
Μια ιστοριοδιφική έρευνα στον ηρακλειώτικο ημερήσιο Τύπο της τελευταίας εικοσαετίας του 19ου αιώνα για θέμα διάφορο του σημερινού δημοσιεύματος με έφερε ενώπιον μιας ενδιαφέρουσας είδησης που θεωρώ ότι, δεδομένων των σημερινών συγκυριών, επιβάλλεται να γίνει γνωστή και στο ευρύ αναγνωστικό κοινό, μια και οι ειδικοί τη γνωρίζουν.
Η είδηση στην οποία θα αναφερθώ δείχνει ότι συχνά η ιστορία συνεχίζεται και, αν και δεν επαναλαμβάνεται, με την ντετερμινιστική έννοια του όρου, ωστόσο μας κάνει να συνειδητοποιούμε την ιστορικότητα των θέσεών μας και συνεπώς την ελλειμματικότητα των προτάσεών μαςα τίποτε δεν γεννιέται σε κενό πολιτικό, κοινωνικό ή πολιτισμικό, αλλά είναι απόρροια ιστορικών εξελίξεων, συνεχειών ή ασυνεχειών.
Η ιστορία του αιτήματος για την ίδρυση και δεύτερου Εφετείου στο Ηράκλειο είναι παλιά, πολύ παλιά μάλιστα, και δεν εκτείνεται μόνο σε μια «εικοσαετία έντονων κινητοποιήσεων», όπως συνήθως γράφεται. Βεβαίως το ιστορικό πλαίσιο ήταν διαφορετικό, μια και διαφορετικό ήταν το νομοθετικό πλαίσιο, καθώς η Κρήτη αποτελούσε τότε τμήμα της υπό κατάρρευση οθωμανικής αυτοκρατορίας και ακολουθούσε το νομοθετικό καθεστώς της Ημιαυτονομίας (Μικτά Δικαστήρια, Δημογεροντίες και Ιεροδικεία, νέοι δικαστικοί κώδικες και νομοθεσία, κλπ.) που είχε θεσπιστεί με βάση τη Σύμβαση της Χαλέπας, αλλά καταλύθηκε μετά την επανάσταση του 1889. Παρόλα αυτά είναι πολύ ενδιαφέρον να ‘φυλλομετρήσει’ κανείς τα επικαλούμενα των ανθρώπων της εποχής επιχειρήματα και μέσα από αυτά να ανιχνεύσει μέρος της κοινής γνώμης και του τρόπου που άνθρωποι περασμένων εποχών αντιλήφθηκαν ή βίωσαν τα συμβάντα (και κυρίως των «προκαταλήψεων» που επεδίωξαν να διασκεδάσουν), μια και η όλη συζήτηση έλαβε χώρα, όπως και σήμερα, στις στήλες των εφημερίδων: «δεν αρκεί μόνον να ώσιν οι αποφάσεις των δικαστηρίων απόρροια πεποιθήσεων αγνών, ερειδομένων επί του νόμου και των πραγματικών γεγονότων, αλλά και να εμπνέωσι τοιαύτην πεποίθησιν εις τους πολίτας και τους διαδίκους».
Από αυτές ανθολογούμε μία, την εβδομαδιαία εφημερίδα του Ηρακλείου «Νέα Εβδομάς», την πρώτη που υπέδειξε «την ανάγκην της συστάσεως τοιούτου Εφετείου» και διήλθε, κατά τα λεγόμενά της, δια μακρών τους λόγους για μια τέτοια «μεταρρύθμιση», όπως την αποκάλεσε, για να δώσουμε μία μόνο πτυχή μιας ιστορίας με προεκτάσεις και τομές προς τα πίσω.
Με βάση τα όσα γράφει η εφημερίδα, εκείνη πρώτη είχε υποδείξει «την ανάγκην συστάσεως τοιούτου Εφετείου». Μάλιστα από τις 19 Μαρτίου 1886, στο υπ’ αριθ. 64 φύλλο της, και λίγο πριν συνέλθει η Γενική Συνέλευση στην Κρήτη, έκρινε επωφελές και αναγκαίο να επαναφέρει «συλλήβδην… εις την μνήμην των αναγνωστών» της, εφιστώντας παράλληλα την προσοχή «των μελλόντων να αντιπροσωπεύσωσιν τον τόπον εν τη προσεχή συνόδω» πληρεξουσίων και υποδεικνύοντας «εις την Γεν. Διοίκησιν την ανάγκην της προπαρασκευής πάντων των προς διαφώτισιν ζητημάτων» και το δικαστικό ζήτημα, μεταξύ των δέκα κυριότερων που έθετε επί τάπητος. Σ’ αυτό συμπεριέλαβε την επίσπευση της δημοσιεύσεως των τροποποιήσεων της Ποινικής Δικονομίας και τη σύσταση «ενός ετέρου Εφετείου και Κακουργιοδικείου εν Ηρακλείω» (ζήτημα λίαν ενδιαφέρον, όπως επισημαίνει ξανά στο τέλος).
Στο υπ’ αριθ. 81, λοιπόν, φύλλο της εν λόγω εφημερίδας, στις 10 Ιουλίου 1886, δημοσιεύεται πρωτοσέλιδο άρθρο του διευθυντή και υπεύθυνου σύνταξής της, Στυλ. Αλεξίου, με τίτλο Τα δύο Εφετεία. Στο εν λόγω δημοσίευμα, και μετά τα εισαγωγικά σχόλια στα οποία συγκεφαλαιώνονται από προηγούμενα φύλλα της εφημερίδας οι λόγοι που εκείνη θεωρούσε «αναγκαιοτάτην την σύστασιν» δεύτερου Εφετείου, φιλοξενείται επιστολή του τότε δικηγόρου στα Χανιά Ε. Ιωαννίδη (αν και τόπος σύνταξης της επιστολής είναι το Ηράκλειο). Η εφημερίδα δέχτηκε να δημοσιεύσει την εν λόγω επιστολή, καθώς «εις το ζήτημα της συστάσεως ετέρου Εφετείου και εν τη πόλει Ηρακλείου» ο Ιωαννίδης «προσέθηκεν έτερον ικανώς σπουδαίον λόγον» που ο συντάκτης της δεν είχε υπόψη του.
Το καταπληκτικό στην όλη ιστορία, και εκεί σταθήκαμε, είναι ότι τα επιχειρήματα που προβάλλει τόσο η εφημερίδα όσο και η επιστολή του εν λόγω δικηγόρου στα 1886 είναι παρόμοια με τα επιχειρήματα που εδώ και μια πενταετία περίπου παρακολουθούμε στον σημερινό εγχώριο τύπο της Κρήτης, από όσους υποστηρίζουν την ίδρυση και δεύτερου Εφετείου στο Ηράκλειο: ο πληθυσμός του Νησιού, η απόσταση, η κεντρική θέση του δεύτερου Εφετείου, η μη οικονομική επιβάρυνση και τέλος η εξοικονόμηση πολύτιμου χρόνου. Για το λόγο αυτό, και χωρίς να υπεισερχόμαστε σε λεπτομέρειες που έχουν να κάνουν με την ιστορία των δικαστηρίων επί Ημιαυτονομίας λόγω χώρου και χρόνου, αξίζει να παραθέσουμε σημεία από την ιστορική αυτή επιστολή (διατριβή), με τη διευκρίνιση ότι τότε το Εφετείο, σύμφωνα με τις διατάξεις του Οργανισμού των Δικαστηρίων της Κρήτης και της Ποινικής και Πολιτικής Δικονομίας, δίκαζε είτε ως Εφετείο είτε ως Κακουργιοδικείο. Αυτή η διπλή του λειτουργία έδωσε έναν επιπλέον ισχυρό λόγο στην επιχειρηματολογία του Ιωαννίδη, ο οποίος έκανε λόγο περί ανασφαλούς απονομής της δικαιοσύνης:
«Κύριε Συντάκτα,
Ότι απαραίτητος η σύστασις και ετέρου Εφετείου εν Κρήτη, μάλιστα δ’ εν τη κεντρικωτέρα εκ των τριών αυτής πόλεων, δεν πιστεύομεν να υπάρχη τις ο αμφισβητήσων. Η βραδεία, η ελλιπής, η ανασφαλής απονομή της δικαιοσύνης, και προ πάντων της ποινικής, δέον να εφελκύσηται ιδιαζόντως την προσοχήν της συνεδριαζούσης ήδη Γενικής των Κρητών Συνελεύσεως… Το σπουδαιότερον προσόν της δικαιοσύνης, μάλιστα δε και προ πάντων της ποινικής, είνε ν’ απονέμηται αύτη ταχέως, ασφαλώς και ανελιπώς, τυγχάνη δ’ ευπρόσιτος πάσι… Η περιφέρεια της δικαιοσύνης… ευρεία ως περιλαμβάνουσα τα πέντε πρωτοδικεία της Νήσου, δεν είνε δυνατόν ν’ ανταποκριθή εις τας ανωτέρω μνησθείσας απαιτήσεις της δικαιοσύνης, ανεξαρτήτως ετέρων λόγων δημοσίου συμφέροντος.
Εκτός τούτων… το αυτό δικαστήριον επιλαμβάνεται πολλάκις των αυτών υποθέσεων δικάζον , είτε ως Εφετείον είτε ως κακουργιοδικείο, τας αυτάς πολιτικάς και ποινικάς και εμπορικάς υποθέσεις, αίτινες κατόπιν αναιρέσεως παραπέμπονται εις νέαν συζήτησιν υπό του Ακυρωτικού. Τούτων ένεκα και προς ασφαλεστέραν απονομήν της δικαιοσύνης εν γένει, δέον, ιδρυομένου και ετέρου Εφετείου, ν’ απαγορευθή δια νόμου, ίνα το αυτό Εφετείον δικάζη αύθις τας αναιρεθείσας αυτού αποφάσεις.
Ο λόγος… έστι προφανήςα απαλλάσσει τους διαδίκους της προλήψεως ότι το αυτό δικαστήριον… θέλει επιμείνει εις τα υπ’ αυτού ούτως ή άλλως αποφασισθέντα… Ιδού ο επιτακτικώτερος των λόγων οίτινες συνηγορούσιν –ανεξαρτήτως των αποστάσεων και της μεγάλης ή μικράς περιφερείας του υφισταμένου ήδη και μόνου Εφετείου –υπέρ της συστάσεως και ετέρου, διότι φρονούμεν, ότι (δέον)…τα αποφασιζόμενα… να εμπνέωσιν εις τους πολίτας και τους διαδίκους τοιαύτην τινά πεποίθησιν…
…μη υπάρχοντος ή ενός και μόνου εφετείου εις νήσον έχουσαν περί τας διακοσίας ογδοήκοντα χιλιάδας κατοίκων, κατ’ ανάγκην το αυτό Εφετείον επιλαμβάνεται αύθις των αυτών μετ’ αναίρεσιν υποθέσεων, ενώ δια ιδρύσεως και ενός ετέρου Εφετείου, διαιρουμένης της μεγαλονήσου εις δύο σχετικάς περιφερείας, θεραπεύεται προς τοις άλλοις και η έλλειψις αύτη…
…ως προς την εξεύρεσιν δε της απαιτουμένης δαπάνης προς διατήρησιν και ετέρου Εφετείου ενταύθα, αύτη δύναται να καλυφθή –ως λίαν ορθώς παρετήρησεν πρό τινος η σύνταξις του υμετέρου φύλλου –εκ της επαισθητής ελαττώσεως των μαρτυρικών δικαιωμάτων, άτινα κατ’ ανάγκην καταβάλλονται διπλάσια σήμερον υπό του Κρητικού ταμείου εις τους εκ των απωτάτων μερών της νήσου προερχομένους εκάστοτε ενώπιον του εν Χανίοις Εφετείου, ως κακουργιοδικείου, μάρτυρας. Επί πλέον φρονούμεν ότι είνε δυνατόν –χωρίς να επέλθη ουδεμία βλάβη εις την δευτεροβάθμιον δικαιοσύνην του τόπου να ελαττωθή κατά δύο πρόσωπα ο αριθμός των κκ. Εφετών, εκάστου Εφετείου συγκροτουμένου του λοιπού ουχί εκ πέντε, αλλ’ εκ τριών δικαστών. Τοιουτοτρόπως δε και εκ του περιορισμού αυτού …θέλει προκύψει χρηματική τις οικονομία εξ 24000 γροσίων, άτινα προστιθέμενα εις το εκ της ελαττώσεως των μαρτυρικών δικαιωμάτων περισσεύον ποσόν ως και των προκαταβολών των διαδίκων δύναται να καλύψωσι την δαπάνην της μισθοδοσίας του προσωπικού του νέου Εφετείου.
Ηράκλειον την 12 Ιουλίου 1886
Ε. Ιωαννίδης δικηγόρος»
Τα σχόλια δικά σας!
Για την ιστορία του θέματος να σημειώσουμε, επίσης, ότι με συνταγματική διάταξη το 1907 (άρθρο 93) ιδρυόταν και «δεύτερον εφετείον, εδρεύον εν Ηρακλείω με περιφέρειαν τους Νομούς Ηρακλείου και Λασηθίου», που δίκαζε κυρίως τις εφέσεις κατά των πολιτικών και ποινικών αποφάσεων και των βουλευμάτων των δικαστικών Συμβουλίων.
Η απόφαση του Αρείου Πάγου έχει ληφθεί, οι θέσεις των δύο πλευρών είναι δεδομένες, η πολιτική απόφαση εκκρεμεί, ωστόσο εκείνο που έχει σημασία είναι να στοχαστούμε πάνω στην ιστορία των αποφάσεών μας και να δούμε μέσα στο χρόνο τις ανθρώπινες κοινωνίες, μαζί και τη δική μας, στο πλαίσιο αρχών και υποθέσεων που έθεσαν και θέτουν οι εκάστοτε φορείς δράσης (κατανόηση κινήτρων και ορίων ανθρώπινης δραστηριότητας, επισήμανση της συλλογικότητας της ιστορικής δράσης).

