Γράφει ο Γεώργιος Σκουλάς*

Σαν σήμερα 17 Ιουνίου 1771 πέθανε με φρικτό και μαρτυρικό τρόπο στο Μεγάλο Κάστρο, ο Δασκαλογιάννης. Ο πρώτος επαναστάτης της Κρήτης κατά των Τούρκων και ο οποίος έριξε τον σπόρο για τους κατοπινούς αγώνες του κρητικού λαού μέχρι την τελική απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό.
Επ’ ευκαιρία αυτού του γεγονότος και σε ένδειξη μνήμης προς τον μεγάλο αγωνιστή, αλλά και στους ανθρώπους εκείνης της εποχής, κρίνω σκόπιμο να αναδημοσιεύσω ένα μικρό απόσπασμα από το βιβλίο των μπάρμπα Μπατζελιου-Νίκου Αγγελή με τίτλο “ΔΑΣΚΑΛΟΓΙΑΝΝΗΣ”. Ο Νίκος Αγγελής στην Α’ έκδοση 1962 μας αναφέρει: “Εδώ προσπαθώ ν’ αναστήσω την εποχή του, και τους ανθρώπους του. Θα σας πω ό,τι ξέρω γι’ αυτούς από την Ιστορία, από την παράδοση, από τους θρύλους και τα τραγούδια του λαού.
Εζησα χρόνια με τους απογόνους των στα ίδια β ουνά. Το αίμα των κυλά στις φλέβες μου, οι παραδόσεις των στην ψυχή μου. Ο,τι σας πω θα είναι πιο ζεστό, πιο αληθινό από την αλήθεια”.
Σκοπός της δημοσίευσης αυτού του κειμένου, δεν είναι απλώς να συγκινήσει με ένα ούτως ή άλλως συγκλονιστικό γεγονός όπως ο θάνατος ενός νέου ανθρώπου. Αλλά να καταδείξει ότι παρόλη τη μακραίωνη στέρηση της ελευθερίας των Κρητικών από διάφορους κατακτητές, τα ήθη, τα έθιμα, το φρόνημα του λαού μας, παρέμειναν αναλλοίωτα, μένοντας σε εμάς σαν ιερή παρακαταθήκη.
Βρισκόμαστε στο 1770.

Κάθε μέρα και πιο μακρυά φτάνουν οι καταδρομείς του Δασκαλογιάννη. Κάθε μέρα πιο πολλοί Τούρκοι βρίσκονται σκοτωμένοι στα χωριά ή ξεσπιτωμένοι στα κάστρα. Κι όλο είχαν το χέρι αντήλιο οι Σφακιανοί και σπούδαζαν το πέλαγος, πότε θα φανούν τα καράβια να χτυπήσουν τα κάστρα, για να ορμήσουν κι αυτοί να καρφώσουν τη σημαία του Χριστού στα γερασμένα τειχιά.
Στις επιδρομές αυτές είχε κι ο Δασκαλογιάννης τους πρώτους νεκρούς του. Οι σύντροφοί των έκοβαν δυό λιγνά κυπαρίσσια, ξεφλύδιζαν άλλα και έπλεκαν τις φλύδες στους δυό κορμούς. Εκαναν έτσι ένα φορείο πρόχειρο, έβαζαν απάνω τους νεκρούς και τους γύριζαν στα Σφακιά να τους θάψουν.

Ας ακολουθήσωμε μια από τις πένθιμες αυτές συντροφιές. Ας πάμε στην Ανώπολη νεκρό ένα Ζαμπέτη, που έπεσε πάνω από τη λίμνη του Κουρνά. το νεαρό, Πώλο Ζαμπέτη.
Τον συνοδεύουν είκοσι πάνω-κάτω άντρες. Τον έχουν απάνω σ’ ένα από τα κυπαρισσένια φορεία που περιγράψαμε. Δυό έχουν τ’ ακρόξυλα στον ώμο από μπροστά, δυό από πίσω. Αλλάζουν κάθε λίγο γιατί ο δρόμος είναι ανηφορικός και ανώμαλος. Μπροστά οδοιπορεί όσο γίνεται πιο γρήγορα ένας, να φτάση πρώτος στην Ανώπολη να φέρη στο χωριό το χαμπάρι. Ως ξεκορφίζει στο Ξυλόδεμα η συνοδεία, τη βλέπουν τα παιδιά του πρώτου χωριού, του Ασκύφου, από τα βουνά γύρω που βόσκουν. Και δίνουν φωναχτά την είδηση στο χωριό. Καρές και Αμουδάρι και Πετρές και Γωνί, όλες οι γειτονιές, σηκώνονται στο πόδι, τρέχουν μάννες και αδερφές να δουν, να μάθουν ποιός είναι. Οι μάννες αυτές έχουν κάθε ώρα τα μάτια στηλωμένα στο Ξυλόδεμα, εκεί που πρωτοφαίνονται οι συνοδείες. Σε κάποια απ’ αυτές μπορεί νάναι το παιδί των, ο άντρας των... Ως την Επανάσταση του Δασκαλογιάννη οι γυναίκες των Σφακιών ήταν αρχόντισσες. Και οι πιο φτωχές. Ακόμα και τώρα οι Σφακιανοί δεν αφήνουν τις γυναίκες των, να τρέχουν σε δουλειές έξω από το σπίτι. Τις αφήνουν μέσα να υφαίνουν και να κεντούν και να περιμένουν τον άντρα, να του χαρίσουν μια ώρα στοργής και υποταγής και ηδονής.
Τις ίδιες σπιτικές γυναίκες θα τις δούμε τέσσερα χρόνια μετά την Επανάσταση του 1770, αγριεμένες, ζωσμένες άρματα, να χτυπούν τους Τούρκους, να σκάβουν λαγούμια στους πύργους των και να σκοτώνωνται στην πρώτη γραμμή του πολέμου.
Οι γυναίκες και οι γέροι και τα παιδιά του χωριού αφήνουν τις δουλειές των και παρατάσσονται στο διάβα του νεκρού, με τα κεφάλια χαμηλά, φαρμακωμένοι και σταυροκοπιούνται. Θα μείνουν εκεί ακίνητοι, ώσπου να χαθή μακρυά η νεκρική συνοδεία.
Στο χωριό του σκοτωμένου, στην Ανώπολη, είναι αναστατωμένος ο κόσμος όλος. Σημαίνουν νεκρικά οι καμπάνες και οι συγγενείς του νεκρού σέρνονται στα βουνά να προϋπανταντήσουν το λείψανο. Μάννα, αδερφούς, ξαδέρφους, πατέρα, όλους τους είχε ο Ζαμπέτης. Και ο θρήνος των κάνει τα πλάγια και τα γρεμνά να ανατριχιάζουν.
Γεμίζουν οι δρόμοι αλλοπαρμένους ανθρώπους. Γροικούν την ανακάτωση τα σκυλιά, οσμίζονται πώς δεν είναι της χαράς και ουρλιάζουν όλα μαζί. Τι μεγάλο πράμα, τι φοβερό, είναι ο θάνατος στα Σφακιά. Ο θάνατος ενός νέου! Ο Κούτσουπας ο ξέρακας, ο γνωστός μας Μπροσγιαλίτης καπετάνιος, είναι αρχηγός της συνοδείας τούτου του νεκρού. Εύθυμος άνθρωπος ο Κούτσουπας από φυσικού του, είναι τώρα στη θλίψη του κωμικός. Δακρύζει και θαρρείς πως χαμογελά. Δεν του πάει τούτη η αποστολή. Οταν όμως αντικρύζη τους δικούς του νεκρού, τις γυναίκες μαδημένες, το γέρο τσακισμένο απ’ τον πόνο, μπερδεύεται, τρομάζει και σκεπάζει το πρόσωπό του μαύρη σκιά.
Ούτε μέσα σε τόσο κακό, ο Κούτσουπας δεν ξεχνά τους νόμους της Σφακιανής ιπποσύνης. Μόλις μπαίνουν στην Ανώπολη, προστάζει τους άντρες του να κατεβάσουν τα τουφέκια από τους ώμους και να τα πιάσουν στα χέρια με το στόμιο ελαφρά γερμένο κατά τη γη. Παληά συνήθεια επιβάλλει στους ξένους, που περνούν από την Ανώπολη, να κατεβάζουν τα τουφέκια και να τα κρατούν έτσι στα χέρια, μέχρι να βγουν έξω απ’ το χωριό. Για να δείξουν πως το σέβονται.
Στο σπίτι του νεκρού είναι ανοιχτές πόρτες και αυλόπορτες. Καζάνια βράζουν στην αυλή κόλυβα και μακαρία. Προσέρχεται ένας γέρος, βγάζει τους άλλους έξω, πλύνει με κρασί το νεκρό και τον “αλλάζει”, τον ντύνει με την καλύτερή του φορεσιά. Τον απλώνει πάνω στον “κρέβατο” της εκκλησίας, κοινό φέρετρο όλων των χωριανών, που δεν πρόλαβαν νάχουν δικό των. Του βάζει στο στήθος ένα εικόνισμα και πολλά άνθη και πρασινάδες γύρω στο κεφάλι.
Υστερα μπαίνουν όλοι μέσα κι αρχίζει το κλάμα. Οι γυναίκες ανασπούν τα μαλλιά των, βυθίζουν τα νύχια στα μάγουλα και μουγγρίζουν. Οι άντρες δεν κλαίνε. Κατεβάζουν τα κεφαλομάντηλα στα μάτια, ασπάζονται το νεκρό, στέκουν λιγάκι πάνω του κι ύστερα αποσύρονται στις αυλές. Μαζεύονται γύρω όλες οι γυναίκες του χωριού. Οι δικές μπροστά, οι ξένες πιο πίσω. Κανένας άντρας δε μένει μέσα. Αδερφές και μάννα κόβουν τις πλεξίδες των σύρριζα και τις αποθέτουν στα χέρια του πεθαμένου.
Ο Πώλος ο Ζαμπέτης ήταν αρραβωνιασμένος με μια κοπέλλα από το χωριό Κομητάδες. Η ίδια δεν ήρθε, δεν έπρεπε νάρθη στην κηδεία. Εστειλε όμως με τη μάννα της την ξανθειά της πλεξούδα και την έβαλαν κι αυτή πάνω στο σκοτωμένο. Στα Σφακιά η μνηστεία δεν έσβυνε με το θάνατο. Ο αρραβώνας του “άτυχου” μεταβιβαζόταν στον επόμενο αδερφό. Αυτή ήταν η υποτιθέμενη θέληση του νεκρού και κανείς δεν αποφάσιζε να την παραβή.
Στη μάννα της αρραβωνιαστικιάς, μόλις έφτασε, έδωκαν τιμητική θέση μπροστά στο κεφάλι του σκοτωμένου. Μια παραδουλεύτρα, μια γυναίκα ξένη, κουβαλεί παξιμάδια και προσφέρει στις άλλες. Οταν κατακαθίση ο πόνος, αρχίζουν τα μοιρολόγια. Τα μοιρολόγια των Σφακιών δεν είναι σπαραχτικά, όπως των άλλων τόπων. Είναι μεγάλα λυπητερά τραγούδια, που τα ταιριάζουν εκείνη τη στιγμή οι γυναίκες ή τα ξέρουν από μικρές, όπως τ’ άλλα τραγούδια και τα προσαρμόζουν στην περίπτωση. Οι γυναίκες των Σφακιών προετοιμάζονται από μικρές να κυβερνήσουν το σπίτι, να υφάνουν, να κεντήσουν, ν’ αναθρέψουν παιδιά και να υποδεχτούν τον άντρα στο σπίτι, ζωντανό ή ποθαμένο. Πολλές φορές και σήμερα ακόμα, θ’ ακούσης τα κορίτσια να ψιθυρίζουν χωρίς λόγο μοιρολόγια, τις χειμωνιάτικες νύχτες κοντά στις λαμπερές φωτιές των τζακιών. Είναι ένα μέρος από την αγωγή των.
Υπάρχουν όμως κι’ οι ξακουστές μοιρολογήτρες. Μια σε κάθε χωριό. Απιαστες στις ρίμες και στη φωνή. Απιαστες στον τόνο και στις παραστάσεις. Οι μοιρολογήτρες δεν παίρνουν αμοιβή όπως αλλού, κλαίνε όμως τους νέους νεκρούς του χωριού και τους σπουδαίους ξενοχωρίτες. Ετσι, σαν από υποχρέωση. Ασκούν ένα “λειτούργημα” κι εκείνες στα χωριά, σαν τις μαμμές και τις προξενήτρες και τις γητεύτρες.
Μεγάλη τιμή στο νεκρό να τον κλάψη καλή μοιρολογήτρα. Μια απ’ αυτές ήταν κι η μάννα της αρραβωνιαστικιάς του Ζαμπέτη, η Κομηθιανή Πατακίνα. Την είδαν, τη γνώρισαν οι γυναίκες της Ανώπολης, ξέχασαν το νεκρό-τόσο δα ήταν εξοικειωμένες με το θάνατο-και αδημονούσαν πότε να κατασταθή, πότε να φουσκώση η ψυχή της, πότε να θυμηθή τους δικούς της νεκρούς, ν’ αρχίση το μοιρολόϊ. Μα κείνη γνωρίζει την “παλαιϊκή τάξη”. Περιμένει τη μάννα και την αδερφή να πουν τα δικά τους, ν’ αλαφρώση η καρδιά των. Αυτό προστάζει η ευγένεια.
Κι’ η μάννα του Ζαμπέτη ήταν επιτήδεια μοιρολογήτρα. Είχε δα θαμμένους αδερφούς και πατέρα, σκοτωμένους από βεντέττα. Και το μοιρολόϊ της ήταν όμορφο:
Μαρμαρωμένο σε θωρώ,
Πωλιό μου
αγρίμι τω Μαδάρω
κι’ εδικό μου.
Μιλώ σου και δε μου μιλείς,
κλωνάρι μου,
πιάνω σε και μου φεύγεις,
παλληκάρι μου.
Πού πας με τέθοιαν άνοιξη,
καλέ μου;
πού πάς με τέθοιον ήλιο,
σύντροφέ μου;
Σε κάθε μισό στίχο οι μοιρολογήτρες κολλούν μια “προσφώνηση” για να τις διευκολύνη στην ομοιοκαταληξία μα και στο σκοπό του νεκρικού τραγουδιού. Οι μεγάλες, όμως, μοιρολογήτρες απλώνουν ολόκληρο το δεκαπεντασύλλαβο στίχο και δεν τους μπερδεύουν ούτε ομοιοκαταληξίες, ούτε προβλήματα ρυθμού. Αυτές, όταν φουσκώση η ψυχή των, όταν “εκστασιαστούν”, γίνονται όλες ποίηση και τραγούδι λυπητερό.
Ακόμα κυκλοφορούν στα Σφακιά τραγούδια νεκρικά της Πατακίνας από το χωριό Κομητάδες. Και δεν παληώνουν. Κι ας έχουν συνοδέψει στον τάφο χιλιάδες ανθρώπους από τότε.
Οταν της φάνηκε η ώρα η καλή, έσυρε φωνή και καθώς άφηνε την πλεξίδα της κόρης της πάνω στο λείψανο:
Γυιέ μου θλιφτή παραγγελιά
σου φέρνω απού τα Ορη
χαιρετισμό μιας άμοιρης
που νάρθη δεν εμπόρει.
Ξανθά μαλλιά π’ ανάθρεφε
επά και χρόνια τόσα
να στρώνη προσκεφάλι σου
κ’ ιδέ πως αποδώσα.
Κάθε κλωνί κι’ απαντοχή
και κάθε τρίχα ολπίδα
μα οψές ούλες τσ’ απαντοχές
τσοι σύγκοψε η λεπίδα...
... Ρωτώ τον καπετάνιο σου,
το Δάσκαλο το Γιάννη
όντεν αθούσι τα κλαδιά
πόλεμο γιάντα κάνει·
και παίρνει ο ήλιος
πούλουδα
και παλληκάρια ο χάρος
και τα παντέρμα τα Σφακιά
διπλό τόχουν το βάρος...
Πήραν τα κλάματα τις γυναίκες όλες, ως το βάθος, ως τις αυλές. Η φωνή της Πατακίνας πονεμένη και καμπανιστή άγγιξε την καρδιά τους. Η μοιρολογήτρα κουμάνταρε τον πόνο και τη συγκίνησή τους σαν ψυχολόγος μεγάλος, ανεβοκατέβαζε τον τόνο, άλλαζε τη ρίμα κάθε τόσο, έπαιζε με τις λέξεις:
Γυιέ μου Πωλιό, άντρα Πωλιό
ακριβέ μου,
ωριόθωρε και πρώτε
του πολέμου.
Δεν τα ψηφάς τα δάκρυα
εμέ και κείνης,
περνάς, δεν καταδέχεσαι
να μείνης.
Πρίχου να μπης στο
βουλισμένον Αδη
πέρνα χαιρέτηξέ τηνε
τη μαύρη
κι’ ά δης τη σιδερόπορτα
κλεισμένη
οπίσω στέκει εκείνη
δακρυσμένη
και μελετά το δρόμο
το μεγάλο
να ξεχωρίση το δικό σου
ζάλο...
Παράγγειλλε στο νεκρό να περάση από το σπίτι της κι’ αν δη τα παραθύρια κλειστά να χτυπήση, μα “κείνη” θα τον περιμένη για το μεγάλο αποχαιρετισμό. Εκεί πάνω στον υψηλό θρήνο μήνυσε η μάννα του σκοτωμένου να φωνάξουν το δεύτερο γυιό της. Σε λίγο φάνηκε κείνος λεβεντόκορμος και συννεφιασμένος στην πόρτα. Παραμέρισαν οι γυναίκες, ήρθε πάνω από τη μάννα του και την έπιασε από τους ώμους. Κι εκείνη άπλωσε, έβγαλε τον αρραβώνα από το δάχτυλο του νεκρού παιδιού της και τον έβαλε στο χέρι του δεύτερου. Ο νέος δέχτηκε τη μητρική χειρονομία με δάκρυα. Ηταν η θέληση του νεκρού αδελφού. Ποιός είχε τη δύναμη να πη όχι; Γύρω δυνάμωσαν οι λυγμοί, ξεφώνισαν κι’ οι ξένες γυναίκες, που ως την ώρα έμεναν σιωπηλές κι’ άκουαν και μελετούσαν και γεύονταν, βυθισμένες, το θάνατο.
Βλέπομε λοιπόν σ’ ένα τόσο θλιβερό γεγονός μιας μακρινής εποχής, γνώριμα πρόσωπα να περνούν από μπροστά μας. Οικεία προς εμάς έθιμα να ξετυλίγονται. Νιώθουμε κάτι να μας συνδέει μ’ εκείνη την εποχή. Πρόσωπα σαν τις μοιρολογήτρες, τις μαμμές, τις προξενήτρες και τις γητεύτρες, υπήρχαν μέχρι και πριν από λίγα χρόνια, ιδιαίτερα στην ενδοχώρα του νησιού μας. Βλέπουμε τις τιμές προς τον νεκρό. Το πλύσιμο με το κρασί, τα κόλυβα να βράζουν για την μακαρία, τους άντρες να κατεβάζουν τα κεφαλομάντηλα χαμηλά προς τα μάτια, σε ένδειξη πένθους, και να ασπάζονται το νεκρό. Το εικόνισμα πάνω στο νεκρό και τα άνθη και τις πρασινάδες γύρω από το κεφάλι. Τα μοιρολόγια προς τον νεκρό. Τις αδερφές, την μάνα να κόβουν τις πλεξίδες των και να τις αποθέτουν στα χέρια του νεκρού. Την αρραβωνιαστικιά επίσης να στέλνει τις πλεξίδες της με τη μάνα της, γιατί απαγορευόταν να πάει στην κηδεία. Αλλά και το συγκλονιστικότερο, τη μάνα να βγάνει τον αρραβώνα από το δάκτυλο του νεκρού παιδιού της και να τον βάζει στο χέρι του δεύτερου, καθώς αυτή ήταν η υποτιθέμενη θέληση του νεκρού αδερφού. Κάτι που συνέβη σε διπλανό χωριό απ’ το δικό μου, κατά τον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν σκοτώθηκε στο Μέτωπο της Αλβανίας ο ένας αδερφός και ο αρραβώνας μεταβιβάστηκε στον επόμενο αδελφό. Θα πρέπει να διευκρινήσουμε για τους νεότερους ότι τις εποχές εκείνες η σεξουαλική ζωή ενός ζευγαριού άρχιζε μετά τον γάμο. Ετσι δεν έμπαιναν ζητήματα ηθικά, κοινωνικά, κληρονομικά κ.α.
Εδώ θέλω να καταθέσω την μαρτυρία μου από μια συζήτηση που είχα με τη θεία μου την Λευτερία απ’ το Ρουκάνι. Νέος εγώ ακόμα την είχα ρωτήσει: Μα πώς θεία ο τάδε παντρεύτηκε την τάδε και πως η τάδε παντρεύτηκε τον τάδε, αναφερόμενος σε γεγονότα που είχαν λάβει χώρα κατά την δεκαετία του ‘50. Και η θεία με τη σοφία των 80 χρόνων της μου απάντησε. Μην προσπαθείς παιδί μου με τα σημερινά κριτήρια να κατανοήσεις άλλες εποχές, γιατί θα αδικήσεις ανθρώπους. Μην ξεχνάς ότι η Ελλάδα είχε βγει από δυο πολέμους. Υπήρχε πείνα, υπήρχε καταστροφή. Υπήρχαν πολλοί νεκροί από τους πολέμους. Δεν υπήρχαν άντρες. Ο καθένας και η κάθε μια προσπαθούσε να εξασφαλίσει κάπου ένα κομμάτι ψωμί. Δεν ένοιαζε τότε την κάθε γυναίκα και τον κάθε άντρα να γίνει δεύτερος σύζυγος παρά να μείνει ανύπαντρος. Αλλες εποχές άλλα κριτήρια. Ας μην προσπαθούμε λοιπόν και εμείς σήμερα να κρίνουμε ανθρώπους που έζησαν σε άλλες εποχές, γιατί ίσως να τους αδικήσουμε. Εστω και αν υποθέτουμε ότι έχουν κάνει λάθος.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι χάρη στις θυσίες, τις στερήσεις, τις κακουχίες, την πείνα, την αυταπάρνηση, τον πατριωτισμό τέτοιων ανθρώπων ζούμε εμείς ελεύθεροι σήμερα. Οφείλουμε λοιπόν εμείς σήμερα έναντι μνημοσύνου να τους θυμόμαστε και να τους τιμάμε, ξέροντας ότι αυτοί είναι οι ρίζες μας, ότι σε αυτούς οφείλουμε αυτό που είμαστε σήμερα. Είναι το λιγότερο που έχουμε να κάνουμε γι’ αυτούς.

* Ο Γεώργιος Σκουλάς τ. Ανδρέα είναι υπάλληλος του ΠΑΓΝΗ