ηράκλειο στην Μάχη της Κρήτης. Μετά πετούσε από την Κρήτη στην Βόρειο Αφρική υποστηρίζοντας τις επιχειρήσεις του Γερμανού στρατηγού Εργουην Ρόμμελ, την «Αλεπού της Ερήμου», εναντίον του Αμερικανού στρατηγού Πάττον. Εκεί τον κατέρριψαν μιά μέρα οι σύμμαχοι και τον έφεραν αιχμάλωτο πολέμου στην Αμερική. Αρχισε τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο του Τέξας με αλληλογραφία από το στρατόπεδο αιχμαλώτων και τελικά κατέλιξε καθηγητής οικονομικών. Οταν ήταν αιχμάλωτος στις ΗΠΑ η μητέρα του σκοτώθηκε σε ένα αμερικανικό βομβαρδισμό στην Γερμανία, ο πατέρας του πέθανε σε ενα ατύχημα στα ορυχεία και ο μόνος αδελφός του χάθηκε στην Γερμανική εκστρατεία Barbarossa εναντίον της Ρωσίας.

Αυτός όμως σώθηκε στην χώρα τών εχθρών του σαν αιχμάλωτος πολέμου. Ο πόλεμος μοίραζε τις τραγωδίες και στις δυό πλευρές χωρίς διάκριση.

Αυτό το ιδιότυπο χαρακτηριστικό των Αμερικανών να συντρίβουν και μετά να ανασυγκροτούν τους εχθρούς τους, βοήθησε τον αντίπαλο άξονα της Γερμανίας, Ιταλίας και Ιαπωνίας και την υπόλοιπη σύμμαχο Ευρώπη και Ελλάδα να επιζήσουν και να προοδεύσουν σαν ελεύθερες δημοκρατίες μετά τον πόλεμο. Ισως γιατί οι Αμερικανοί σαν «ανεμαζωξάρηδες» και σαν παιδιά και απόγονοι όλου του κόσμου ενδιαφέρονται γιά όλη την ανθρωπότητα. Αγαπούν και προστατεύουν την ελευθερία, την δημοκρατία και τις αξίες του δυτικού κόσμου που κληρονόμησαν από την αρχαία Ελλάδα.

Ο δάσκαλός μας ήταν και πρωτοπόρος «περιβαλλοντιστής» γιατί μας δίδαξε θαυμασμό, οικονομία και σεβασμό για τον φυσικό κόσμο. Οταν διάβασα ένα άρθρο του τωρινού ιστοριοδίφη δασκάλου Καλογεράκη από την Κασταμονίτσα για μια εκδρομή των μαθητών του σε ένα υδρόμυλο της περιοχής και μιά ιστορία του φιλόλογου εκπαιδευτή Κορναράκη για το σχολείο και την βρύση του Αμαριανού, θυμήθηκα τις οδοιπορικές και εκπαιδευτικές εκδρομές που κάναμε με τον δάσκαλό μας. Σε μια εκδρομή στην «Κεφάλα» μια ανοιξιάτικη μέρα του Μάη, μάς έδειξε τα απομεινάρια από ένα πεσμένο πολεμικό αεροπλάνο και μας εξήγησε τι σημαίνουν πατρίδα, θυσία και ελευθερία. Μετά μας εξήγησε το φάσμα του φωτός με τις δροσοσταλίδες που έλαμπαν σαν πολύχρωμα διαμάντινα πρίζματα στα ανθισμένα βαγιοκλήματα.

Για να εκπληρώσωμε τις κοινωνικές και οικολογικές υποχρεώσεις μας και ταυτόχρονα να βοηθήσωμε τις οικογένειές μας οικονομικά, μάς παρότρυνε να μαζεύομε οργανικό λίπασμα για κήπους και λιόφητα καθαρίζοντας τους δρόμους από «βουτσές και καβαλλίνες» που είχαν ξεραθεί στον ήλιο. Οταν ερχόταν κάποιος επίσημος στο χωριό ο δάσκαλος μάς έβανε να καθαρίζομε τον αμαξωτό δρόμο από τους άφθονους πέτρινους «τσούρλους».

Οταν ήλθε ο Μητροπολίτης Κρήτης Ευγένιος Ψαλιδάκης καθαρίσαμε τον δρόμο γιά να περάσει η «κούρσα» του χωρίς εμπόδια. Τα ταξίδια του αείμνηστου πατριώτη Αρχιεπισκόπου συνεχίστηκαν και τον έφεραν στην Αμερική τον Σεπτέμβριο του 1970. Τότε έδωσε το Μετάλλιο του πρώτου Επισκόπου της Κρήτης Αγίου Τίτου στην ΝΑΣΑ, στο αστροδρόμιο Κένεντυ-Κανάβεραλ, ένα χρόνο μετά την προσελήνωση της ανθρωπότητας στον γήινο δορυφόρο με το Αμερικανικό διαστημόπλοιο “Apollo 11”.

Οταν δεν είχαμε σχολείο βοηθούσαμε γονείς και παππούδες σε κήπους και χωράφια. Πηγαίναμε τα «ζούμπερα», τις γαλακτοφόρες αίγες μας, που κάθε οικογένεια είχε τουλάχιστον μία ή δυό για το γάλα και τα πασχαλινά ριφάκια, στην «βοσκαρά» προσέχοντας να μην κάνουν καμιά ζημιά να έχωμε προβλήματα με τον «δραγάτη». Οταν δεν έκανα τον «κάλφα» του πατέρα μου που ίσως ήθελε να με κάνει τσαγκάρη, ακολουθούσα τον παππού μου Μανώλη στις καθημερινές δουλιές του. Την ημέρα ήταν γεωργός και σαν βράδυαζε έκανε τον ντελάλη. Τον χειμώνα μερεμέτιζε τα εργαλεία του, τον ζυγό και το ξύλινο αλέτρι με τη γυαλιστερή σιδερένια μύτη. Οταν ο καιρός ήταν καλός φόρτωνε τα σύνεργα στο γάιδαρο μαζί με νερό, ψωμί, ελιές και ένα τσούκο κρασί, έκανε το σταυρό του και έπαιρνε τον δρόμο αξημέρωτα να ποτίσει κήπο, να κλαδέψει αμπέλια, να κεντρίσει αμυγδαλιές, να κάνει «καλουργιές» ή να πάει γουρουνάκια στο Αρκαλοχώρι γιά παζάρι. Στα χωράφια αυτός όργωνε και εγώ μάζευα τις πέτρες. Στον κήπο αντλούσε νερό με γεράνι και κουβά και εγώ έκοβα τα αυλάκια. Στο χειρόμυλο άλεθα το στάρι που γείνονταν ξυνόχοντρος στον ήλιο. Στον αχεριώνα πατούσα τα άχερα και στο πατητήρι τα σταφύλια. Ετρεχε ο μούστος και έκανε κρασί ο παππούς και «κιοφτέρια» μουσταλευριάς η γιαγιά στον ήλιο.

Ο γάιδαρος του παππού μου ήταν σκλάβος δουλευτής και είχε και δυό ταχύτητες, την συνηθισμένη ληθαργική-αργή και την βιαστική. Οταν ο παππούς βιάζονταν έβγαζε την «βουκέντρα», μιά τζίμπα αθανάτου, τζιμπούσε τον γάιδαρο στα πισινά και έλεγε «ία», ίσως «ξύπνα, πήγαινε, προχώρα». Από τότε απορώ τι σήμαινε και από που προήλθε, αυτό το «ία». Ο γάιδαρος αμέσως έβγαινε από τον ρεμβασμό του και επιτάχυνε το βήμα.

Το δειλινό όταν όλοι οι χωριανοί είχαν γυρίσει από κήπους και χωράφια και είχε καταλαγιάσει ο κόσμος, ο παππούς έπαιρνε την «κουρκούδα» του, το σύμβολο του μαντατοφώρου Ερμή που ακόμη κρατά και ο κήρυκας ή Sergeant-at-Arms του Αμερικανικού Κογκρέσσου και ανέβαινε στο δώμα να τελαλήσει. Στηριζόμενος στον ανηφορά και στην κατσουνόβεργα, με μιά στεντόρεια φωνή που αντιλαλούσε στις χαράδρες του Αφέντη από την Μαθιά ως την Κασταμονίτσα, τελάλιζε τα νέα. Καμιά φορά ήταν βαρυσήμαντα νέα πολέμου, ζωής και θανάτου αλλά τις περισσότερες φορές ήταν διαφημήσεις γιά την σφαγή και πούληση προβάτων και αιγών.

Οταν όμως ο Μακρηγιάννης έφερε το πρώτο ραδιόφωνο και το πρώτο τηλέφωνο του χωριού στο «ντουκιάνι» του –αυτά λειτουργούσαν με μπαταρίες που φόρτιζε ο Σταματογιώργης στο Ηράκλειο-- τα νέα ακούονταν κατευθεία από την «Χώρα» και από τους ραδιοντελάληδες της Αθήνας. Τα βράδυα το καφενείο έλαμπε στο φώς του Λούξ με τους αμίαντους και μέσα στο θόρυβο από ρακοπότηρα, τάβλια και τράπουλες ακούονταν νωχελικοί ανατολίτικοι ρυθμοί από το Κάιρο και κλασσική μουσική από την Βιέννη. Τελικά ο παππούς έχασε την δουλειά του ντελάλη, ο κόσμος άρχισε να μικραίνη και η παγκοσμιοποίηση ξεκινούσε και στο μικρό χωριό μας...

Ο Μανώλης, εγώ και τα άλλα παιδιά του χωριού παρακολουθούσαμε την Λειτουργία και τους Εσπερινούς στην εκκλησία του πολιούχου του Αμαριανού Αγίου Ευσταθίου και μάθαμε από τις θρησκόληπτες μανάδες μας να κάνωμε «μετάνοιες» μπροστά στην Ωραία Πύλη για ο,τι μικροαμαρτήματα είχαμε πράξει. Την Μεγάλη Εβδομάδα παρακολουθούσαμε τα πάθη του Χριστού στην εκκλησία και μαζεύαμε βάτους από τα ρυάκια γιά τον καλλωπισμό του χωριού και για να κάψωμε τον Ιούδα στην πατροπαράδοτη «φουνάρα» την Λαμπρή του Πάσχα.

Στα πανηγύρια του Αη Γιώργη και της Ζωοδόχου Πηγής εορτάζαμε τον ερχομό της άνοιξης με τα καλιτσούνια και τα κόκκινα αυγά του Πάσχα, τις αγκινάρες και τα χλωρά κουκιά. Πίναμε χαρουπίες, γκαζόζες και βανίλιες, παίζαμε με πολύχρωμους μύλους και θαυμάζαμε τους χορευτές και τους οργανοπαίκτες όπως τον μακαρίτη Μανώλη Συνωδινάκη που έπαιζε λαούτο και βιολί.

Ο Μανώλης ήταν δεινός ανταγωνιστής στα «απαλέτια», στο «ξυλίκι» και στους αγώνες που κάναμε στον «αμαξωτό» δρόμο συνήθως ξυπόλυτοι, «ποιός είχε παπούτσια τότε», έλεγε ο Μανώλης αργότερα. Πολλές φορές κυνηγούσαμε και το φορτηγό αυτοκίνητο του Σταματογιώργη από την Κασταμονίτσα και όταν δεν μπορούσαμε να το «μπροσταρέψουμε» κρεμόμασταν από πίσω στις αλυσίδες της καρότσας.

Σαν βασίλευε ο ήλιος μαζευόμαστε στο προαύλιο του Αη Στάθη να περιεργαστούμε τα πηγαινοερχόματα μιάς σκλόπας που είχε την φωλιά της στην «κουτσουνάρα» της εκκλησίας. Στην εσπερινή ησυχία ακούγοταν μόνο τα «γου-γου» της κουκουβάγιας και το σιγανό κουβεντολόι των μανάδων μας που συνήθως κάθονταν και βεγγέριζαν σε ένα δοκάρι δίπλα στο μαγαζάκι με τις καραμέλλες του Μπάρμπα Γιάννη. Εμείς διηγούμασταν τις εμπειρίες και τα κατορθώματα της ημέρας όπως τι πέρδικες, κοτσιφούς, κοράκους, βιτσίλες, αρκάλους, όφιδες, κατσόχοιρους, καλογυναικάρια, κολισαύρες και λιακόνια είδαμε εκείνη την ημέρα. Με παρότρυνση από μεγαλύτερους και για να αποδείξωμε την τόλμη μας, παίρναμε τους φακούς και γυρεύαμε πουλιά που κόρνιαζαν στα δέντρα κάτω απο το κοιμητήριο του Αη Γιάννη. Στον παραμικρό θόρυβο όμως απο την κατεύθυνση του νεκροταφείου το «βάζαμε στα πόδια» και αντιμετωπίζαμε τον χλευασμό και το ρεζιλίκι των μαγαλύτερων.

Αλλες φορές όταν τα πράγματα ήσαν ήσυχα και επικρατούσε πλήξη ανεβαίναμε με μια ομάδα συνομίλικων στον λόφο του Αη Γιώργη με τις σπάνιες Βυζαντινές τοιχογραφίες και κηρίσαμε πόλεμο στα Κασταμονιτσανάκια του γειτονικού χωριού. Τις «Ομηρικές Ιλιάδες» μας αυτές τις πολεμούσαμε με ασφεντόνες, λάστιχα και πετροβολές σαν αντάξιοι απόγονοι του Ιδομενέα που πολέμησε στον Τρωικό Πόλεμο.

Παιχνίδια δεν είχαμε. Είχαμε όμως πέτρες, λιόξυλα, σουγιάδες, φακούς, ασφεντιλιές, καλάμια και κανένα βαρελοστέφανο και αυτοσχεδιάζαμε με αυτά ό,τι επινοούσε το παιδικό μυαλό μας. Οταν ο μακαρίτης ο συνονόματός μου και αυτοδίδακτος μηχανικός Μανώλης Τζουανάκης σκάρωσε ένα χειροποίητο ποδήλατο, «τσουρλούσαμε» τα βαρελοστέφανα και φανταζόμαστε πως καβαλλικεύαμε και εμείς ποδήλατα. Κατασκευάζαμε μύλους από ασφεντιλιές, ασφεντόνες από βούρλα, «μαντούρες» από καλάμια και λάστιχα από διχαλωτά λιόξυλα. Ονειρευόμασταν πως ήμασταν κυνηγοί αλλά κυνηγόσκυλους δεν είχαμε, ούτε λαγούς πιάναμε. Μόνο κανένα τζάμι η κάπιου συνομίλικου την κεφαλή σπούσαμε με τις πετροβολές μας με το αποτέλεσμα να κάνωμε μετάνοιες στον Αη Στάθη.

Ενα καλοκαίρι κατασκευάσαμε ένα τηλέφωνο με δύο βερνικοκούτια και ένα σπάγγο, απομεινάρι ενός χαρταετού, για να συνδέσωμε δύο αλώνια. Χρόνια αργότερα γύρισα στην πατρίδα με πρόσκληση της κυβέρνησης γιά τον παγκόσμιο διαγωνισμό που κήρυξε η Ελλάδα το 1996 και 1997 για την θέση του Διευθύνοντος Συμβούλου του ΟΤΕ, του Οργανισμού Τηλεπικοινωνιών Ελλάδας. Οταν κατέληξα ως πιθανός τελικός υποψήφιος, όπως έγραφαν οι Αθηναικές εφημερίδες και η «Καθημερινή» στις 5 Δεκεμβρίου 1996, μου υπενθύμησε ο Μανώλης οτι υπεύθυνο για την εξέλιξη αυτή ήταν το «πιεζοτηλέφωνο» που σκαρώσαμε στα Πέρα Αλώνια. Ισως ήταν έτσι, αγαπητέ μου φίλε...

Ετσι περάσαμε τα παιδικά μας χρόνια αχώριστοι ως το 1950 όταν η οικογένειά μου μεταδήμησε στο Ηράκλειο. Ο Μανώλης και ο Θεοχάρης παρέμειναν στο Αμαριανό και παρακολούθησαν το Γυμνάσιο Καστελλίου. Οταν διάβασα τα αποχαιρετιστήρια άρθρα από τους συμμαθητές του Μανώλη στην «Πατρίδα» έμαθα με πόσες κακουχίες, αντιμετωπίζοντας καιρικές αντιξοότητες, αυτός και τα άλλα παιδιά από το Αμαριανό και τα τρίγυρα χωριά τελείωσαν το Γυμνάσιο στο Καστέλλι.

Στο Ηράκλειο γράφτηκα στο Ογδοο Δημοτικό Σχολείο στην Οδό Κατεχάκη πίσω από τον Αγιο Μηνά και δίπλα στην Αγία Αικατερίνη. Δάσκαλος μου στην έκτη τάξη το 1950-51 ήταν ο Γεώργιος Βέργης. Ο αείμνηστος αυτός δάσκαλος και οι αξέχαστοι συμμαθητές και συμμαθήτριες με βοήθησαν να προσαρμοστώ στο νέο αστικό περιβάλλον. Από «αγροίκο βούκολο» που βγήκε από τις σελίδες του Κονδυλάκη σιγά-σιγά μεταμορφώθηκα σε «καστρινό μαθητή».

Μετά το δημοτικό πέρασα τις εισαγωγικές εξετάσεις και φοίτησα στο Αο Γυμνάσιο Αρρένων Ηρακλείου, το σημερινό Καπετανάκειο Λύκειο, στην αποφοιτούσα τάξη του 1957. Το φθινόπωρο του 1955 άρχισα να μαθαίνω Αγγλικά στο νυχτερινό Ελληνοαμερικανικό Επιμορφωτικό Ινστιτούτο των αείμνηστων Κωνσταντίνου Μποστατζόγλου και Μαρίκας Δρυλεράκη. Στο γυμνάσιο τότε μαθαίναμε μόνο Γαλλικά με την Μαντάμ Καλλιγέρη. Το 1958 πήρα το δίπλωμα Αγγλικής Michigan και το 1959 πέρασα τις εισαγωγικές εξετάσεις των αμερικανικών πανεπιστημίων.

Κάθε Τετάρτη απόγευμα παρακολουθούσα το Κατηχητικό του Πάτερ Νικόλαου στην Αγία Αικατερίνη που βοήθησε στην πνευματική και ψυχική ανάπτυξή μου. Εδραίωσε την πίστη μου στον Χριστό που στάθηκε σύντροφος και παρηγοριά σε δύσκολες στιγμές στην μοναξιά της ξενητειάς. Εκείνα τα χρόνια πέρασα πολλές ευχάριστες ώρες στην θαλπωρή της Χριστιανικής Ενωσης «Απόστολος Παύλος» απέναντι από τον Αγιο Μηνά και τον χειμώνα στην ζεστασιά της Βικελαίας Βιβλιοθήκης πάνω από του Ρεγκινάκη διαβάζοντας πολλά κλασσικά βιβλία που ήταν στα ράφια της μεγάλης αίθουσας.

Το καλοκαίρι κουβαλούσα καφέδες και αναψυκτικά στα εμπορικά της «Πλατειάς Στράτας» από το καφενείο του θείου Μηνά Χουδετσανάκη στην Οδό Αγίων Δέκκα απέναντι ακριβώς από το τότε κατάστημα του Μαρούδα. Καμιά φορά δούλευα και στις αποθήκες που συσκεύαζαν σταφύλια για εξαγωγή. Ισως τότε έμαθα αυτό που οι Αμερικανοί λένε «the work ethic-το ήθος της εργασίας» που με βοήθησε να επιζήσω σαν μετανάστης στην απαιτητική Αμερική.

Μετά το Γυμνάσιο ο Μανώλης ακολούθησε το κάλεσμα του Ασκληπειού και του Ιπποκράτη και σπούδασε γιατρός όπως και οι φίλοι συμμαθητές μου Μανώλης Αθουσάκης, που ήταν αδελφικός μου φίλος και μας έφυγε πολύ πρόωρα, Μανώλης Μιχελινάκης, Παναγιώτης Σπαθαράκης που τον έβλεπα στο ιατρείο του σε κάθε γυρισμό στην Κρήτη. Αλλοι φίλοι συμμαθητές απο το Αο Γ.Α.Η. ακολούθησαν άλλες σπουδές, ο Γιάννης Πατεράκης στο Μετσόβειο Πολυτεχνείο, ο Μιχάλης Χρυσογόνου στην Σχολή Ευελπίδων, ο Κώστας Σημαιάκης στην Μεσσίνα της Ιταλίας και ο συνκάτοικος μου στο ίδιο θρανίο Γιώργος Σπανακάκης, ο valedictorian της τάξης μας και δεινός αθλητής στο μονόζυγο, στην Γερμανία. Ο φίλος Σωτήρης Παιδάκης, ο επιμελητής της τάξης μας, έγινε ανταποκριτής και στέλεχος στην «Π». Εκείνο τον καιρό κάναμε παρέα, συνήθως βόλτες περπατώντας στις Τρείς Καμάρες, με όλους τους παραπάνω και με τον Φίλιππο Ματθαιάκη, τον Χρήστο Λεοντή, τον τωρινό μουσικοσυνθέτη, τον Γιώργο Χαρκιολάκη, τα αδέλφια Μηνά, Γιώργο και Ερσίλια Πιταροκοίλη, την Καίτη Αθουσάκη, την Αγνή Βασιλείου και την Ιωάννα Κρητικάκη. Σε μια συναυλία του φίλου Λεοντή στην παλιά «Μινώα» τον Απρίλιο 2005 ξανασυνάντησα τον φίλο Μαέστρο Λεοντή, την Καίτη Αθουσάκη, τον Πατεράκη, τον Ταμιωλάκη, τον Κεφαλογιάννη, τον Κασμιρλή, τον Χρονάκη, τον Καλογεράκη, τον Σκουλούδη και τον Γραμματικάκη. Τι χαρά και ευτυχία ήταν αυτή να ξανασυναντήσω μερικούς από αυτούς πρώτη φορά απο τότε που χωρίσαμε το 1957.

Πολλές φορές φίλοι και συγγενείς με ρωτούν πως και γιατί «μίσεψα» από την πατρίδα μου. Για μένα η φιλομάθεια, η περιέργεια, η αυτοπεποίθηση και η αισιοδοξία για την κατάκτηση του ακατόρθωτου και του άγνωστου ήσαν κινητήριες δυνάμεις. Η Αμερική πριν από πενήντα χρόνια ήταν μαγνήτης γιατί ήταν πρωτοπόρος στις επιστήμες και στην τεχνολογία. Πρόσφερε ευκαιρίες δημιουργικότητας σε οποιονδήποτε που δούλευε σκληρά ανεξάρτητα από την καταγωγή του. Σαν ανοικτή κοινωνία με απεριόριστες ελευθερίες έμοιαζε με την αρχαία Αθήνα που περιγράφει ο Θουκυδίδης στον επιτάφιο λόγο του Περικλή για τους πεσόντες στη μάχη του Μαραθώνα. Οταν λοιπόν τελείωσα το Γυμνάσιο έμεινα στην Κρήτη και έπιασα δουλειά γιατί αν και ήθελα να σπουδάσω δεν είχα την οικονομική δύναμη να το κάνω. Εργάστηκα δυό χρόνια στην Αμερικανική Βάση στις Γούρνες με τον Θεράποντα Πευκιανάκη, τον Βαγγέλη Βρέντζο και δέκα αξέχαστους οδηγούς αυτοκινήτων. Από την εργασία μου στην Αμερικανική Βάση οικονόμησα τα εισητήρια και μερικά από τα δίδακτρα για το πανεπιστήμιο στις ΗΠΑ όπου μπορούσα να εργάζομαι τις νύχτες και τα καλοκαίρια γιά να χρηματοδοτώ τις σπουδές μου. Ακολουθώντας την σειρήνα της Αμερικανικής επιστήμης και τεχνολογίας πήρα τον δρόμο της ξενητειάς μοναχός μου χωρίς υποτροφία σαν «ξένος φοιτητής» τον Σεπτέμβριο του 1959.

Σπούδασα Ηλεκρολόγος Μηχανικός και χρόνια αργότερα Διοίκηση Επιχειρήσεων MBA σε νυχτερινά πανεπιστήμια με μεταπτυχιακά προγράμματα. Κατέληξα διοικητής των μηχανικών και κατασκευαστών και αργότερα διοικητής των εργαστηρίων τεχνολογίας σε μιά από τις μεγαλύτερες τηλεπικοινωνιακές εταιρίες του κόσμου (GTE που πρόσφερε να αγοράσει τον ΟΤΕ το 1993 και αργότερα συνχωνεύτηκε με την Atlantic Bell της πρώην ΑΤΤ για να γίνει η τωρινή VERIZON). Η εταιρία αυτή σχεδίασε, κατασκεύασε και λειτουργεί μεγάλο μέρος του αμερικανικού και παγκόσμιου τηλεπικοινωνιακού δικτύου με δορυφόρους, επίγειους σταθμούς, υπερωκεάνια καλώδια, οπτικές ίνες, ηλεκτρονικά κομβικά κέντρα με τα λογισμικά προγράμματα και τα πρωτόκολλα που κατευθύνουν το δίκτυο. Το φυσικό αυτό δίκτυο είναι η βάση και ο φορέας του «διαδικτύου-ιντερνέτ» και της τηλεφωνίας. Τελικά το παγκόσμιο διαδίκτυο με την απρόσκοπτη τηλεπικοινωνιακή δυνατότητά του που δεν αναγνωρίζει εθνικά σύνορα έγινε το όργανο γιά την δημοκρατοποίηση του κόσμου και την μεταμόρφωση του πλανήτη σε ένα «εικονικό» χωριό.

Τώρα πιά που «τέλειωσε το μεροκάματο και βασιλεύει ο ήλιος», όπως έλεγε ο Καζαντζάκης, βρίσκομαι ακόμη στην ξενητειά με την νοσταλγία που μόνο οι μετανάστες ξέρουν. Η καρδιά μου είναι διχασμένη σε δυό πατρίδες σαν άλλος Οδυσσέας που δεν είδε «καπνόν αναθρώσκοντα και νόστιμον ήμαρ» και έχασε την Ιθάκη του, όπως γράφουν ο Ομηρος και ο Καβάφης.

Είχαν περάσει τριάντα έξι χρόνια από τον ξενητεμό μου όταν τον Σεπτέμβριο του 1995 ξανασυνάντησα τον Μανώλη στο Αμαριανό την εορτή του Αη Στάθη στο προαύλιο της εκκλησίας, στο ίδιο μέρος που παίζαμε σαν παιδιά. Αργότερα επισκεύτηκα τον Μανώλη στο ιατρείο του στην πάροδο της Πλατείας Κορνάρου μιά φθινοπωρινή μέρα του 1995. Με υποδέκτηκε η βοηθός του Στέλλα και με οδήγησε στην αίθουσα αναμονής να περιμένω τον Μανώλη. Τότε είδα να κρέμεται στον τοίχο ένας πίνακας που αναγνώρισα αμέσως. Ονομάζεται «Grace-Χάρις-Δέηση-Προσευχή». Τον φιλοτέχνησε κάποιος Enstrom στην Μιννεσότα των ΗΠΑ το 1918 μετά τον Αον Παγκόσμιο Πόλεμο από μιά φωτογραφία ενός πραγματικού γέρου ανθρώπου. Ο γέρος αυτός κάθεται μπροστά σε ένα απλό γεύμα και προσφέρει ευχαριστίες στον Θεό για τον «επιούσιον άρτον» του. Ο πίνακας υπενθύμιζε στους άρρωστους επισκέπτες του ιατρείου την παρηγοριά και την δύναμη της προσευχής σε δύσκολες στιγμές της ζωής μας. Νομίζω πως αν κάτι μπορούσε να χαρακτηρίσει τη ζωή του Μανώλη, θα ήταν αυτός ο πίνακας. Είναι σύμβολο της φιλομάθειας, της πνευματικής ανάπτυξης, του σεβασμού και της αγάπης που είχε ο Μανώλης προς Θεό και συνάνθρωπο γιατί ο τόμος στον πίνακα μπορεί να είναι το Ευαγγέλιο ή το Συμπόσιο του Πλάτωνα ή οι Περσικοί Πολέμοι του Ηροδότου ή η Οδύσσεια του Καζαντζάκη. Το απλό γεύμα συμβολίζει την ταπεινοφροσύνη, λιτότητα και απλότητα της ζωής του Μανώλη γιατί το ψωμί στον πίνακα μπορεί να είναι το κρίθινο παξιμάδι που μας μεγάλωσε στο Αμαριανό της Κρήτης.

Χαίρε, αγαπητέ φίλε...Ας είναι η μνήμη σου αιώνια...Ως που να ξανασυναντηθούμε κάτω από το «Δένδρο της Ζωής» στα Ηλύσια Πεδία...Χαίρε...