Ένα σπάνιο κείμενο του Έλληνα λόγιου και πνευματικού ευεργέτη του Ηρακλείου, με αφορμή τον πρώτο χρόνο της ελευθερίας του νησιού. Συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από το θάνατό του και τη δωρεά της βιβλιοθήκης του στο δήμο Ηρακλείου, για τη δημιουργία της Βικελαίας Βιβλιοθήκης

Ενας αιώνας ακριβώς συμπληρώθηκε την Κυριακή από το θάνατο του μεγάλου Έλληνα λόγιου Δημητρίου Βικέλα, (1835-1908) η ιδιαίτερη και παντοτινή σχέση του οποίου το Ηράκλειο «επικυρώθηκε» με τη δωρεά του μεγάλου μέρους της βιβλιοθήκης του στην πόλη.

Με τη δωρεά αυτή ξεκίνησε η μεγάλη περιπέτεια της Βικελαίας, περιπέτεια που φτάνει μέχρι τις ημέρες μας. Στα 100 χρόνια από το θάνατο του πνευματικού ευεργέτη του Ηρακλείου το μοναδικής σπουδαιότητας ίδρυμα της πόλης περνά μια ακόμη τρικυμία, με την ελπίδα ότι θα την ξεπεράσει, και αυτή τη φορά.

Την επέτειο του θανάτου του Δημητρίου Βικέλα, προέδρου –μην ξεχνάμε- της Ολυμπιακής Επιτροπής που οργάνωσε τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896, και της ίδρυσης της Βιβλιοθήκης, το Ηράκλειο την ξέχασε, παρά το γεγονός ότι το 2008 έχει ονομαστεί από το δήμο «έτος Βικέλα».

Η «Πατρίς» τιμώντας τη μνήμη αλλά και την μεγάλη προσφορά του στην πόλη, δημοσιεύει ένα σπάνιο κείμενο του Βικέλα για την Κρήτη, γραμμένο στα τέλη του 1899, με τη συμπλήρωση ενός χρόνου από την απελευθέρωση του νησιού από τον τουρκικό ζυγό και την εγκαθίδρυση της αυτονομίας. Το κείμενο, με τον τίτλο «Η Κρήτη Αυτόνομος», είχε δημοσιευτεί σε γαλλικό περιοδικό της εποχής και τον Ιανουάριο του 1900 αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Εθνική Αγωγή» του κορυφαίου λογοτέχνη και δημοσιογράφου Γεωργίου Δροσίνη. Ο Δ. Βικέλας έγραφε, τότε, για την κατάσταση στο νησί, αξιολογώντας και τους παράγοντες του:



Η ΚΡΗΤΗ ΑΥΤΟΝΟΜΟΣ



Η Κρήτη εκτελεί κατά το παρόν τα πρώτα αυτής βήματα εν τη οδώ της ελευθερίας. Η αυτονομία της δεν είνε πλέον λέξις κενή Αι τέσσαρες Μεγάλαι Δυνάμεις, εις ας οφείλει την χειραφέτησίν της, απέσυραν αλληλοδιαδόχως το κύριον μέρος των εαυτών στρατευμάτων αφήσασαι, εν τη νήσω εν μόνον τάγμα εκάστη. Προ τινων εβδομάδων σύνταγμα γαλλικόν διοικούμενον υπό του συνταγματάρχου Σπιτσέρ απήρχετο, μετά συγκινήσεως αποχαιρετιζόμενον παρά του ηγεμόνος και των κατοίκων. Την 24η Ιουνιόυ ήτο η σειρά των Ιταλών. Τους Ιταλούς στρατιώτας παρατεταγμένους εις την μεγάλην πλατείαν των Χανίων, απέναντι των γαλλικών, αγγλικών και ρωσικών αποσπασμάτων επεθεώρησεν ο πρίγκιψ Γεώργιος, φέρων στολήν Ελληνος ναυάρχου. Εις την ένθερμον του πρίγκιπος προσφώνησιν απήντησεν ο συνταγματάρχης Κρίσπος δια λογυδρίου, ου εκάστη λεξις εξήρχετο από καρδίας στρατιώτου. Μετά τον πρίγκιπα, ο δήμαρχος Χανίων εξέφρασεν ωσαύτως την ευγνωμοσύνην των κατοίκων. Υπερμεγέθεις ανθοδέσμαι προσηνέχθησαν προς τους αξιωματικούς, κλαδίον δε δάφνης προσηρμόσθη εις την κομβιοδόχην εκάστου στρατιώτου. Εις τας υπέρ του ηγεμονος και της Κρήτης επευφημίας των Ιταλών, εν τω μέσω των απηχήσεων των στρατιωτικών μουσικών ανάκουουσών τους εθνικούς ύμνους της Ελλάδας και Ιταλίας, απήντων επευφημίαι υπέρ της Ιταλίας· η στρατιωτική τελετή έληξε και οι αγαθοί στρατιώται απήλθον προς επιβίβασιν, άδοντες άσματα της πατρίδας των.

Εκ πάντων των υπηρετησάντων εν Κρήτη οι Ιταλοί ολιγώτερον των άλλων ησθάνοντο ότι ευρίσκοντο αυτόθι εν χώρα ξένη. Παρεκτός του κλίματος και των ηθών, τα ορατά ακόμη ίχνη του παρελθόντος πολλάκις θα επλάνησαν αυτούς ώστε να νομίσωμιν ότι ευρίσκοντο εν τη ιδία των χώρα. Τα τείχη, άτινα μετά την καταναγκαστικήν απέλασιν των Τούρκων, κατέλαβαν αυτοί μετά των άλλων ευρωπαϊκών στρατευμάτων, ανηγέρθησαν υπό των Βενετών. Ανωθεν τινών πυλών φαίνεται ακόμη ηκρωτηριασμένος ο λέων του Αγίου Μάρκου. Επί τέσσαρας και ήμισυν αιώνας η Κρήτη διετέλεσεν υπό την εξουσίαν των Βενετών. Οι Κρήτες δεν είχον λόγους να διάγωσιν ηυχαριστημένοι υπό την ξένην ταύτην κυριαρχίαν. Εδέησεν όμως να λυπηθώσι δια την στέρησίν της, ότε υπέκυψαν υπό τον τουρκικόν ζυγόν.

Μετά των ιστορικών τούτων αναμνήσεων ανεμιγνύετο άρα γε εν Ιταλία και τις τάσις επωφελείας εξ αυτών; Δεν το πιστεύομεν. Εν τούτοις υπήρξαν τοιαύται υπόνοιαι ου μόνον εις βάρος των Ιταλών, αλλά και τινων εκ των άλλων Δυνάμεων, ων η σημαία εκυμάτισεν ή κυματίζει ακόμη επί του κρητικού εδάφους. Η αλληλοδιάδοχος αναχώρησις των ξένων στρατευμάτων κατασιγάζει παντελώς τας τοιαύτας αμοιβαίας δυσπιστίας, αίτινες πολλάκις εύρον απήχησιν εν τω ευρωπαϊκώ τύπω. Αι τέσσαρες ελευθερώτριαι Δυνάμεις καταθέτουσιν η μια μετά την άλλην την μέχρι τούδε παρ’ αυτών εξασκηθείσαν στρατιωτικήν εξουσίαν. Το δυτικόν μέρος της νήσου ήδη από της 24 Ιουνίου κυβερνάται απ’ ευθείας υπό της αυτονόμου κρητικής Κυβερνήσεως, το δε ανατολικόν από της 24 Ιουλίου. Η παράτασις άλλως της διαμονής των ξένων φρουρών εθεωρήθη ως δείγματα καταφανές του ευμενούς ενδιαφέροντος, όπερ αι τέσσαρες Μεγάλαι Δυνάμεις εξηκολούθουν να δεικνύωσιν υπέρ της ευημερίας της αυτονόμου νήσου. Νυν η Κυβέρνησις του πρίγκιπος Γεωργείου ενεργεί όπως ανακουφίση τα βάρη των ξενικών στρατευμάτων δια του σχηματισμού σώματος εγχωρίου χωροφυλακής, συγκειμένης εκ χιλίων διακοσίων περίπου ανδρών.

Υπαξιωματικοί Ιταλοί υπό την διοίκησιν ενός λοχαγού της χωροφυλακής γενναιοφρόνως παρεχωρήθησαν υπό της Κυβερνήσεως του βασιλέως Ουμβέρτου, όπως διοργανώσωσι το σώμα των Κρητών χωροφυλακών, ους βλέπομεν ήδη εκτελούντας την αστυνομικήν υπηρεσίαν εν τοις Χανίοις και εις τα πέριξ. Εισίν οι άνδρες ούτοι νεαροί, υψηλού αναστήματος, φέροντες αγερώχως την κομψήν αυτών στολήν, ης το σχέδιον κατηρτίσθη, ως λέγεται, υπό του Ελληνος βασιλόπαιδος Νικολάου· ομοιάζουσα προς το εθνικόν ένδυμα των νησιωτών, αποτελείται από ερυθρόν υπενδύτην, από βραχύ αμπέχονον βαθέος κυανού χρώματος, αναξυρίδας φουσκωμένας, κατερχομένας μέχρι γόνατος και υποδήματα εκ λευκού δέρματος, ων η χρήσις εν Κρήτη είνε, ως φαίνεται, παναρχαία· επί δε της κεφαλής, κάλυμμα μέλαν μετά του εθνοσήμου συμπληροί την στολήν. Κατά το Σύνταγμα μέλλει να οργανωθή και εθνοφυλακή έχουσα την θητείαν υποχρεωτικήν. Ο σχηματισμός του σώματος τούτου δεν θα παρουσιάση δυσκολίας εν τη νήσω, ένθα ο προς τα όπλα έρως είνε ούτως ειπείν εγγενής παρά τω λαώ. Οι κάτοικοι γεννώνται πολεμισταί. Οι τοσάκις κατά τους τελευταίους τούτους χρόνους επαναληφθέντες αγώνες συνετέλεσαν εις την διάπλασιν ποιας τινος στρατιωτικής διοργανώσεως, ήτις με όλην της την ατέλειαν ίσχυε να καταβάλη τους Τούρκους. Εκαστον χωρίον έχει τον οπλαρχηγόν του εκλεγόμενον ή επιβαλλόμενον δικαιώματι γένους ή ατομικών ανδραγαθημάτων.

Οι άνδρες αυτοί εννοούσι νυν ότι οι καιροί ευτυχώς μετεβλήθησαν, ότι υπάρχει Κυβέρνησις δια να προστατεύη αυτούς και δικαστήρια δια ν’ απονέμωσιν ίσην την δικαιοσύνην. Τόσον δε καλώς συνησθάνθησαν ότι το τουφέκιον ώφειλε να υποχωρήση προς της αξίνης, ώστε άμα τη προσκλήσει του πρίγκιπος, παρέδωκαν πάντες τα όπλα των πρςο τας στρατιωτικάς αρχάς. Η τοιαύτη θυσία θα υπήρξε δι’ αυτούς αλγεινή· δεν αποχωρίζεται τις ευφροσύνως του ιδίου όπλου. Αφου ου ήτο τούτο το άριστον των μέσων, όπως αποδείξωσι την προς τον ηγεμόνα αφοσίωσίν των. Δεν πρέπει όμως ν’ αναζητηθή μετ’ αυστηρότητος, εάν η θυσία εγένετο πανταχού πλήρης. Εκ μόνων των μαχιμωτέρων επαρχιών της νήσου παρεδόθησαν πλείονα των επτακισχιλίων όπλων.

Ο οπλαρχηγός, ον ηρώτησα αν έμενον ακόμη τινά κεκρυμμένα, δεν ηθέλησε ν’ απαντήση εις την ερώτησίν μου. Εχω λόγους να υποπτεύω ότι, αν η έρευνα εγένετο ακριβεστέρα, θ’ ανευρίσκοντο ακόμη περί τα χίλια ή και δισχίλια όπλα.

Το Σύνταγμα, το ψηφισθέν υπό των αντιπροσώπων του κρητικού λαού και ελαφρώς τροποποιηθέν κατά τινα μέρη αυτών υπό των τεσσάρων Μεγάλων Δυνάμεων, της Γαλλίας, της Αγγλίας, της Ιταλίας και της Ρωσίας, εθεσπίσθη την 10/22 Μαΐου 1899 παρά της Α.Β.Γ. του πρίγκιπος Γεωργίου της Ελλάδος, υπάτου αρμοστού των ρηθεισών Δυνάμεων. Καίπερ καθιερούν τας ελευθερίας, πάσας τας ελευθερίας τας απαραιτήτους εις τον πεπολιτισμένον βίον, το Σύνταγμα τούτο περιέχει και διατάξεις υπαγορευθείσας από πνεύματος εμφρόνως συντηρητικού. Εχει υπ’ όψιν αυτού τας ανάγκας λαού προσφάτως χειραφετηθέντες και μέλλοντος νυν να διανύση την πολιτικήν αυτού παιδαγώγησιν. Οι Κρήτες νομοθέται επωφελήθησαν εκ των μαθημάτων όσα παρέχει η ιστορία των τε μεγάλων και μικρών εθνών, παρ’ εις απεδείχθη μέχρι τίνος σημείου δύναται να φθάση η του κοινοβουλευτικού κατάχρησις.

Η Βουλή συμμερίζεται μετά του ηγεμόνος την εκτελεστικήν εξουσίαν. Οι βουλευταί εκλέγονται δι’ ατομικής ψηφοφορίας κατ’ αναλογίαν ενος αντιπροσώπου επί 5.000 κατοίκων και κατα σύστημα το οποίον θα υποστή επεξεργασίαν, ώστε να προστατεύωνται εν τη αντιπροσωπεία και τα δικαιώματα της μειονοψηφίας. Οι βουλευταί δεν δύνανται να κατέχωσιν εμμίσθους θέσεις δημοσίας ή ιδιωτικάς. Η αποστολή των διαρκεί επί δύο έτη, κατά το διάστημα δε τούτο καλούντο εις μίαν μόνην τακτικήν σύνοδον δίμηνον. Ο ηγεμών δικαιούται να συγκαλή την Βουλήν εις έκτακτον σύνοδον, όπως ασχοληθή αποκλειστικώς εις τα ζητήματα τα αναφερόμενα εις το διάταγμα της συγκλήσεως. Ο ηγεμών έχει το δικαίωμα της αρνησικυρίας. Πάσα δε απόφασις της Βουλής, μη επικυρωθείσα παρ’ αυτού εντός δύο μηνών, θεωρείται άκυρος. Εν κατεπειγούση ανάγκη ο ηγεμών δικαιούται, τη ομοθύμω γνώμη του υπουργικού του συμβουλίου, να υπερβή τας ψηφισθείσας παρά της Βουλής δαπάνας μέχρι του όρου των 100 χιλιάδων φράγκων. Το πρόσωπον του ηγεμόνος είνε απαραβίαστον, παρέχεται δε αυτών ετήσιος χορηγία εκ 200 χιλιάδων φράγκων. Ο τύπος είνε ελεύθερος· αλλά τα αδικήματα αυτού προβλέπονται και τιμωρούνται υπό του νόμου. Δια την έκδοσιν εφημερίδος απαιτείται άδεια της εκτελεστικής εξουσίας, ήτις οφείλει να παρέχηται τω αιτούντι μετά την καταβολήν χρηματικής εγγυήσεως εκ δισχιλίων φράγκων. Εν περιπτώσει προστίμου νομίμως επιβεβλημένου η έκδοσις της εφημερίδος διακόπτεται μέχρι της ολοσχερούς αυτού πληρωμής. Η προληπτική λογοκρισία καταργείται. Κατα τα δύο πρώτα έτη της αρεσκείας του ο ηγεμών κέκτηται το απόλυτον δικαίωμα τού ν’ αρνηθή ή ν’ αποσύρη την άδειαν εκδόσεως εφημερίδος.

Και τούτο δεν είνε το μόνον κατά προαίρεσιν δικαίωμα, ύπερ το Σύνταγμα χορηγεί αυτώ δια τα δύο πρώτα έτη της λειτουργίας του νέου πολιτεύματος.

Το υπουργικό συμβούλιον εσχηματίσθη δια του Διατάγματος της 27 Απριλίου 1899. Οι υπουργοί φέρουσι τον τίτλον των Συμβούλων, διορίζονται δε και απολύονται υπό του ηγεμόνος. Τα έργα αυτών και η ευθύνη καθορίζονται δια σειράς άρθρων εν τω Συντάγματι. Χορηγεί δε τούτο εις τον ηγεμόνα κατά τα δύο πρώτα έτη το απόλυτον δικαίωμα του θεσπίζειν τους αναγκαίους προς διοργάνωσιν της νέας Κρητικής Πολιτείας νόμους τη ομοθύμω γνώμη του συμβουλίου και συμφώνως προς τας θεμελιώδεις βάσεις του Συντάγματος.

Οι σύμβουλοι του ηγεμόνος εξελέγησαν μεταξύ των μάλλον διαπρεπών Κρητών, εισί δε τον αριθμόν πέντε, προϊστάμενοι της υπηρεσίας των εσωτερικών, των οικονομικών, της δικαιοσύνης, της δημοσίας εκπαιδεύσεως και της αστυνομίας ή της δημοσίας ασφαλείας. Ο προϊστάμενος του τελευταίου τούτου υπουργείου είναι μωαμεθανός. Ούτε δε και το οθωμανικόν στοιχείον αντιπροσωπεύεται εν τη Κυβερνήσει, όπως αντιπροσωπεύεται και δια του διορισμού ετέρου βέη μουσουλμάνου ει την νομαρχίαν Χανίων, την σημαντικωτέραν των πέντε της νήσου νομαρχιών.

Ανάλογος αριθμός κατωτέρων δημοσίων θέσεων παρεχωρήθη ωσαύτος εις μωαμεθανούς.

Οι πέντε σύμβουλοι μετά ζέσεως επελήφθησαν των έργου του διοργανισμού του ανατεθέντος εκάστω κλάδου της υπηρεσίας. Ο κ. Βενιζέλος, εις των μάλιστα διακριθέντων κατά την τελευταίαν επανάστασιν και τα επακολουθήσαντα γεγονότα, σφίλος και ενάμιλλος του κ. Σφακιανάκη, - πρωταγωνιστήσαντος εν αυτοίς και προς λύπην κοινήν αποχωρήσαντος των κοινών ένεκα οικογενειακών λόγων - υποδειχθείς ως καταλληλότατος ένεκα των σπανίων αυτού προσόντων ν’ αναλάβη το υπουργείον της δικαιοσύνης, κατήρτισεν ήδη και εθέσπισε τον οργανισμόν των δικαστηρίων. Πλην των 15 ειρηνοδικείων και των 5 πρωτοδικείων, ισαρίθμων προς τους νομούς, εν εφετείον ιδρύθη εν Χανίοις. Δύο κακουργιοδικεία, το εν εν Χανίοις, συγκείμενον εκ των εν τη πόλει ταύτοι εφετών και το έτερον εν Ηρακλείω εκ τριών εφετών και δύο δικαστών του εν τη ειρημένη πόλει πρωτοδικείου, θα δικάζη τας ποινικάς υποθέσεις. Ανώτατον Συμβούλιον, αποτελούμενον εκ του προέδρου, του εισαγγελέως και τριών μελών του εφετείου θα επεβλέπη περί την λειτουργίαν της δικαιοσύνης.

Το Συμβούλιον τούτο θ’ αποφαίνηται περί του διορισμού ή της απολύσεως των δικαστών παντός βαθμού, της απολύσεως επιτρεπομένης μόνο εις περιστάσεις προβλεπομένας και οριζμένας υπό του νόμου. Οι μισθοί των δικαστών προσδιωρίσθησαν επί τη βάσει κλίμακος ανωτέρας της εν Ελλάδι παραδεδειγμένης, εάν λάβωμεν υπ’ όψιν την παρούσαν κατάστασιν της επικαταλλλαγής, κατά την οποίαν η δραχμή ισοδυναμεί προς δύο τρία του φράγκου. Οι εν Κρήτη εφέται έχουσι μισθόν 450 φράγκων χρυσών κατά μήνα, οι πρωτοδίκαι 250, ο δε πρόεδρος και ο εισαγγελεύς των εφετών 600 φράγκα. Οι κάτοχοι των δύο τούτων θέσεων προσληφθέντες εξ Ελλάδος δια την διοργάνωσιν των δικαστηρίων έχουσι και επιμίσθιον εκ 200 φράγκων κατά μήνα. Ο πρώτος εξ αυτών είνε ο κ. Σκαλιστήρης, αρειοπαγίτης, ο δεύτερος δε ο κ. Μπένσης, πρώην εισαγγελεύς. Ο κ. Σκαλτσούνης, διακεκριμένος νομομαθής, όστις επί τριακονταετίαν όλην δεν έπαυσε παρέχων την πεφωτισμένην αυτού ενέργειαν υπέρ της Κρήτης, διωρίσθη νομικός σύμβουλος του υπουργείου των οικονομικών, επί μισθώ 600 φράγων κατά μήνα.

Εν συνόλω οι Κρήτες υπάλληλοι αμείβονται επαρκώς. Τινές εχαρακτήρισαν ως πολυτέλειαν περιττήν την τοιαύτην τάσιν περί το μη φειδωλεύεσθαι ως προς το κεφάλαιον τούτο. Λησμονούσιν όμως αύτοι, νομίζομεν, ότι είνε κακώς εννοουμένη οικονομία το μην εξασφαλίζειν τον υπάλληλον του κράτους από της ενδείας. Δια της εξασφαλίσεως της υλικής ανεξαρτησίας ανυψούται η θέσις αυτού και δι’ αυτόν τον ίδιον και δια τους υπ’ αυτού διοικουμένους.

Οι πέντε νομάρχαι λαμβάνουσι 400 φράγκων έκαστος, προς δε και 50 φράγκα κατά μήνα οι των τεσσάρων νομαρχιών δι’ έξοδα παραστάσεως. Το ποσόν τούτο δεν φαίνεται υπερβολικόν· δεν πρέπει όμως να λησμονώμεν ότι τα πάντα είνε σχετικά. Ο κ. Κούνδουρος εκ Σφακίων προΐσταται του Υπουργείου των Εσωτερικών.

Κατά το άρθρο 21 του Συντάγματος η εκπαίδευσις είνε ελευθέρα, αρκεί να εξασκείται υπό ανθρώπων κατεχόντων τα εχέγγυα και τας ιδιότητας, ας προβλέπει και απαιτεί ο νόμος. Η προκαταρκτική όμως εκπαίδευσις είνε υποχρεωτικη και παρέχεται δωρεάν. Ο διευθύνων το Υπουργείο· της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως κ. Γιαμαλάκης μετά του αξιλόγου γενικού γραμματέως του κ. Περδικάρη, ασχολούνται περί την διοργάνωσιν ή μάλλον περί την δημιουργίαν της υπηρεσίας ταύτης. Ο κατά τα τελευταία ταύτα έτη κλονισμός ανέτρεψε πάντα τα πρότερον υπάρχοντα ιδρύματα της δημοτικής εκπαιδεύσεως. Εις πλείστα χωρία τα παιδία συναθροίζονται υπό την πύλην του ναού περί τον ιερέα, του οποίου η καλή θέλησις, ίσως δε και αι γνώσεις εξισούνται ενίοτε προς τας των μαθητών.

Η ίδρυσις προτύπου διδασκαλείου αποτελεί τον ζωηρότατον πόθον της σήμερον. Ως προς την μέσην εκπαίδευσιν επί του παρόντος γίνεται σκέψις περί συστάσεως ενος μόνο γυμνασίου εν Χανίοις.

Πάντα τα μέτρα ταύτα συνδέονται μετά του οικονομικού ζητήματος. Ο κ. Φούμης, ο σύμβουλος, ο προϊστάμενος της υπηρεσίας ταύτης, ευρίσκεται απέναντι δισεπιλύτων προβλημάτων. Η γονιμότης του εδάφους, η νοημοσύνη και φιλοπονία των κατοίκων εισίν εγγυήσεις αρκεταί περί του μέλλοντος· αλλά τα πρώτα βήματα είνε φυσικώ τω λόγω επίπονα εις χώραν επί μακρόν χρόνον ανοργάνωτον και κατεστραμμένην υπό των φρικαλεοτήτων απηνούς φυλετικού πολέμου.

Αι οικίαι, οι εμπρησθείσαι η κατεδαφισθείσαι εκ θεμελίων, και τα ριζηδόν κεκομμένα δένδρα μαρτυρούσαν ακόμη μέχρι τινος σημείον έφθασαν τα μέση. Και αι μεν οικίαι δύννται ταχέως ν’ ανοικοδομηθώσιν. Εντός αυτής της πόλεως των Χανίων, καθώς και εις τα πέριξ χωρία αι πυρποληθείσαι συνοικίαι ήδη ανακτίζονται, και μετ’ ου πολύ θα εξαφανισθώσι τα ίχνη των διαπραχθεισών καταστροφών. Αλλά δυστυχώς δεν συμβαίνει το αυτό με τα δέντρα, απαιτείται δε καιρός πολύς πριν ή αι νέαι φυτείαι των αποκοπεισών ελαιών και πορτοκαλιών ανταμείψωσι τους κόπους των καλλιεργητών.

Υπό την τουρκικήν διοίκησιν άλλος πόρος εισοδήματος δεν υπήρχεν εκτός των τελωνείων και της δεκάτης. Το ήμισυ των τελωνειακών εισπράξεων, προωρισμένον δια το αυτοκρατορικόν ταμείον, επέμπετο εις Κωνσταντινούπολιν. Το έτερον ήμισυ μετά της δεκάτης απετέλουν έσοδα ετήσια κατά μέσον όρον εκ δέκα εκατομμυρίων γροσίων, ήτοι δύο εκατομμυρίων φράγκων. Ηδη κατά το 1834 ο Πάσλεϋ (εν των συγγράματι του Travels in Crete) υπολογίζει εις το αυτό ποσόν το εισόδημα της νήσου, με την διαφοράν μόνον ότι η τιμή του γροσίου έκτοτε εξέπεσεν επί πολύ. Επί του παρόντος δεν ελπίζει η Κυβέρνησις να φθάση εις το αυτό αποτέλεσμα. Δια το πρώτον οικονομικόν έτος, αρχόμενον την 1 Σεπτεμβρίου, δεν τολμά να βασισθή επί εσόδων υπερβαινόντων τα έξοδα επτά εκατομμυρίων γροσίων, ήτοι 1.200.000 μέχρις 1.400.000 φράγκων. Η Κυβέρνησις σπουδαίως ασχολείται περί του τρόπου της αυξήσεως και εκμεταλλεύσεως των προϊόντων της νήσου και περί εφαρμογής συστήματος φορολογικού τελειοποιημένου.

Ελβετός σύμβουλος, προσκεκολλημένος εις το Υπουργείον των Οικονομικών, έχει αποστολήν να διοργανώση την λογιστικήν υπηρεσίαν. Αλλ’ η μάλλον κατεπείγουσα ανάγκη είναι ο πολλαπλασιασμός ή κάλλιον ειπείν η δημιουργία των μέσων της συγκοινωνίας. Εις την ορεινήν εκείνην χώραν υπάρχει παντελής έλλειψις οδών. Πλην των συνδεουσών τας κυριωτέρας πόλεις με τινας των περί αυτάς εξοχών και πλην τινων οδών στρατιωτικών, χαραχθεισών εσχάτως υπό των στρατών της κατοχής, δεν υπάρχουσιν ειμή ατραποί μόνον εις ημιόνους προσιταί.

Η κατά θάλασσαν συγκοινωνία δεν είνε πολύ καλλιτέρα, εξ αιτίας της ελλείψεως λιμένων εν το μεσημβρινή πλευρά της νήσου και της κακής καταστάσεως των ευρισκόμενων εν τοις βορείοις αυτής παραλίοις. Εις τον λιμένα Χανίων τα πλοία τα βυθιζόμενα μέχρι τεσσάρων και ημίσεος μέτρων δυσκόλως δύνανται να εισπλεύσωσιν. Ευτυχώς υπάρχει εκεί παραπλεύρως ο θαυμάσιος λιμήν της Σούδας, αντικείμενον ή πρόφασις τόσων διεθνών υπονοιών. Η κυβέρνησις του ηγεμόνος, κατανοούσα την ανάγκην των δημοσίων έργων, εζήτησε παρά της κρητικής Συνελεύσεως την εξουσιοδότησιν προς σύναψιν δανείου, δι’ ο υπήρχε ελπίς να δοθή η εγγύησις των Δυνάμεων, εξ ης θα ηλαττούτο ο πληρωτέος τόκος και τα βάρη του δημοσίου ταμείου. Η Συνέλευσις εμφορουμένη του συντηρητικού πνεύματος του πρυτανεύσαντος κατά πάσαν αυτής την πορείαν, έδειξεν ίσως υπερβολικήν φρόνησιν αναβαλούσα την έγκρισίν της. Δέον όμως αφ’ ετέρου να ομολογήσωμεν ότι οι δισταγμοί αυτής περί την κατεσπευσμένην ενέργειαν δικαιολογούνται εκ της παρούσης της νήσου καταστάσεως και της ευλόγου επιθυμίας, όπως μη επιβαρύνωσι, τον τόπον δι’ εσπευσμένων υποχρεώσεων και άνευ προηγουμένης επισταμένης μελέτης των σχεδίων, περί α αι τοιαύται δαπάναι αφιερώθησαν.

Η αθρόα απέλευσις των μωαμεθανών Κρητών είνε μία των κυριωτάτων αφορμών της οικονομικής αυτόθι διαταράξεως. Πλείονες των τεσσαρακοντασχιλίων, επί ολικού αριθμού 75.000, απήλθον ήδη εκ της νήσου, το δε μεταναστευτικό ρεύμα δεν εσταμάτησεν ακόμη. Ιδίως εκ του Ηρακλείου προέρχονται οι πλείστοι των μεταναστών. Οι κάτοικοι των πέριξ χωρίων και εξοχών είχον καταφύγει εις την ρηθείσαν πόλιν, αφέντες τα υπάρχοντά των εις την διάκρισιν των Χριστιανών, των οποίων πάλιν αυτοί είχον καταστρέψει τα κτήματα. Η αντεκδίκησις υπήρξεν αγρία. Τούτο συνέβη εις πάντα τα μέρη της νήσου, εξαιρέσει της πεδιάδος των Χανίων, όπου τα κτήματα, ανήκοντα κατά το πλείστον εις Μωαμεθανούς, επροστατεύοντο παρά των τουρκικών στρατευμάτων, μέχρι της ημέρας καθ’ ην ταύτα αντικατεστάθησαν υπό των στρατευμάτων των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων.

Οι Μωαμεθανοί απέρχονται της νήσου υπείκοντες, ως λέγεται, εις κέλευσμα εκ Κωνσταντινουπόλεως. Οι Κρήτες Μωαμεθανοί, Ελληνες όντες την καταγωγήν και την γλώσσαν, αισθάνονται προς την πατρίδα των στοργήν, ην συνήθως δεν συναισθάνονται οι ομόθρησκοί των, δι’ ους η ιδέα της πατρίδας απορροφάται υπό του θρησκευτικού αισθήματος. Η γη ένθα ο Μωάμεθ παύει να κυριαρχή είνε γη βέβηλος. Δια τούτο οι Τούρκοι εξεπατρίσθησαν, εφ ‘όσον ηδύναντο, από πασών των νέων Επικρατειών των σχηματισθεισών δια των τεμαχίων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Προς τούτοις δ’ άλλως παρεκινούντο να φύγωσι και εκ της αποστροφής ην εδοκίμαζον του να διατελώσι του λοιπού εν ισότητι μετά των Χριστιανών εν χώρα κατακτηθείση παρ’ αυτών, όπου επί αιώνας αυτοί εχρημάτισαν κύριοι. Εν Κρήτη, χάρις εις την ανδρείαν των Χριστιανών, το αίσθημα τούτο της υπεροχής της κατακτησάσης φυλής υπήρξε κατά πάσαν εποχήν ολιγώτερον εμφανές ή αλλαχού. Κατά την νέαν των πραγμάτων τάξιν ευχερώς ηδύναντο ν’ αποκατασταθώσι σχέσεις ομαλαί μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων. Αι προκηρύξεις του ηγεμόνος, αι επισκέψεις αυτού εις τα οθωμανικά τεμένη, η φιλόφρων αυτού και καλοκάγαθος συμπεριφορά προς πάντας, ανεξαιρέτως θρησκεύματος, ο διορισμός μωαμεθανών εις δημοσίας θέσεις, ώφειλον να είνε αποχρώσαι περί του μέλλοντος εγγυήσεις. Ο υπερτερών χριστιανικός πληθυσμός, υπείκων εις τας συνδιαλλακτικάς του ηγεμόνος εμπνεύσεις, παντοιοτρόπως και αυτός προσεπάθησε να κατακτήση φανερόν τον πόθον του όπως εξαλειφθώσιν αι αναμνήσεις του παρελθόντος. Κατά την ψήφισιν του Συντάγματος ελήφθη πρόνοια να περιφρουρηθώσι τα δικαιώματα, τα έθιμα, και παν το συντελούν ίνα μη θιχθή η άκρα των φιλοτιμία. Και όμως πάσαι αι αποπείραι προς αναχαίτισιν της εξόδου των απέβησαν άγονοι. Μη άραγε προέρχεται τούτο εκ του ότι δεν λησμονούσι το τόσον χυθέν αίμα και τας τόσας γενομένας ύβρεις εκατέρωθεν κατά τους τελευταίους καιρούς; Μήπως φοβούνται ότι εάν επέλθη ρήξις, αλλαχού μεταξύ Μουσουλμάνων και Χριστιανών, εάν συμβώσι που νέαι σφαγαί Αρμενίων ή άλλων Χριστιανών, θ’αφυπνισθώσιν εν δεδομένη στιγμή τα κατευνασθέντα επί του παρόντος πάθη; Μήπως διανοούνται ν’αποσοβήσωσι το ενδεχόμενον τούτο, ζητούντες από τούδε άσυλον εις τας χώρας τας υποκειμένας εις τον Σουλτάνον;

Εις τας σκέψεις ταύτας προσθετέον και λόγους οικογενειακούς. Τα συνοικέσια καθίστανται όσημέραι δυσκολώτερα καθ’όσον ο αριθμος των πιστών ελαττούται. Η ελευθερία ην χαίρουσιν αι χρισταναί δύναται να χρησιμεύση ως κακόν παράδειγμα εις τας γυναίκας των Μουσουλμάνων. Επειδή δε η εξάσκησις των θρησκευμάτων είνε ελευθέρα υπό το νέον πολίτευμα, η αλλαξοθρησκεία δύναται ν’αποβή ευκολωτέρα και συχνοτέρα ή άλλοτε. Ηδη εν Χανίοις συνέβησαν τοιαυτά τινα γεγονότα μεμονωμένα νεκρών μουσουλμανίδων, απαχθεισών εκουσίως παρά Χριστιανών, ους ενυμφεύθησαν βαπτισθείσαι.

Οπωσδήποτε η αθρόα απέλευσις εξακολουθεί, ο δε πληθυσμός της Κρήτης ελαττούται ένεκα τούτου. Οι μετανάσται προσπαθούσι να εκποιήσωσι τας οικίας των και τα κτήματά των αντί πάσης θυσίας. Αι τιμαί δε καταπίπτουσιν έτι μάλλον ένεκα της ελλείψεως βραχιώνων προς καλλιέργειαν, αποθαρρυνούσης τους αγοραστάς. Είνε βεβαίως τούτο δεινόν δια την χώραν, αλλά δεινόν παροδικόν. Γίνεται λόγος νυν περί αποικισμού Αρμενίων προς αναπλήρωσιν του καταλειφθέντος υπό των μωαμεθανών κενού. Αλλά το μέτρον αυτό δεν ήτο άριστον εις τους Κρήτας, οίτινες προτιμώσι το νόσημα μάλλον ή την προτεινόμενην θεραπείαν. Δεν επιθυμούσιν αποικισμούς ξένης φυλής, και μάλιστα γινομένους αθρόως. Προτιμώσι να επαυξήνωσιν αυτοί οι ίδιοι τον πληθυσμόν της νήσου των. Η γονιμότης της φυλής των είνε παροιμιώδης. Όθεν υπολογίζεται ότι μετά εικοσιπενταετίαν ο πληθυσμός της νήσου θα διπλασιασθή, δύναται δε τις να προεικάση ότι κατά τα τέλη του Κ’ αιώνος ο πληθυσμός αυτής πιθανώτατα θα φθάση εις το εκατομμύριον, εις δε είχε φθάσει, ως λέγεται, κατά την αρχαιότητα και το οποίον δύναται και πάλιν η χώρα ευκόλως να διαθρέψη.

Κατά τον Πάσλεϋ (ενθ’ ανατ. σ. 326), κατά τας αρχάς του Η’ αιώνος, ότε η νήσος περιήθεν εις την εξουσίαν των Ενετών, περιείχεν 600 χιλιάδας περίπου κατοίκων. Υπό την κυριαρχίαν αυτών επήλθε βαθμιαία ελάττωσις περί τα τέλη δε του ΗΙ’ αιώνος, μετά την τουρκικήν κατάκτησιν, απέμενον μόλις 80 χιλιάδες. Κατά τας παραμονάς της Ελληνικής Επαναστάσεως του 1821, εις την η Κρήτη έλαβε μέρος τόσον ενεργόν, ο πληθυσμός αυτής υπελογίζετο εις πλείονας των 250 χιλιάδων.Κατά το 1834 ο αυτός Πάσλεϋ υπελόγιζε τον πληθυσμόν εις 120.000 επί δεδομένων μετ’επιμελείας συλλεγέντων εν εκάστω της νήσου διαμερίσματι. Σήμερον, παρά την εμπόλεμον κατάστασιν την μαστίσασαν την νήσον κατά το μάλλον ή ήττον κατά την τελευταίαν εξηκονταετίαν, και μετά προσέτι την απέλευσιν των υπερτεσσαρακοντακισχιλίων Μωαμεθανών, ο ολικός αριθμός των κατοίκων θεωρείται ως ανερχόμενος εις 280 χιλιάδας ως έγγιστα. Βάσιμα υπάρχουσιν ελπίδες ότι η αύξησις έσται σταθερωτέρα και σημαντικωτέρα υπό το νέον πολίτευμα.

Υπό πολιτικήν άποψιν η ελάττωσις της μωαμεθανικής μειονότητος δεν δύναται να θεωρηθή ως συμφορά καθότι δι’αυτής θα διευκολυνθή, εν αποτέρω κατά το μάλλον ή ήττον μέλλοντι, η εκπλήρωσις των εθνικών πόθων των Κρητών ως προς την ένωσιν των μετά της μητρός πατρίδος.

Η παρούσα κατάστασις είνε δι’αυτούς μεταβατική, σταθμός προπαρασκευαστικός, ούτως ειπείν. Το ερυθρόν τμήμα, το προστεθέν τη θελήσει των Δυνάμεων εις τα ελληνικά χρώματα της σημαίας των αναμιμνήσκει αυτούς το παρελθόν χωρίς να τους πτοή δια το μέλλον. Τον λευκόν αστέρα, τον ανατέλλοντα εν τω μέσω του ερυθρού εκείνου τετραγώνου, ασμενίζονται να θεωρώσιν ως τον αστέρα της Βηθλεέμ η παρατεταμένη αυτού ακτίς, δι’ης διακρίνεται από του τουρκικού αστέρος, τείνει προς την Ελλάδα και καθίσταται δια τα όμματά των ο αστήρ της ελπίδος.

Η ελπίς αύτη ενισχύεται εξ αυτής ταύτης της εκλογής του ηγεμόνος, εις ον αι ελευθερώτριαι Δυνάμεις ενεπιστεύθησαν το αξίωμα του Υπάτου Αρμοστού, όστις είνε υιός του Βασιλέως των Ελλήνων. Οι Έλληνες της Κρήτης θεωρούσι την εκλογήν ταύτην ως ασφαλές εχέγγυον της ευμενείας των Δυνάμεων, εν ταυτώ δε και του υπεσχημένου αυτοίς μέλλοντος. Υπό την διπλην ταύτην ιδιότητα ο Έλλην βασιλόπαις Γεώργιος έτυχεν ενθερμοτάτης υποδοχής. Ο ενθουσιασμός μεθ’ ου εχαιρετίσθη η άφιξίς του κατά πρώτον εν Χανίοις και κατόπιν εν Ηρακλείω είνε ανωτέρα πάσης περιγραφής. Δια των ατομικών του προτερημάτων ο ηγεμών κατώρθωσε να εφελκύση οσημέραι περισσότερον την αγάπην του μικρου εκείνου λαού του επί τοσούτον χρόνον δεινοπαθήσαντος, βλέποντος δε νυν ανατέλλουσαν την ηώ καιρών ευδαιμονεστέρων.

Νοήμων, φιλόπονος, μεριμνών όπως εκπληροί ευσυνειδήτως την ανατεθείσαν αυτώ εντολήν, συνειδώς τα εαυτού καθήκοντα ως ειρηνευτού και ανακαινιστού, ο ηγεμών γινώσκει να επιβάλληται δια της ευσταθείας της εαυτού θελήσεως, να εμπνέη δε ταυτοχρόνως την αγάπην δια της απλότητος και της μειλιχιότητος των τρόπων του. Ευπρόσιτος, επιθυμών να γνωρίση εκ του σύνεγγυς τον λαόν ου τας τύχας ενεπιστεύθησαν αυτώ, ο ευσταλής εκείνος αξιωματικός, ου το ανάστημα υπερβαίνει το των ορεινών Κρητών-διασήμων ουχ ήττον δια το μεγαλόσωμόν των-ανταποκρίνεται εις τον ιδεώδη δι’αυτούς τύπον του ηγεμόνος. Εργαζόμενος την πρωίαν μετά των συμβούλων αυτού η παρέχων επισήμους ακροάσεις, την μεταμεσημβρίαν εξέρχεται εις μακρούς περιπάτους, έφιππος, εφ’ αμάξης ή πεζή. Συνοδευόμενος υφ’ενός των δύο αυτού υπασπιστών, επισκέπτεται τας κώμας της πεδιάδος ή των πέριξ υψωμάτων.

Ως επί το πλείστον οι κάτοικοι αυτών δεν τον αναγνωρίζουσι και τον εκλαμβάνουσιν ως ένα των αξιωματικών των ξένων πλοίων. Γίνεται δεκτός πανταχού μετά της πλήρους αξιοπρεπείας εκείνης απλότητος, ήτις προσδίδει τοσούτο θέλγητρον εις την φιλοξενίαν του Ελληνος χωρικού.

Μια των ημερών ενώ έπινεν εν τα καλύβη αίγειον γάλα, φιλοφρόνως προσφερθέν αυτών παρά τινος γραίας, ο νέος της επελθών, εψιθύρισε παρά το ους της μητρός του τις ήτο ο ξένος. Η πρεσβύτις εγονυπέτησεν ευχαριστούσα τον Θεόν διότι ωδήγησε προς αυτήν τον ηγεμόνα και ζητούσα παρά τούτου συγγνώμην διότι δεν τον ανεγνώρισεν. Αλλην τινά ημέραν εις τα πέριξ χωρίου τινός συνδιαλεγώμενος μετά γέροντος Κρητός, κύπτοντος άνωθεν του κεκομμένου κορμού ελαίας, επί τη ματαία ελπίδι του να ίδη αναφυσμένους εν αυτή νέους βλαστούς. “Πώς τα περνάς γέρο;” τον ηρώτησεν. “Άσχημα, κύριε αξιωματικέ”, απήντησεν εκείνος και ήρχισε διηγούμενος τα δυστυχήματά του... υιός του τραυματισθείς δια σφαίρας εις το γόνο κατά τινα μάχην, εδέησε να υποστή την αποκοπήν της κνήμης του. “Μου είπαν, προσέθηκεν ο γέρων, ότι η μητέρα του πρίγκιπος ξεύρει την τέχνην να βάζη ποδάρια· αλλά πώς να φθάσω εως αυτήν και να της ζητήσω ένα;”. O ηγεμών συγκινηθείς διότι έβλεπεν ότι η φιλανθρωπία της σεπτής μητρός του δεν ήτο άγνωστος εν Κρήτη, προέτρεψε τον χωρικόν να μεταβή μετά του ηκρωτηριασμένου υιού του όπως ίδη τον ηγεμόνα και παρακαλέση αυτόν να γράψη προς την μητέρα του. “-Και πώς να πάγω εγώ έτσι στο παλάτι!” είπεν απορών ο γέρων. Σημειωτέον ότι το παλάτι αυτό είνε πενιχρά εξοχική έπαυλις, προβιβασθείσα εις το αξίωμα αυτό χάρις εις την επί της στέγης της κυματίζουσαν ελληνικήν σημαίαν και εις τους στρατιώτας των τεσσάρων Δυνάμεων, οίτινες εκ περιτροπής φρουρούσι παρά την θύραν του μικρού της κήπου. Ο πρίγκιψ υπεσχέθη να ευρεθή εκεί κατά την ώραν ην προσδιώρισε, και ο γέρων χωρικός επείσθη. Φαντασθήτω έκαστος την έκπληξίν του, ότε μεταβάς εις το παλάτιον ενόησε προς τίνα είχεν ομιλήσει.

Εν τούτοις ο Κρης ή ο Έλλην χωρικός δεν αποδειλιά ευκόλως. Εν τη συμπεριφορά αυτού προς τους ανωτέρους του μεταχειρίζεται οικειότητα, μη αποκλείουσαν τον σεβασμόν. Η χρήσις του ενικού αριθμού επιτείνει έτι μάλλον την αφελή αξιοπρέπειαν της συμπεριφοράς ταύτης.

Ο πληθυντικός σας είνε ξενισμός άλλοθεν εισαχθείς, εις ον οι κάτοικοι των ελληνικών χωρίων δεν καθυποτάσσονται ευκόλως.

Διό οσακις ο ηγεμών αναγνωρισθή και η είδησις περί της επισκέψεώς του μεταδοθή εις τα πέριξ, πάντες οι χωρικοί συρρέουσι και τον περιστοιχίζουσιν. Ομιλούσιν αυτώ, τον αναφέρουσι τας υποθέσεις των και ζητούσι παρ’αυτού συμβουλήν. Ημέραν τινά μια γραία πλησιάσασα, εζήτησε παρ’ αυτού την άδειαν να του είπη τι.

“-Λέγε, είπεν αυτή ο πρίγκιψ. Αλλά δεν θέλω να ακούσουν και οι άλλοι τι θα σου ειπώ.

-Έλα εδώ ιδιαιτέρως”. Η πτωχή γραία διηγήθη ότι μετά τον θάνατον του συζύγου της, ανεπιστεύθη εις τον αδελφόν της τας μικράς της οικονομίας, συνισταμένας εις εκατόν γρόσια αλλ’ ο αδελφός της δεν θέλει να της αποδώση τα χρήματα, πρα΄γμα άτοπον. Και παρεκάλεσε τον ηγεμόνα να γράψη προς το κακόν εκείνον αδελφόν και παραστήση αυτώ το άδικον της πράξεώς του. “-Καλά, καλά” είπεν ο ηγεμών γελών, αλλά μη τολμών να προβάλη αυτήν δια της δωρεάς του διαφιλονικουμένου ποσού. Μετά τινας ημέρας ο πρίγκιψ και η χωρική συναντήθησαν και αύθις εις το ίδιο μέρος. “- Λοιπόν, του έγραψες; ηρώτησεν η γραία. - Ω, δυστυχώς το ελησμόνησα. Αλλ’ ιδού, λάβε τα χρήματα και εγώ φροντίζω δια τα λοιπά”. -Η χωρική παρετήρει τα επί της ανοικτής παλάμης της χρυσά νομίσματα τα αντιπροσωπεύοντα τα εκατόν γρόσια. “-Μα αυτά σου τα έστειλε πραγματικώς ο αδελφός μου, ηρώτησεν. -Όχι, ακόμη· αλλά λάβε τα αυτά και θα διορθωθή το πράγμα. - Θα του γράψης όμως, αλήθεια; δια να σου στείλη εσένα τα χρήματα να μη μου τα στείλη πλέον εμένα”!

Τα μικρά αυτά ανέκδοτα, διαδιδόμενα από χωρίου εις χωρίον, επαυξάνουσι πανταχού την δημοτικότητα του ηγεμόνος. Η αγάπη αφ’ης περιστοιχίζεται δεν θα δυνηθή βεβαίως να κατασιγάση και τινας παραφωνίας. Ηδη κατά την διανομήν των δημοσίων θέσεων είνε απολύτως αδύνατον να ικανοποιηθώσι πάντες οι νομίζαντες ότι έχουσιν επ’αυτών δικαιώματα. Το τοιούτο πρόβλημα παρέμεινεν αείποτε άλυτον. Πλην επί του παρόντος οι δυσαρεστημένοι, εάν τοιούτοι υπάρχωσι, δεν τολμώσι να εγείρωσι την φωνήν εν τω μέσω των πανδήμων εκδηλώσεων της χαράς λαού χειραφετηθέντος. Η Κρήτη δοκιμάζει τώρα την ηδονήν της σελήνης του μέλιτος της ελευθερίας της, ελευθερίας αποκτηθείσης μετά τόσους κόπους και τόσας θυσίας.

Δύο ή τρεις εβδομάδας μετά την άφιξιν του ηγεμόνος εις Χανία γηραιός Κρης παρουσιάσθη εις το παλάτι. Εξέφρασε την επιθυμίαν να ιδή τον πρίγκιπα, αλλ’ άνευ των ειθισμένων διατυπώσεων άνευ εγγραφής εις το βιβλίον των ακροάσεων.

Το όνομα αυτού, κλεισθέν κατά τας αλλεπαλλήλους της νήσου επαναστάσεις, παρείχεν αυτών το δικαίωμα προς τοιούτο προνόμιον. Ο υπασπιστής της υπηρεσίας έσπευσε να υποβάλη την αίτησίν του και ο χωρικός εισήχθη πάραυτα και εγένετο δεκτός υπό του ηγεμόνος του. “- Πρίγκιψ μου, είπεν ο γέρων, συγχώρησέ με αν ήργησα να έλθω να σου υποβάλω το σέβας μου και την αφοσίωσιν μου. Είχα πρότερον να εκτελέσω εν άλλο καθήκον. Προ σαράντα ετών ο πατήρ μου απέθανεν εις το χωρίον μας. Και όταν εξεψυχούσε, μου παρήγγειλε να υπάγω εις τον τάφον του την ημέρα όπου θα ελευθερωθή η Κρήτη και να του δώσω την καλήν είδησιν. Μόλις έμαθα το φθάσιμόν σου, όχι πρωτήτερα, επήγα εκεί όπου είνε θαμμένος· εσήκωσα την πέτραν του τάφου του, εγονάτισα, εις το χώμα και εφώναξα τρεις φοράς: “Η Κρήτη Ελευθερώθη! είμεθα ελεύθεροι! είμεθα ελεύθεροι”! Ύστερα απ’αυτό ήλθα να σε ιδώ και να σου φιλήσω το χέρι”. Ο πρίγκιψ συγκινηθείς ήνοιξε την αγκάλην του, ο νέος και ο πρεσβύτης έμειναν επί αρκετάς στιγμάς ενηγκαλισμένοι. Ο εναγκαλισμός ούτος δεν είνε ως σύμβολον των παρελθουσών μακρών θλίψεων και των νέων ελπίδων;.