Η παιδική και εφηβική παχυσαρκία έχει πάρει επιδημικές διαστάσεις στη χώρα μας τις τελευταίες 2-3 δεκαετίες.
Υπέρβαρα και παχύσαρκα παιδιά της Κρήτης ηλικίας 9-17 χρόνων ήταν το 20,7% το 1982, ενώ το ποσοστό αυτό διπλασιάστηκε (40%) το 2002 σε παιδιά της ίδιας ηλικίας.
Οι σπουδαιότεροι λόγοι της επιδημικής αυτής έξαρσης της παχυσαρκίας είναι η έλλειψη ή ανεπαρκής σωματική άσκηση και η αυξημένη κατανάλωση τροφίμων υψηλής ενεργειακής πυκνότητας και χαμηλής περιεκτικότητας σε θρεπτικά συστατικά [διαφάνειες 1,2].
Η λήψη τροφίμων υψηλής ενεργειακής πυκνότητας οφείλεται κυρίως σε επεξεργασμένα τρόφιμα με προσθήκη κακής ποιότητας λιπαρών πλούσιων σε κορεσμένα και τρανς λιπαρά οξέων και σε πολλή ζάχαρη. Έτσι η λήψη ενός ή περισσότερων ποτηριών αναψυκτικών ημερησίως από παιδιά προσχολικής ηλικίας (4-7 ετών) υπερδιπλασιάζει τον κίνδυνο να έχουν περίμετρο μέσης πάνω από την 90η εκατοστιαία θέση[διαφάνεια 3].
Η αυξημένη περίμετρος μέσης είναι δείκτης κεντρικής παχυσαρκίας. Τα παιδιά της Κρήτης ηλικίας 6-16 ετών έχουν τη μεγαλύτερη περίμετρο μέσης μετά τα παιδιά της Ιταλίας ανάμεσα σε 8 χώρες[διαφάνεια 4].
Η ποιότητα του κοιλιακού λίπους είναι πολύ δυσμενέστερη σε σύγκριση με το γλουτιαίο (υψηλή περιεκτικότητα σε κορεσμένα και τρανς λιπαρά οξέα ενώ η περιεκτικότητα σε μονοακόρεστα και πολυακόρεστα είναι σημαντικά χαμηλότερη).
Η μεγάλη περίμετρος μέσης μαζί με την αυξημένη αρτηριακή πίεση, τα αυξημένα τριγλυκερίδια, το σάκχαρο αίματος και τη χαμηλή HDL χοληστερόλη χαρακτηρίζουν το μεταβολικό σύνδρομο. Το 3% των παιδιών προσχολικής ηλικίας έχουν 3 ή περισσότερους παράγοντες του μεταβολικού συνδρόμου, ενώ το ποσοστό αυξάνεται πολύ σε παιδιά σχολικής ηλικίας και εφήβους[διαφάνεια 5].
Τα μισά σχεδόν παιδιά προσχολικής ηλικίας έχουν υψηλό αθηρωματικό δείκτη. Ο χρόνος που ξοδεύουν σε αδράνεια παρακολουθώντας τηλεόραση κυμαίνεται απο 2 μέχρι 4,5 ώρες τις καθημερινές και τα Σαββατοκύριακα, ενώ αντίθετα ο χρόνος που ξοδεύουν εβδομαδιαία σε σωματική άσκηση είναι πολύ περιορισμένος (1-1,5 ώρες)[διαφάνεια 6].
Ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης της επιδημικής αυτής έξαρσης της παχυσαρκίας είναι η αλλαγή του τρόπου ζωής και διατροφής της οικογένειας ακόμη από την εγκυμοσύνη, την βρεφική και προσχολική ηλικία. Λιγότερες από 10% των μητέρων θηλάζουν τα παιδιά τους επαρκώς (αποκλειστικός θηλασμός για 6 μήνες και συνέχιση του θηλασμού μαζί με άλλες τροφές μέχρι το 12ο μήνα). Η έλλειψη επαρκούς θηλασμού υπερδιπλασιάζει τον κίνδυνο παχυσαρκίας.
Απαραίτητες είναι 2-3 ώρες σωματικής άσκησης καθημερινά και περιορισμός των ωρών αδράνειας, επιλογή μη επεξεργασμένων φυσικών τροφίμων χωρίς προσθήκη λιπαρών, ζάχαρης, αλατιού και δεκάδων χημικών ουσιών. Κατάλληλη αγωγή από το νηπιαγωγείο με ενεργό συμμετοχή και ευαισθητοποίηση των παιδιών σε θέματα υγείας, διατροφής και προστασίας περιβάλλοντος θα οδηγήσει σε άμεση αντιμετώπιση της επιδημίας παχυσαρκίας.
Παράδειγμα ενός τέτοιου προγράμματος είναι αυτό που έγινε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης από το 1992 μέχρι το 1998.
Με την έναρξη κάθε ακαδημαϊκής χρονιάς έγιναν σεμινάρια στους εκπαιδευτικούς της κάθε τάξης για παρέμβαση σε θέματα υγείας και διατροφής. Την ομάδα παρέμβασης αποτελούσαν όλα τα παιδιά (4500) από 2 νομούς της Κρήτης που εγγράφηκαν στην Α΄ δημοτικού το 1992, ενώ ομάδα σύγκρισης χωρίς εκπαίδευση ήταν ένας τρίτος νομός της Κρήτης με όλα τα 1500 παιδιά που εγγράφηκαν στην Α΄ δημοτικού.
Έντυπο εκπαιδευτικό υλικό δόθηκε σε κάθε μαθητή που ήταν διαφορετικό για κάθε τάξη του δημοτικού, δόθηκε υλικό για τους δασκάλους και τους γονείς. Στην αρχή κάθε ακαδημαϊκού έτους δίνονταν σεμινάρια στους εκπαιδευτικούς για τον τρόπο διδασκαλίας.
Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της παρέμβασης κάθε 3 χρόνια έγινε σ’ ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα 1000 παιδιών (600 από την ομάδα παρέμβασης και 400 από την ομάδα ελέγχου).
Τα παιδιά από την ομάδα παρέμβασης είχαν σημαντικά καλύτερα επίπεδα λιποπρωτεϊνών στο αίμα τους από την πρώτη ακόμα αξιολόγηση των 3 πρώτων χρόνων αλλά και στην τελευταία αξιολόγηση του 2002, δηλαδή 4 χρόνια μετά τη λήψη της εκπαίδευσης στην ΣΤ’ τάξη δημοτικού.
Τα καλύτερα επίπεδα λιποπρωτεϊνών αποδόθηκαν στις καλύτερες επιλογές των παιδιών σε τρόφιμα αλλά κυρίως στην καλύτερη καρδιαγγειακή αντοχή, γιατί αφιέρωναν σημαντικά περισσότερο χρόνο εβδομαδιαία στη σωματική άσκηση.
Το γεγονός ότι τα παιδιά ευαισθητοποιήθηκαν σε θέματα υγείας φάνηκε 4 χρόνια μετά τη λήξη της παρέμβασης, όταν διαπιστώθηκε ότι μόνο το 7% των παιδιών της ομάδας παρέμβασης ήταν καπνιστές και το 13% από την ομάδα ελέγχου [διαφάνεια 7].
Από πλευράς δημόσιας υγείας αυτό είναι εξαιρετικά επιτυχές πείραμα γιατί σε εθνικό επίπεδο θα είχαμε μια ελάττωση κατά 35% των καπνιστών.
Δεδομένου ότι τα παιδιά της παρέμβασης αφιέρωναν περισσότερο χρόνο στη σωματική άσκηση πιθανόν να σημαίνει ότι έχουν ευαισθητοποιηθεί σε θέματα υγείας και ότι η πλειονότητα τους θα κάνει σωστές επιλογές στα επόμενα χρόνια της ζωής τους.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
1. F Magkos, Y Manios, G Christakis, A Kafatos. “Secular trends in cardiovascular risk factors among school-aged boys from Crete, Greece, 1982-2002” Eur. J. of Clin. Nutrition (2004)59:1-7.
2. Mamalakis G, Kafatos A. “Prevalence of obesity in Greece.” Int J Obes Relat Metab Disord. 1996 May; 20(5): 488-92.
3. Kafatos A, Manios Y, Markatji I, Giachetti I, Vaz de Almeida MD, Engstrom LM. “Regional, demographic and national influences on attitudes and beliefs with regard to physical activity, body weight and health in a nationally representative sample in the European Union.” Public Health Nutr. 1999 Mar; 2(1A): 87-95.
4. Kafatos A, Codrington CA. “Nutrition and diet for healthy lifestyles in Europe: the 'Eurodiet' Project.” Public Health Nutr. 1999 Sep;2(3A):327-8.
5. Codrington C, Sarri K, Kafatos A. “Stakeholder appraisal of policy options for tackling obesity in Greece” Obes. Rev. 2007 May; 8 Suppl2:63-73.
