Του Γιώργου Καλογεράκη*

Κυρίες και κύριοι

Οπόταν κινδυνεύει η Μεγαλόνησος, οπόταν αναγκάζεται να πολεμήσει για την ελευθερία, να αντιμετωπίσει ένα βάναυσο και στυγερό εχθρό, χρειάζονται πάλι ηγέτες, οπλαρχηγοί, καπεταναίοι για να κηρύσσουν τον αγώνα, για να δώσουν οδηγίες και κουράγιο στους συμπατριώτες τους, για να στρώσουν εν ολίγοις τα σχέδια αντιστάσεως. Δεν έλειψαν ποτέ τέτοιοι ηγέτες στην Κρήτη.

(Επιστολή Ραλφ Στόκμπριτζ στη Χαρίκλεια Δραμουντάνη-Στεφανογιάννη, 24 Μαΐου 1974).

Κι ένας τέτοιος ηγέτης που σηματοδοτεί μια ολόκληρη ιστορική περίοδο, εκείνη της Μάχης και της Αντίστασης του Κρητικού λαού 1940-1945, λογίζεται ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς και ολόκληρη η οικογένεια των Μπαντουβάδων.

Για την ηγετική παρουσία του Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά και της οικογένειας των Μπαντουβάδων κατά τη Μάχη της Κρήτης και την Αντίσταση που ακολούθησε, ότι και να γραφεί θα φαίνεται λίγο μπροστά στην ανεκτίμητη προσφορά τους σε αγώνες θυσίες και αίμα. Θα προσπαθήσω να προσεγγίσω αυτήν την περίοδο μέσα από ανέκδοτα έγγραφα, αρχεία και διηγήσεις αντιστασιακών.

Ο Καπετάν Μανόλης Γ. Μπαντουβάς γεννήθηκε το 1897 στο χωριό Άνω Ασίτες. Τον Οκτώβριο του 1940 όταν ο Μουσολίνι εισέβαλε στη χώρα μας ήταν 43 ετών. Δεν βρέθηκε λόγω ηλικίας στο μέτωπο που τόσο επιθυμούσε, η δίψα του όμως για αγώνα από την πρώτη ημέρα του πολέμου έμεινε άσβηστη. Πλήθος γεγονότων και περιστατικών το επιβεβαιώνουν :

……………

Υπό της V Μεραρχίας Κρήτης (Διεύθυνσις επιμελητείας) μας απεστάλη το κάτωθι ευχαριστήριον: Ο κ. Εμμανουήλ Μπαντουβάς εξ Ηρακλείου, ζωέμπορος, προσέφερεν όλως αυθορμήτως εις το εκεί 43ον Σύνταγμα Πεζικού εκατόν σφάγια χιλίων περίπου οκάδων κρέατος δια το συσσίτιον των οπλιτών. H Μεραρχία εκφράζει τας ευχαριστίας της προς τον ανωτέρω δωρητήν δια την επαινετήν ταύτην πράξιν μεστήν πατριωτικών αισθημάτων. 5 Νοεμβρίου 1940 Υπος/γος Γ. Παπαστεργίου

(Εφημ. Ανόρθωσις 10 Νοεμβρίου 1940)

……………

Προς την Α.Μ. τον Βασιλέα απεστάλη το κάτωθι τηλεγράφημα εκ μέρους Κρητών παλαιών πολεμιστών:

«Μεγαλειότατε, ποιούμεθα έκκλησιν οι υπογεγραμμένοι Κρήτες έφεδροι παλαιοί πολεμισταί όπως ανεξαρτήτως ηλικίας μας γίνωμεν αποδεκτοί καταταγώμεν Ελληνικόν στρατόν αμέσως σταλώμεν γραμμήν πυρός κατά ατίμου εισβολέως πρόθυμοι θυσιασθώμεν επικινδύνους υπηρεσίας»

Μεταξύ των ονομάτων που υπογράφουν το τηλεγράφημα διαβάζουμε πρώτο το όνομα του καπετάνΜανόλη Μπαντουβά και τα ονόματα των: Χρήστου Ζ. Μπαντουβά, Γεώργ. Ν. Μπαντουβά, Ζ. Μπαντουβά, Εμμ. Μπαντουβά, Κωνσταν. Ζ. Μπαντουβά, Ιωάν. Γ. Μπαντουβά καθώς και δεκάδων άλλων πατριωτών όπως του Αναστάση Μπουτζαλή, των αδελφώνΔραμουντάνη (Στεφανογιάννη και Στεφανογιωργη), των μετέπειτα ανταρτών του Πετρακογιώργη Βεϊσομανόλη και Τσελεκοδιονύση και πολλών άλλων.

(εφημερίδα ΑΝΟΡΘΩΣΙΣ, 16 Απριλίου 1941).

……………

Στη μυστική αποστολή που σχεδιάστηκε από τον Άγγλο Πρόξενο Πεντλέμπουρυ και το συνεργάτη του Νικ Χάμοντ στην Κάσο, ένα μήνα πριν πέσει ο πρώτος αλεξιπτωτιστής στην Κρήτη, συμμετείχε και ο Γεώργιος Δραμουντάνης ή Στεφανογιώργης. Ο ίδιος γράφει σε ένα ανέκδοτο κείμενό του : …κατά τας αρχάς Απριλίου 1941 ο εν Ηρακλείω Βρετανός Πρόξενος Πετλέμπουρυ προσεκάλεσεν εις το γραφείον του εν πάση μυστικότητι, τους κ.κ. Εμμ.Μπαντουβάν, Αντ. Γρηγοράκην ή Σατανάν και εμέ και μετά μικράν προεισαγωγήν, μας ηρώτησεν εάν θα είμεθα διατεθειμένοι, να ενεργήσωμεν μίαν επιχείρησιν σαμποτάζ εις τα Δωδεκάνησα, αορίστως - χωρίς να διευκρινίζη εις ποίαν εκ των νήσων επακριβώς και πότε, μαζί και με ομάδα Βρετανών κομάντος. Αυτοστιγμής αναφέραμεν και του εδηλώσαμεν ότι ευχαρίστως δεχόμεθα άνευ ουδεμιάς αντιρρήσεως και ότι είμεθα έτοιμοι, ανά πάσαν στιγμήν.

Η επιχείρησις του σαμποτάζ αυτή επραγματοποιήθη όντως και οι λαβόντες μέρος Έλληνες αντάρται μετά των Βρετανών κομάντος, είναι ονομαστικώς οι κάτωθι : 1) Εμμανουήλ Γ. Μπαντουβάς 2) Αντώνιος Γρηγοράκης ή Σατανάς 3)Γεώργιος Στεφ. Δραμουντάνης 4) Αναστάσιος Μπουτζαλής 5) Αντώνιος Καράς 6) Απόστολος Ξωμεριτάκης 7) Γεώργιος Κόλιας 8) Αθανάσιος Αντωνόπουλος…

(Γεώργιος Δραμουντάνης, Έκθεσις απάντησις επί των υποβληθεισών εκθέσεων των Αγωνιστών Εθνικής Αντιστάσεως Κρήτης, 23 Νοεμβρίου 1963).

……………

Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς πρωτοστάτησε στον αγώνα κατά των αλεξιπτωτιστών που ακολούθησε. Τρίτη 20 Μαΐου 1941. Ώρα τέσσερις παρά τέταρτο. Πέφτουν οι πρώτοι αλεξιπτωτιστές στο Ηράκλειο. Διοικητής Χωροφυλακής Ηρακλείου ο Μανόλης Πιτυκάκης. Δυο χρόνια μετά την απελευθέρωση, το 1947, ο Μανόλης Πιτυκάκης εκδίδει βιβλίο με τίτλο «Θύελλα στην Κρήτη» όπου γράφει μεταξύ άλλων για τον Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά:

…ο Μανόλης Μπαντουβάς ένας από τους πρώτους καπετάνιους που αναδείχτηκαν στη μάχη τούτη, με τη μικρήν ομάδα που κατήρτισε εκ του προχείρου από μερικά ψυχωμένα παλικάρια, σημειώνει την πρώτη επιτυχία το ίδιο κιόλας απόγευμα. Έξω από το νεκροταφείο, αιφνιδιάζει ένα τμήμα από καμιά δεκαπενταριά αλεξιπτωτιστές, σκοτώνει τους έξι, πιάνει αιχμάλωτους τους υπόλοιπους και λευτερώνει από τα χέρια τους μερικούς στρατιώτες, οι οποίοι είχαν πιαστεί από τους Γερμανούς μέσα στο Νεκροταφείο, ύστερα από σκληρή άνιση πάλη…

Η γιγαντομαχία κράτησε δέκα ημέρες. Την 1η Ιουνίου 1941 η Κρήτη πέρασε σ’ένα βάρβαρο λαό αφήνοντας στη λήξη της τυραννίας τα σκληρή σημάδια του. Στις 2 Ιουνίου 1941, στο σπήλαιο Χαμαμουτζή κοντά στο χωριό Άγιος Σύλας, ορκίζεται η πρώτη αντιστασιακή ομάδα από τον ιερομόναχο Σωφρόνιο Ρουμπάκη, ομάδα που σύστησε ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς. Η 2α του Ιούνη 1941 δεν αποτελεί μόνο αφετηρία της ενάρξεως της Αντίστασης στην Κρήτη, αλλά αφετηρία και ορόσημο της ένοπλης Αντίστασης εναντίον των δυνάμεων του φασισμού σ’ολόκληρη την κατεχόμενη τότε Ευρώπη. Οριοθετεί μια ιστορική περίοδο του τόπου μας όπου όλοι οι Κρητικοί πρέπει να αισθανόμαστε περήφανοι γιατί απ’αυτόν εδώ τον πολύπαθο τόπο ξεπήδησε πρώτη η κραυγή του αγώνα μέσα από τα στήθη του Μπαντουβομανόλη κι αυτό πότε; μόλις μία ημέρα μετά την κατάληψη της Κρήτης.

Πολλά σοβαρά γεγονότα συνέβησαν στην Κρήτη τα χρόνια της υποδούλωσης. Γεγονότα που βοήθησαν αναμφισβήτητα στην τελική έκβαση του πολέμου. Η Κρήτη απετέλεσε για το Συμμαχικό Στρατηγείο ένα κομβικό σημείο ελέγχου της Μεσογείου. Ανώτεροι Βρετανοί αξιωματικοί σύνδεσμοι έφτασαν στο νησί με συγκεκριμένες αποστολές. Στις 23 Νοεμβρίου 1941 αποβιβάζεται στα νότια παράλια ο Άγγλος Λοχαγός Γουντχάουζ. Η συνεργασία του με τον Καπεταν Μανόλη, λίγο έλειψε να στοιχίσει την ίδια του τη ζωή. Οι σχέσεις των δύο ανδρών εξελίχτηκαν άσχημα για τον απλό λόγο ότι ο Καπετάν Μανόλης δρούσε πάντοτε με γνώμονα το συμφέρον της πατρίδας του, ποτέ δεν έγινε υποχείριο κανενός. Παρόλη τη διαμάχη του με τον Καπετάν Μανόλη ο Γουντχάουζ σε αναφορά προς τον Τζακ Σμιθ Χιουζ, υπεύθυνο της Μονάδας Φορς 133 Γραφείου Κρήτης, με ημερομηνία 1 Ιανουαρίου 1942 γράφει : …όλοι έχουν απόλυτη εμπιστοσύνη στην ακεραιότητα και στην ικανότητα του Μπαντουβά. Θα ήθελα να του δώσω τον απόλυτο έλεγχο της διανομής των όπλων και των προμηθειών για τον Νομόν…

Οι αρχές κατοχής με κάθε τρόπο και χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα προσπαθούν να συλλάβουν τον Καπετάν Μανόλη. Το ίδιο επιδιώκει και ο διορισμένος Νομάρχης Ηρακλείου Ιωάννης Πασαδάκης.

14 Μαρτίου 1942

ΠΡΟΣ Τον κ. Πρόεδρον της Κυβερνήσεως Εις ΑΘΗΝΑΣ

Εξοχώτατε κ. Πρόεδρε

Εκ της αναγνώσεως της επιστολής ταύτης θα αντιληφθήτε την ανησυχίαν η οποία με κατέχει κατ’αυτάς διότι εις τον φιλήσυχον Νομόν μου κυκλοφορεί μία επαναστατική ομάς υπό την ηγεσίαν του Εμμανουήλ Μπαντουβά εκ της δράσεως της οποίας κινδυνεύει να απωλεσθή η μέχρι σήμερον αρμονική συνεργασία με τα Στρατεύματα Κατοχής και να επακολουθήση η άλυσσος των θλιβερών γεγονότων και εκτελέσεων αίτινες έλαβον χώραν εις τους άλλους Νομούς και αίτινες απευφεύχθησαν μέχρι σήμερον εις τον ιδικόν μου…

15 Μαΐου 1942

Προς την Γερμανικήν Μυστικήν Αστυνομία

Έχομεν την τιμήν ν’αναφέρωμεν ότι ο Διοικητής της Χωρ/κής του Νομού κ. Πολιουδάκης Ιω. υπέβαλλεν εσχάτως αναφοράν προς την Επιτροπήν Ασφαλείας δι’ης ζητεί όπως ληφθώσι μέτρα δραστικά και επικηρυχθεί χρηματ. αμοιβή δια την σύλληψιν ή αποτελεσματικήν κατάδειξιν των Εμμ. Μπαντουβά, Αντωνίου Γρηγοράκη ή Σατανά, Μύρωνος Σαμαρείτου, Γεωργίου Πετράκη ή Πετρακογιώργη, Αντωνίου Καρρά, Αναστασίου Μπουτζαλή, Ιωάν. Μπαούλου και Δημ. Βαρδάκη, διότι τα άτομα ταύτα κυκλοφορούν εις την ύπαιθρον χώραν και διαταράττουν την έννομον τάξιν…

28 Μαΐου 1942

Αξιότιμε κ. Φρούραρχε

Επειδή εκ διαφόρων πηγών λαμβάνω πληροφορίες ότι η συμμορία Παντουβά πρόκειται να προβή εις δολοφονίαν και εμού ως και άλλων προσώπων συνεργαζομένων μετά των γερμανών, παρακαλώ όπως μοι χορηγήσετε εν πιστόλιον δι εμέ και εν δια τον φρουρόν μου χωροφύλακα.

Μετά των ευχαριστιών μου

23 Αυγούστου 1942

…δεν έχετε λησμονήσει τας στενοχωρίας με τας οποίας δια των πράξεών της επότισεν τον πληθυσμόν του Νομού μας η δολοφονική σπείρα του Μπαντουβά. Δια τούτο κάνω πάλιν έκκλησιν προς την αγάπη σας δια την ησυχίαν και την ζωήν των κατοίκων του Νομού μας και σας παρακαλώ να ανακοινώσητε απ’εκκλησίας εις όλους τους ομοχωρίους σας την παράκλησίν μου αυτήν να εξακολουθήσουν αγρύπνως την παρακολούθησιν πάσης κινήσεως των μελών της σπείρας. Μόλις δε πληροφορηθείτε τι, να το φέρετε αμέσως εις γνώσιν μου ως και των πλησίων Σταθμών της Χωρ/κής δια να καταστή δυνατή η σύλληψις και πλήρης εξόντωσις της συμμορίας…

(Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης)

Ο Διοικητής Διοικήσεως Χωροφυλακής Ηρακλείου Πολιουδάκης Ιωάννης στις 20 Ιουλίου 1942 κατατάσσει τον Εμμανουήλ Μπαντουβά πρώτο σε λίστα 32 καταζητουμένων από τις αρχές κατοχής, έγγραφο το οποίο υπάρχει στο αρχείο της Ανεξάρτητης Ομάδος Ανωγείων. Από το ίδιο αρχείο αντλούμε την πληροφορία ότι η πρώτη Παγκρήτια συνδιάσκεψη των Αρχηγών της Κρητικής Αντίστασης έγινε με πρωτοβουλία του Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά. Διαβάζουμε από το έγγραφο :

…κατά το τελευταίον δεκαήμερον του Απριλίου 1942 εγένετο η πρώτη σύσκεψις των Αρχηγών των ενόπλων τμημάτων υπό μορφήν Παγκρητίου συσκέψεως την πρωτοβουλίαν της οποίας είχεν ο Εμμαν. Μπαντουβάς δι’ανταλαγήν γνωμών και συντονισμόν ανταρτικού αγώνος εις θέσιν Κορακόπετρα περιοχής Ανωγείων…

Οι Αρχηγοί των ενόπλων τμημάτων που αναφέρει το έγγραφο ήταν ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς, ο Καπετάν Πετρακογιώργης, ο Αντώνης Γρηγοράκης - Σατανάς και ο Γιάννης Δραμουντάνης-Στεφανογιάννης.

Ακολούθησαν οι συσκέψεις στη Λυγκιά Καμαρών και στη Μύθια του Ψηλορείτη όπου αποφασίστηκαν οι εκτελέσεις των συνεργατών των Γερμανών. Στις 7 και 13 Ιουνίου 1942 πραγματοποιήθηκαν τα σαμποτάζ των αεροδρομίων Καστελλίου Πεδιάδος και Ηρακλείου και το τελευταίο δεκαήμερο Ιουνίου η αποτυχημένη προσπάθεια μετάβασης του Καπεταν Μανόλη στη Μέση Ανατολή. Τόσο πολύ ενοχλήθηκε από αυτό ώστε στο μοναδικό έγγραφο-συνέντευξη του Γιάννη Ποδιά που υπάρχει σε αρχείο της Πόλης μας διαβάζουμε: …ο Μπαντουβάς είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο απογοήτευσης καταφερόμενος εναντίον των Άγγλων και φρόντιζε να πείσει τον Ποδιά να κάμουν μια επιχείρηση εις το αεροδρόμιον Καστελλίου με μερικούς ακόμα άνδρες με απόφαση να σκοτώσουνε Γερμανούς μέχρι να τους σκοτώσουν και αυτούς…

(Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, έγγραφο-συνέντευξη Γιάννη Ποδιά).

Και αφού η αναζήτηση του Καπεταν Μανόλη από τα στρατεύματα κατοχής και την Χωροφυλακή δεν είχε αποτελέσματα, ο Διοικητής Φρουρίου Κρήτης στις 22 Απριλίου 1943 δημεύει την περιουσία του. Για μένα ήταν πολύ συγκινητικό όταν ανέσυρα από το Αρχείο Γερμανικής Στρατιωτικής Διοικήσεως Κρήτης το έγγραφο δήμευσης της περιουσίας του Αρχηγού και διαπίστωσα ότι είχε επιδοθεί στον πατέρα του στις Ασίτες Γεώργιο Ιωάν. Μπαντουβά με ημερομηνία 23 Μαΐου 1943. Το έγγραφο χαρακτηρίζει την περιουσία του Καπετάν Μανόλη «εχθρικήν περιουσίαν».

Ένα κομβικό σημείο της δράσης του Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά ήταν η μάχη της Σύμης και τα σκληρά αντίποινα των Γερμανών που ακολούθησαν. Η μάχη έγινε την Κυριακή 12 Σεπτεμβρίου 1943. Με την ευκαιρία της σημερινής τελετής θα διαβάσω ένα έγγραφο του επικεφαλής της Συμμαχικής αποστολής Αντ/ρχη Τομ Ταμπάμπιν προς τον Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά μία ημέρα μετά τη μάχη, έγγραφο που έρχεται στο φως 65 χρόνια από τα γεγονότα και που θα αποτελέσει υλικό για τους μελετητές και ιστορικούς της κατοχικής ιστορίας της Κρήτης:

13 Σεπτεμβρίου 1943

Αγαπητέ κύριε Μανόλη

Συγχαρητήρια δια την λαμπρήν δράσιν σας. Είναι μεγάλη δράσις και δεικνύει καλά την ψυχήν των Γερμανών και με πόση όρεξη πολεμούν. Το γράμμα συνεχίζει προς τον προορισμόν του. Ελπίζω σύντομα να δω τους αιχμαλώτους και να τους εξετάζω. Τονίζω πάλιν ότι η εξέλιξις των γεγονότων πρέπει να είναι συμφώνως με σχέδιον και με διαταγάς του Στρατηγείου. Περιμένω να μάθω τι βοήθεια θα μας δώσουν δηλαδή εις όπλα και βομβαρδισμούς. Μόλις λαμβάνω οδηγίας θα επιβάλλεται η τετραμελής συνάντησίς μας. Περιμένω να γίνεται Τετάρτην ή Πέμπτην όπως έγραφα. Περιμένω νέα από τον Μιχάλην να μάθω πως πάει η δουλειά με τους Ιταλούς. Μέχρι να συναντήσομεν σας συνιστώ να μην προέρχεσθε εις ενεργείας χωρίς να εγκρίνεται το πρόγραμμα υπό του Στρατηγείου. Λαμβάνετε αμυντικήν μάλλον στάσιν, να δούμε την αντίδρασιν των Γερμανών. Εν τω μεταξύ να έχετε μια ομάδα 20 ανθρώπων ετοίμην να κατεβαίνει στο Λασήθι, να μην κατεβαίνει όμως μέχρι να ορίσω σημείον. Ο φέρων θα σας ενδείξει που θα βρίσκομαι, διότι θα μετακινούμαι να είμαι πλησιέστερον εις τα γεγονότα.

Με χαιρετισμούς πολλούς Ιωάννης

(Αρχείο Βουνού Καπετάν Μανόλη Μπαντουβά- Μουσείο Εθνικής Αντίστασης Πατέλλες Ηρακλείου).

Στην αξιολόγηση του εγγράφου ας ληφθεί υπ’όψιν ότι και ο Αντ/ρχης Τομ Ταμπάμπιν το πρώτο δεκαπενθήμερο του Νοεμβρίου 1942 ήρθε σε ρήξη με τον Καπετάν Μανόλη στον Ψηλορείτη και οι σχέσεις τους ποτέ δεν αποκαταστάθηκαν μέχρι το τέλος του πολέμου.

Μετά τη μάχη ο Καπετάν Μανόλης αναχώρησε για τη Μέση Ανατολή ύστερα από μια περιπετειώδη περιπλάνηση στα νότια παράλια της Κρήτης. Μέχρι την αναχώρηση βρισκόταν μαζί του και ο επικεφαλής της Συμμαχικής αποστολής Τομ Ταμπάμπιν και ο υπεύθυνος αξιωματικός της Ιντζέλιντζες Σέρβις Ραλφ Στόκμπριτζ. Από τις επιστολές του δεύτερου τις ημέρες αυτές προς το Στεφανογιάννη που διασώθηκαν στο Ανωγειανό αρχείο διακρίνουμε την αγωνία των Βρετανών για την αναχώρηση του Καπετάν Μανόλη από την Κρήτη.

Τόσο πολύ ανακουφίστηκε ο Γερμανός Διοικητής όταν επιβεβαιώθηκε ότι ο καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς βρισκόταν στη Μέση Ανατολή ώστε διέταξε να μοιραστούν αμέσως χιλιάδες προκηρύξεις στους κατοίκους των χωριών και των πόλεων της Κρήτης οι οποίες μεταξύ άλλων έγραφαν: …ο Αρχισυμμορίτης Μπαντουβάς εγκατέλειψε μετά της σωματοφυλακής του την Νήσον. Ούτως η Κρήτη απηλλάγη από το πουλημένο αυτό υποκείμενον, το οποίον προεκάλεσε τόσα δεινά εις τον φιλήσυχον πληθυσμόν. Εάν εχήρευσαν τόσαι γυναίκες και εάν απορφανίσθησαν τόσα παιδιά, αίτιος είναι ο εγκληματίας αυτός…

(ΕΚΚΛΗΣΙΣ του Γερμανού Διοικητού προς όλους τους κατοίκους της Κρήτης, 17 Νοεμβρίου 1943)

Χαρακτηριστικό του τρόμου που διακατείχε τους Γερμανούς στο άκουσμα της λέξης «Μπαντουβάς» είναι και το παρακάτω περιστατικό: Στις 13 Δεκεμβρίου 1943, ένα μήνα μετά την μετάβαση του Καπετάν Μανόλη στη Μέση Ανατολή, οργανώθηκε μία ακόμη αποστολή για την Αίγυπτο από την παραλία Τρυπητή. Οι άντρες που είχαν την ευθύνη της αποστολής επέστρεφαν πίσω στα λημέρια τους. Ο Τομ Ταμπάμπιν, ο Σκουτελογιώργης, ο Χάρης Σαριδάκης, ο Νίκος Σουρής, ο Μανόλης Βρελλιανάκης και ο Άγγλος ασυρματιστής Τζων. Το μέσον είχε αποβιβάσει τον Κίμωνα Ζωγραφάκη και τον Παντελή Κοτσαρίδη οι οποίοι ακολουθούσαν με τους υπόλοιπους. Οι Γερμανοί, μετά από προδοσία, τους είχαν στήσει ενέδρα. Όλοι πέταξαν τους σάκους με τα πράγματα που είχαν κρεμάσει στους ώμους τους και έδωσαν μάχη με τους Γερμανούς.

Κατάφεραν να ξεφύγουν από τον κλοιό με μοναδική απώλεια τους σάκους τους. Την επομένη το πρωί οι Γερμανοί βρήκαν τους γυλιούς. Και ο Κίμωνας Ζωγραφάκης αφηγείται : …από το γυλιό μου πήραν τα καινούρια στιβάνια που κρατούσα. Τα στείλανε στο Ηράκλειο. Εθέλανε να γίνει έρευνα στσι τζαγγάρηδες να βρεθούνε τα μέτρα των ποδιών του καπετάν Μανόλη Μπαντουβά. Επιστέψανε ότι τα στιβάνια μου, επειδή ήτανε 47 νούμερο, είναι του Μπαντουβομανόλη κι εγύρισε πίσω. Φόβος και τρόμος τω Γερμανώ είχε γενεί ο Καπετάν Μανόλης…

(Κίμωνας Ζωγραφάκης, απόσπασμα απομαγνητοφωνημένης συνέντευξης, Γούβες Ηρακλείου, Ιούνιος 2003)

Κυρίες και κύριοι

Παίρνοντας αφορμή από τη φράση του Προέδρου της Δημοκρατίας της Χώρας μας την προηγούμενη Κυριακή ότι: «Όλοι μας διδαχτήκαμε ότι πρέπει να αντιστεκόμαστε σε κάθε είδους βαρβαρότητα και πρέπει να δίνουμε τη μάχη για τα δημοκρατικά ιδεώδη» θα συνοψίσω λέγοντας πως ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς που ανήκει πλέον στην ιστορία, αυτήν ακριβώς την παρακαταθήκη άφησε στις επόμενες γενιές. Αγώνα για ελευθερία, αγώνα για δημοκρατία, αγώνα για τον άνθρωπο. Παρακαταθήκες από έναν τολμηρό διορατικό και με στρατηγικές ικανότητες άνθρωπο που δεν έσκυψε ποτέ το κεφάλι, δεν κοιμήθηκε ποτέ στο σπίτι του τα χρόνια της Κατοχής και αυτός και όλα τα μέλη της οικογενείας του γυναίκες άνδρες και παιδιά, δεν εξαργύρωσε ποτέ τον αγώνα, δεν φοβήθηκε ποτέ μπροστά από κανένα εχθρό, δεν συγχώρησε ποτέ τους δωσίλογους και τους προσκυνημένους της πατρίδας του και το κυριότερο, δεν έγινε ποτέ υποχείριο κανενός.

Για να έρθει ο λαϊκός τραγουδιστής και να τον κάνει τραγούδι στα στόματα των Κρητικών μόλις οι Γερμανοί εγκατέλειψαν την Κρήτη :

Να και το φως

της Λευτεριάς

που πεθυμούσαμ’όλοι

έργο του μέγα Αρχηγού

του Μπαντουβομανόλη

που έμενε άγρυπνος

φρουρός τέσσερα χρόνια τώρα

για να μας δώσει σήμερα

τση λευτεριάς τα δώρα

ορκίστηκε σαν ήρωας

σκλάβος πως δε θα γίνει

και κάτω από τσι διαταγές

τω Γερμανώ να μείνει

επήρε το τουφέκι του

και στα βουνά ανεβαίνει

να ζει ελεύθερη ζωή

και όχι σκλαβωμένη

μαζί με τ’άλλα αδέρφια του

που καταδιωκόταν

και από βουνό έως βουνό

και σε σπηλιά κρυβόταν

οι Γερμανοί σαν άκουγαν

τ’όνομα Μπαντουβάδες

τους έπιαν’όλους πυρετός

κι εννιά λογιώ τρομάρες



Ο Γιώργος Καλογεράκης είναι δάσκαλος-ιστορικός ερευνητής