“Όπως η μεγάλη στιγμή της βροχής είναι η πηγή,

το ποτάμι και η θάλασσα, η μεγάλη στιγμή της Τέχνης, που πέφτει κι αυτή σαν τη βροχή πάνω στους ανθρώπους είναι όταν γίνεται μέσα στον άνθρωπο

μια πηγή, ένα ποτάμι και μια θάλασσα...”


Του Γιώργου Μιχελουδάκη, φιλόλογου

Είναι, νομίζω, μεγάλη χαρά να μιλά κανείς και επί του προκειμένου να γράφει για θέματα που αγαπά. Πολύ περισσότερο όταν τα γραπτά αφορούν αγαπημένα πρόσωπα. Τότε όλη αυτή η διαδικασία γίνεται μια μικρή ευτυχία της καθημερινότητας.

Ναι, αγαπητοί μου, έτσι αισθάνομαι καθώς έχω τη μοναδική ευκαιρία να γράψω για τη ζωγραφική, ένα θέμα που υπεραγαπώ, κυρίως όμως να αναφερθώ στο έργο της αγαπημένης μου φίλης και μοναδικής ζωγράφου Στέλλας Κουκουλάκη. Με τη Στέλλα, που είναι συνάδελφός μου στη Μέση Εκπαίδευση, γνωρίζομαι εδώ και πολλά χρόνια, είναι όμως η πρώτη φορά που αναφέρομαι δημόσια στο έργο και την προσωπικότητά της. Ίσως πείτε πως οι φιλοφρονήσεις είναι το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο. Ναι, όμως η Στέλλα δεν τις χρειάζεται. Δημιουργεί πάνω από είκοσι χρόνια αθόρυβα και διακριτικά, όπως οι αληθινοί δημιουργοί, είναι καταξιωμένη πια στο χώρο της και το έργο της δεν χρειάζεται καθόλου τη δική μου ταπεινή διαφήμιση.

Η Στέλλα Κουκουλάκη γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. Σπούδασε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας (με καθηγητή το νεορεαλιστή Fernando Fatulli). Παράλληλα παρακολούθησε ειδικά μαθήματα συντήρησης έργων τέχνης (Restauro), τεχνικές ζωγραφικής (Tecniche pittoriche), φωτογραφίας και γραφικές τέχνες. Επίσης είναι απόφοιτη της Ακαδημίας Cappiello στις “Γραφικές Τέχνες - Διαφήμιση”.

Η Στέλλα θεωρεί τη ζωγραφική ταυτόσημη με τη ζωή. Λέει χαρακτηριστικά: “Στη ζωγραφική γυρεύω την ουσία του ωραίου σ’ όλα τα πράγματα και ρόλου και καθήκον μου είναι ακριβώς να παρουσιάσω αυτή την ωραιότητα μέσα σε μιαν εικόνα που να μπορεί να δώσει τις ψυχικές χορδές όλων μας.

Η ζωγραφική μου είναι βγαλμένη από την αίσθησή μου κι από τα συμπεράσματα στα οποία με οδήγησε η έντονη παρατήρηση της τέχνης. Δουλεύοντας με τη ζωγραφική έμαθα πράγματα της ζωής και ανακάλυψα την ηδονή της ισορροπίας που δεν είναι ούτε φόβος, ούτε δειλία, αλλά ένστικτο ζωής”.

“Το δημιούργημα της φαντασίας πάντα φθάνει στο επίπεδο του ιδανικού, του τέλειου, του άπιαστου. Είναι κάτι που ναι μεν υπάρχει στο υποσυνείδητο, αλλά στην πραγματικότητα παραμένει ένα άπιαστο όνειρο. Με εκφράζει γιατί, ως καλλιτέχνης στηρίζομαι στον προβληματισμό, το πως θα μπορέσω να αντλήσω τη θεματολογία μου μέσα από την ποίηση και τη φιλοσοφία διαφόρων λαών και όλα αυτά να τα εκφράσω με χρώματα, δίνοντας έτσι κάτι το ιδανικό, το πρωτότυπο χωρίς μιμήσεις και αντιγραφές, την αλήθεια μέσω της φαντασίας.

Αυτό φυσικά δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι ο καλλιτέχνης το επιτυγχάνει πάντοτε ή ότι κάποτε σταματάει να προβληματίζεται. Όλη η καλλιτεχνική του ζωή στηρίζεται στην ποιοτική βελτίωση της δουλειάς του και στον προβληματισμό”.



Η ποιητική ζωγραφική



Τι συμβαίνει όταν η ποίηση εισέρχεται και ενσωματώνεται με το έργο ζωγραφικής; Τότε το έργο ζωγραφικής αποκτά μια άλλη διάσταση. Το ίδιο συμβαίνει στη μουσική και στο τραγούδι όταν σ’ αυτά εισχωρήσει η ποίηση.

Το φαινόμενο αυτό διαπιστώνουμε ότι συμβαίνει στα έργα της Στέλλας Κουκουλάκη. Στα έργα της η ποιητικότητα είναι έντονη τόσο στη σύλληψη όσο και στο σχέδιο, στα χρώματα και στα “φώτα”. Το φως καταυγάζει τις ζωγραφικές της συνθέσεις, ένα φως ποιητικό που χαρίζει έντονη συγκίνηση και οδηγεί στην αισθητική απόλαυση. Τότε η ζωγραφική γίνεται ποίηση!

Η εμμονή στο μπλε



Το μπλε και οι αποχρώσεις του είναι το πιο συνηθισμένο χρώμα στα έργα της Στέλλας. Η ίδια αναφέρει: “Το μπλε είναι ο κρύος πόλος στο χρωματικό κόσμο. Κρύο, υγρό, διάφανο, ατμοσφαιρικό, ξεκούραστο, υπερβατικό. Είναι το αντιπροσωπευτικό χρώμα των νεύρων. Έχει τη δύναμη της χειμωνιάτικης φύσης που φυτρώνει και αναπτύσσεται κρυφά στο σκοτάδι και στην ησυχία. Το μπλε είναι πάντα σκιασμένο, ακόμη και στο στάδιο της ανώτερης φωτεινότητας που κλείνει προς το σκούρο. Είναι άπιαστο όπως μια κρυσταλλική ατμόσφαιρα. Το μπλε ανυψώνεται πάνω στα φτερά της πίστης προς στις ατελείωτες απομακρύνσεις του πνεύματος. Για μας είναι το σύμβολο της πίστης και για τους Κινέζους το σύμβολο της αθανασίας...”.



Η τεχνική



Η τεχνική της Στέλλας είναι ολοκληρωμένη. Διαθέτει ελευθερία στη χρήση του χρώματος και στην ανάπτυξη της ιδέας. Οι επιρροές της ξεκινούν από την Αναγέννηση, παίρνουν από το μπαρόκ το πάθος και την ειρωνεία, δανείζονται στοιχεία από τον κυβισμό και το συμβολισμό και καταλήγουν στο σουρρεαλισμό. Όλα αυτά όμως υποχωρούν μπρος τη δύναμη της προσωπικής έκφρασης, που χαρακτηρίζεται από τη σαφήνεια και την καθαρότητα του σχεδίου, τη σωστή χρήση του χρώματος και τη μοναδική απόδοση της λεπτομέρειας.

Ο θεατής ατενίζοντας τα ζωγραφικά έργα της Στέλλας αισθάνεται μια διάθεση ερωτική και αισθησιακή, η οποία όμως δεν προκαλεί ούτε “φωνάζει”, αλλά επιβάλλεται και γίνεται κατανοητή και αποδεκτή. Είναι μία εισαγωγή, ένας προθάλαμος σ’ έναν ονειρικό κόσμο με τις φιγούρες να είναι διάχυτες από μία αισθησιακή ακτινοβολία που γοητεύει, ενώ σε μερικά έργα η φωτοσκίαση θυμίζει έντονα τον Καραβάτζο.

Σε πολλά έργα εκφράζεται έμμεσα, εσωτερικά ή και άμεσα ο φόβος, η μοναξιά, η εγκατάλειψη, αλλά και η ομορφιά, η ανθρώπινη ζεστασιά.

Σε πολλές εκθέσεις της η ζωγράφος συνηθίζει να συνοδεύει τα έργα της το άκουσμα κλασικής μουσικής γιατί, όπως η ίδια πιστεύει, η ζωγραφική και η κλασική μουσική κυλάνε η μια μέσα στην άλλη, δίχως προσπάθεια και εξυψώνουν η μια την άλλη παρέχοντας μιαν απόλυτη ελευθερία, μια ελευθερία για την ολοκλήρωση της αρμονίας.

Ας κάνουμε όμως μια γνωριμία με μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά έργα της Στέλλας:

“Η κραυγή”, αφιέρωμα στον Μουνκ (1993):

Μέσα σε μια αδιευκρίνιστη ατμόσφαιρα όπου κυριαρχεί το μπλε, ένα αντρικό γυμνό κορμί υψώνεται σαν τόξο, με το δεξί βραχίονα να καλύπτει το πρόσωπο, από το οποίο διακρίνεται μόνο το στόμα να συσπάζεται ολάνοικτο, ενώ ένα λευκό ύφασμα, που ξεκινά από το ίδιο χέρι πέφτει στο κεφάλι και καλύπτει τον αριστερό ώμο. Είναι ένα μαγνάδι (;) περίεργο που φαίνεται σαν να απομονώνει ή να εμποδίζει την έντονη κίνηση, η οποία, μοιραία, περιορίζεται στην κραυγή. Η ένταση προβάλλεται και από το γυμνό θώρακα που έχει την τελειότητα αρχαιοελληνικού αγάλματος. Ο δυναμισμός και η ένταση κάνουν εκκωφαντική σχεδόν την κραυγή του ανθρώπου, που ορθώνεται μπρος σε κάθε εμπόδιο και εκφράζει απελπισμένα την ανάγκη του να φωνάξει, να διατυμπανίσει στα πέρατα αυτό που τον βασανίζει. Είναι ένα έργο που έχει αφομοιώσει την τραγική εκφραστικότητα του Μουνκ, έχει όμως όλη τη δυναμική να την μεταφέρει στα καθ’ ημάς.

Το υποσυνείδητο, το όνειρο, όλα αυτό το σύνολο πραγμάτων, ιδεών, σκέψεων που ο καθένας μας μεταφέρει κρυφά-φανερά, είναι σημείο αναφοράς για τη Στέλλα. Το όνειρο ως πραγματικότητα και η πραγματικότητα ως όνειρο μέσα σ’ ένα διάχυτο σουρρεαλισμό απασχολεί πολύ τη ζωγράφο. Τα παραπάνω στοιχεία κάνουν έντονη την παρουσία τους στο έργο του 1986. “Όνειρο εαρινής νυκτός”: Μέσα σ’ ένα ονειρικό περιβάλλον όπου, πάλι, το μπλε και οι αποχρώσεις του κυριαρχούν και που ορίζεται (;) από μια σειρά δωρικών κιόνων οι οποίοι διαλύονται σ’ ένα χλωμό κίτρινο φως, τρεις φιγούρες κυριαρχούν: Δεξιά ένα “ζωντανό” αρχαιελληνικό γυναικείο άγαλμα επιχειρεί να κρύψει ή να προβάλει τη γύμνια του, ενώ το πρόσωπό του “χάνετα” σε μια σκούρα γαλάζια σκιά. Απέναντί του μια αντρική γυμνή μορφή που αναδύεται μέσα από λευκά υφάσματα, κρύβει το πρόσωπό του με μία μάσκα (που έχει αρκετά βενετσιάνικα στοιχεία). Ακριβώς στο κέντρο της σύνθεσης μια άλλη γυμνή αντρική μορφή με αδιευκρίνιστο πρόσωπο, που στέκεται με το κεφάλι στραμμένο σε τρια τέταρτα, είναι έτοιμη να αφήσει το βέλος από ένα τεντωμένο τόξο, που ορίζψει οριζόντια τη σύνθεση, να χτυπήσει μια γυναικεία μορφή χαμένη σ’ ένα “γαλάζιο” ύπνο, ζωγραφισμένη σε πρώτο πλάνο. Το φωτεινό αδιέξοδο βάθος ορίζει και παράλληλα διαλύει τη σύνθεση, που μαγεύει το θεατή με τη γοητευτική της αμφισημία.

Αρκετά χρόνια μετά το ίδιο (;) θέμα απασχολεί τη ζωγράφο η οποία όμως καταθέτει τώρα μια αριστουργηματική σύνθεση: Είναι η “Σφύζουσα ζωή” (1993).

Με την πρώτη ματιά είναι εμφανείς οι επιδράσεις από την Αναγέννηση και την Ιταλική μαθητεία της Στέλλας.

Όμως ως εδώ. Η ζωγράφος καταθέτει ένα εξαιρετικά μοντέρνο έργο, ανοιχτό σε ποικίλες αναγνώσεις: Η ποιητική αίσθηση είναι εδώ εντονότατη. Σε πρώτο πλάνο μια γυμνή γυναικεία μορφή κοιμάται γαλήνια πάνω σε λευκά με γαλάζιες αποχρώσεις σεντόνια. Το πρόσωπο είναι γαλήνιο, παραδομένο σ’ ένα υπέροχο όνειρο. Ίσως μόνο η σφιγμένη δεξιά παλάμη προδίδει μια μικρή ένταση. Πάνω από τη μορφή αυτή κυριαρχεί μια δεύτερη αντρική, γυμνή με ένα μόνο μικρό διάφανο περίζωμα. Είναι καθισμένη σ’ ένα περίτεχνο θρόνο-κάθισμα με χρυσές λεπτομέρειες και μπαρόκ διακοσμήσεις. Ένα διάφανο μαγνάδι σε αποχρώσεις πορτοκαλί που φαίνεται να αναδεύεται από ένα ελαφρό, μυστικό αεράκι, κρύβει το πρόσωπο του άντρα, ο οποίος κάθεται με αποφασιστικότητα, ενώ το αριστερό χέρι στηρίζεται σε μια διάφανη σφαίρα. Γύρω του και πάνω στο πορτοκαλί μαγνάδι διάφανες μορφές με σάλπιγγες υποβάλλονται περισσότερο στην όραση του θεατή. Κομμάτια από συρματόπλεγμα περιβάλλον το πρόσωπο και γενικότερα όλη τη φιγούρα του άντρα, με μια μόνο “παραφωνία”: ένα τριαντάφυλλο σε τόνους πορτοκαλί, πάνω σε μια δαντέλα που μόλις διακρίνεται, φτάνει ως το μαξιλάρι της γυναικείας μορφής. Ο θεατής επικεντρώνεται στη γαλάζια αντρική μορφή που ενσαρκώνει το όνειρο-εφιάλτη, απροσπέλαστο αλλά ιδιαίτερα γοητευτικό. Το έργο, ανοιχτό σε πολλές ερμηνείες είναι μία χαρακτηριστική περίπτωση ποιητικής ζωγρφικής.

Ένα από τα παλαιότερα έργα της Στέλλας που με γοήτευσαν ήταν το “Ντυμένες με τα νερά του Νείλου’ (1987). Είχα την τύχη να το δω σε μία ομαδική έκθεση στο χώρο του φρουρίου του Κούλε. Πρόκειται για μία ομάδα από γυμνές γυναικείες μορφές, άλλες όρθιες και άλλες καθιστές, τις οποίες ντύνει ένας λευκός-γαλάζιος καταρράχτης. Ζωγραφίζονται στις αποχρώσεις του μπλε και φορούν μόνο διάφανα περιζώματα σε παλ αποχρώσεις του πράσινου, του μωβ και του πορτοκαλί. Οι κινήσεις τους νωχελικές, ιεροτελεστικές σ’ ένα χώρο ιδιαίτερα περιορισμένο, ανασαίνουν σ’ έναν κόσμο υπερβατικό. Τα μάτια τους είναι κλειστά, με μοναδική εξαίρεση την κεντρική γυναικεία, καθιστά μορφή που κοιτάζει το θεατή με ηδυπάθεια σαν να τον καλεί να γίνει κοινωνός του ιδιαίτερου κόσμου της...

Έχεις την αίσθηση ότι οι μορφές κινούνται υπό τους ήχους μιας απόκοσμης μουσικής, ενώ η ανάπτυξή τους στο χώρο θυμίζει έντονα φλόγες.

Αξίζει να σταθούμε σ’ ένα ακόμη έργο. Πρόκειται για το: “Δέος και Έκσταση (1991): Σ’ ένα υπερβατικό χώρο που ορίζεται από μία κοιονοστοιχία η οποία εμπεριέχει και το κέντρο φυγής, αναπτύσσονται οι μορφές του πίνακα, δεξιά και αριστερά των κιόνων. Η κιονοστοιχεία είναι το μόνο ρεαλιστικό στοιχείο της σύνθεσης. Οι τοίχοι φαίνονται να διαλύονται σαν φλόγες γαλάζιες, χρυσές και λευκές.

Δεξιά, δυο γυμνές γυναικείες μορφές γονατισμένες με το κεφάλι πίσω και τα χέρια, δεμένα με αόρατες αλυσίδες. Αριστερά, μια γυμνή αντρική μορφή γιγάντια - θυμίζει έντονα τις μορφές του Ντα Βίντσι - κρύβει το κεφάλι στα χέρια. Πίσω του όρθια μια άλλη γιγάντια μορφή, καλυμμένη εξ ολοκλήρου με υφάσματα και δεμένη με υφασμάτινα σκοινιά. Το δάπεδο διαιρείται σε τετράγωνα γαλάζια που εναλλάσσονται με ανοιχτά σιέλ “κλείνει” το χώρο δημιουργώντας έτσι μια αίσθηση κλειστοφοβική.

Σε πρώτο πλάνο δύο σφαίρες σε αποχρώσεις του πορτοκαλί, είναι τα μόνα “αισιόδοξα” στοιχεία του έργου.

Η σύνθεση επιδέχεται πολλές ερμηνείες. Οι χρωματισμοί είναι μοναδικοί, ενώ το αναγεννησιακό στοιχείο θραύεται μπρος στα σύγχρονα σημεία-μηνύματα του έργου.

Τα τελευταία χρόνια, η Στέλλα Κουκουλάκη μας έχει δώσει έργα με ρεαλιστικότατες παραμέτρους, έργα με σχεδόν φωτογραφική απεικόνιση της πραγματικότητας. Ένα τέτοιο έργο είναι ο “Βυθός” (1998).

Ο κόσμος του βυθού απεικονίζεται με συγκλονιστικό ρεαλισμό. Ο υδάτινος κόσμος είναι “ζωντανός”, ζει, κινείται και υπάρχει ξεπερνώντας καμιά φορά και την ίδια την αληθινή ζωή!

Θα κλείσουμε την αναφορά μας στα έργα της Στέλλας με το έργο της “Το χτες και το σήμερα της πύλης Μαρτινέγκο”, ένα δίπτυχο που θαυμάσαμε πολύ πρόσφατα στην ομαδική έκθεση

“εν Ηρακλείω τη...” (την πρώτη ομαδική του Δικτύου Εικαστικών Ηρακλείου): Σε πρώτο πλάνο η πύλη αποδίδεται με ρεαλισμό σχεδόν φωτογραφικό, με τα δέντρα, τις λεπτομέρειες των Τειχών, τους γύρω δρόμους, τα αυτοκίνητα, τους ανθρώπους. Εκείνο όμως που εντυπωσιάζει το έμπειρο μάτι είναι η άποψη της πόλης του Ηρακλείου, όπως φαίνεται πάνω από τα Ενετικά Τείχη στο βάθος του πίνακα. Πρόκειται για ένα αριστούργημα (“κέντημα” στο χέρι). Τα σπίτια, ο Άγιος Μηνάς, το πέλαγο και η Ντία στο βάθος αποδίδονται με συγκλονιστικό τρόπο.

Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες - αν όχι η σημαντικότερη - σύγχρονες απεικονίσεις της πόλης μας.

Κύριο γνώρισμα όλων των έργων της ζωγράφου είναι το πάθος για τελειότητα, κάτι που ο προσεκτικός θεατής απολαμβάνει. Η Στέλλα Κουκουλάκη είναι πια μια καταξιωμένη ζωγράφος και δεν χρειάζεται επαίνους και κολακευτικά σχόλια. Ζει και εργάζεται στην πόλη μας, ενδιαφέρεται για κάθε τι που συμβαίνει και θλίβεται για το κακό γούστο που χαρακτηρίζει τον εύκολο πλουτισμό αρκετών συμπολιτών μας.

Ο γράφων αισθάνεται τυχερός που η ζωγράφος τον τιμά με τη φιλία της και που του έδωσε την ευκαιρία να μιλήσει για το έργο της. Ασφαλώς υπάρχουν πολύ πιο ειδικοί για να αξιολογήσουν ένα τέτοιο εικαστικό έργο. Εκείνο όμως που μπορώ να πω με κάθε ειλικρίνεια είναι ότι η γνωριμία μου με το έργο της και η ταπεινή μου αναφορά σ’ αυτό, μου έδωσε ιδιαίτερη χαρά και συγκίνηση. Ο τόπος μας έχει ανάγκη τέτοιους σημαντικούς δημιουργούς, αθόρυβους, διακριτικούς και τόσο ταλαντούχους...

Στη στείρα και άγονη εποχή μας η αναφορά μας σε τέτοιες αξίες είναι σημαντικό μάθημα και το έχουμε όλοι μεγάλη ανάγκη...